Adhyaya 1
Commencement of the Upari-bhāga: The Sages Request Brahma-vidyā; Vyāsa Recalls the Badarikā Inquiry and Śiva–Viṣṇu Theophany
પૂર્વભાગના ઉપસંહાર પછી કથા ઉપરી-ભાગમાં પ્રવેશે છે. સ્વાયંભુવ મનુથી સર્જન, બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અને મન્વંતરોનું વર્ણન યોગ્ય રીતે થયું છે એમ ઋષિઓ સ્વીકારે છે; હવે તેઓ સંસારનો નાશ કરીને બ્રહ્મનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન કરાવતી પરમ બ્રહ્મવિદ્યા માંગે છે. સૂત વ્યાસને બ્રહ્મકેન્દ્રિત ઉપદેશના અધિકારી તરીકે વંદે છે; વ્યાસ સત્રમાં આવી સન્માન પામે છે અને ગુરુપરંપરાથી સ્મૃત કૂર્મરૂપ વિષ્ણુએ પૂર્વે કહેલી રહસ્યવાણી પ્રસારવા સંમત થાય છે. પછી વ્યાસ બદરિકાશ્રમની પૂર્વઘટના કહે છે—સનત્કુમાર આદિ યોગવિદો સંશયથી વ્યાકુળ થઈ તપ કરે છે અને નર-નારાયણ પાસે જઈ જગત્કારણ, સંસારગામી જીવતત્ત્વ, આત્માની સત્યતા, મોક્ષનું સ્વરૂપ અને સંસારની ઉત્પત્તિ વિષે વેદાંતપ્રશ્નો કરે છે. ત્યારે દર્શન વિસ્તરી મહાદેવ પ્રગટ થાય છે; ઋષિઓ શિવને વિશ્વકારણ કહી સ્તુતિ કરે છે. વિષ્ણુ શિવને પોતાની સન્નિધિમાં આત્મજ્ઞાન પ્રગટ કરવા વિનંતી કરે છે; આમ શૈવ-વૈષ્ણવ એકતામાં ઉપદેશની પ્રામાણિકતા સ્થપાય છે અને આગળના અધ્યાયમાં યોગ, આત્મા અને મુક્તિનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ શરૂ થવા પૃષ્ઠભૂમિ બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः / ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો; હવે ઉપરિવિભાગ શરૂ થાય છે। ઋષિઓ બોલ્યા—સ્વાયંભુવ (મનુ)થી આરંભેલી સૃષ્ટિ, આ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અને મન્વંતરોનો નિશ્ચય તમે યથાર્થ રીતે કહ્યો છે।
Verse 2
तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः / ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया
ત્યાં તમે જણાવ્યું છે કે ઈશ્વરેશ્વર દેવને ધર્મપરાયણ ચાર વર્ણોના લોકો તથા જ્ઞાનયોગમાં સદા રત સાધકો દ્વારા નિત્ય આરાધવો જોઈએ।
Verse 3
तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्
એ જ રીતે, સર્વ સંસારદુઃખનો નાશ કરનાર, બ્રહ્મને જ એકમાત્ર વિષય રાખનાર તે અનુત્તમ જ્ઞાન અમને કહો; જેના દ્વારા અમે તે પરમ તત્ત્વનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરી શકીએ।
Verse 4
त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो / अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः
હે પ્રભુ, તમે સાક્ષાત્ નારાયણથી તથા કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)થી પરંપરામાં પ્રાપ્ત છો; સર્વ વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલા તમે હો, તેથી અમે ફરી પરમ તત્ત્વ વિષે તમને પૂછીએ છીએ।
Verse 5
श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे
મુનિઓનાં તે વચન સાંભળી પૌરાણિક સૂતે પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)નું સ્મરણ કરીને પછી બોલવાનું આરંભ કર્યું।
Verse 6
अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते
ત્યારે જ તે સમયે સ્વયં કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ ત્યાં આવ્યા, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, જ્યાં ઋષિઓ સત્રયજ્ઞમાં સમાસીન હતા।
Verse 7
तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् / व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः
વેદવિદ્વાન, કાળાં મેઘ સમ તેજસ્વી અને કમળપત્ર સમ નેત્રવાળા વ્યાસને જોઈ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યા।
Verse 8
पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः / प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्
તેમને જોઈ રોમહર્ષણ દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો. ગુરુની પ્રદક્ષિણા કરીને હાથ જોડીને બાજુએ ઊભો રહ્યો।
Verse 9
पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् / समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्
શૌનક વગેરે બ્રાહ્મણ મુનિઓએ મહામુનિનું કુશળ પૂછ્યું, તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને તેમના યોગ્ય આસન ગોઠવ્યું।
Verse 10
अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः / कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च
ત્યારે પરાશરપુત્ર પ્રભુ વ્યાસે તેમને આ વચન કહ્યું—“તમારી તપશ્ચર્યા, વેદ-સ્વાધ્યાય અને શ્રુતિજ્ઞાનમાં કોઈ હાનિ તો નથી થઈ ને?”
Verse 11
ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् / ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि
પછી સૂતે પોતાના ગુરુ એવા મહામુનિને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે મુનિવર! બ્રહ્મવિષયક તે જ્ઞાન મુનીઓને કહેનાર તમે જ યોગ્ય છો.”
Verse 12
इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः / शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
કારણ કે આ મુનીઓ શાંત, તપસ્વી અને ધર્મપરાયણ છે; એમમાં શ્રવણ અને સેવા કરવાની સાચી ઇચ્છા જાગી છે. તેથી તમે તેમને તત્ત્વતઃ સત્ય ઉપદેશો.
Verse 13
ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् / मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा
તમે મને સાક્ષાત્ કહેલું તે દિવ્ય, મુક્તિદાયક જ્ઞાન અગાઉ કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુએ મુનીઓને પ્રગટ કર્યું હતું.
Verse 14
श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्
સૂતના વચન સાંભળી સત્યવતીપુત્ર મુનિ (વ્યાસ) એ શિર નમાવી રુદ્રને પ્રણામ કર્યો અને પછી કલ્યાણકારી, સુખદ વચન બોલ્યા.
Verse 15
व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा / सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत
વ્યાસે કહ્યું—પૂર્વકાળે સનત્કુમારપ્રમુખ યોગીશ્વરો દ્વારા પૂછવામાં આવતા દેવાધિદેવ મહાદેવે સ્વયં જે કહ્યું હતું, તે હું કહું છું।
Verse 16
सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः / अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्
સનત્કુમાર, સનક તથા સનન્દન; રુદ્રસહિત અંગિરા; અને પરમધર્મવિદ્ ભૃગુ—(ત્યાં હાજર હતા)।
Verse 17
कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः / शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः
કણાદ, યોગી કપિલ, મહામુનિ વામદેવ, શુક્ર અને ભગવಾನ್ વસિષ્ઠ—સર્વે સંયમી, સંપૂર્ણ નિયંત્રિત મનવાળા હતા।
Verse 18
परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः / तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे
તેઓ પરસ્પર વિચાર કરીને, સંશયથી આવૃત ચિત્તવાળા, પુણ્ય બદરિકાશ્રમમાં ઘોર તપ કરવા લાગ્યા।
Verse 19
अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् / नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा
ત્યારે તેમણે મહાયોગી ઋષિ, ધર્મપુત્ર પવિત્ર—આદિ-અંત રહિત નારાયણને, નર સાથે દર્શન કર્યા।
Verse 20
संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्
વેદસમુદ્ભવ વિવિધ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરીને, ભક્તિયુક્ત સર્વ યોગીઓ યોગના પરમ જ્ઞાતાને પ્રણામ કર્યા।
Verse 21
विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् / प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः
તેમની ઇચ્છા જાણી, સર્વજ્ઞ ભગવાને ગંભીર વાણીમાં કહ્યું—“આ તપ શા હેતુથી કરવામાં આવે છે?”
Verse 22
अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् / साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्
હર્ષિત મનથી તેમણે સનાતન વિશ્વાત્મા, સాక్షાત્ નારાયણ દેવને સંબોધ્યા, જે સિદ્ધિનું સૂચક બનીને આવ્યા હતા।
Verse 23
वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः / भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्
અમે બધા બ્રહ્મવાદી સંશયમાં પડ્યા છીએ; તેથી, હે પુરુષોત્તમ, અમે એકમાત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યા છીએ।
Verse 24
त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः / नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः
તમે જ તે પરમ તત્ત્વ જાણો છો, કારણ કે તમે સર્વજ્ઞ ભગવદૃષિ છો; તમે સాక్షાત્ સ્વયં નારાયણ—પુરાતન, અવ્યક્ત પુરુષ છો।
Verse 25
नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर / शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि
હે પરમેશ્વર! આપ સિવાય (આ તત્ત્વનો) સાચો જાણનાર બીજો કોઈ નથી. અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ અને સેવા કરવા ઉત્સુક છીએ; તેથી અમારા સર્વ સંશયો સંપૂર્ણપણે છેદી દો।
Verse 26
किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा / कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः
આ સમગ્ર જગતનું કારણ શું છે? કોણ સદા જન્મ-મરણના ચક્રમાં ભટકે છે? ખરેખર આત્મા છે શું? અને મુક્તિ શું છે? સંસાર કયા નિમિત્તથી ઊભો થાય છે?
Verse 27
कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति / किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि
જીવોને સંસારચક્રમાં પ્રવૃત્ત કરનાર તે ઈશાન કોણ છે? અને સર્વને જોનાર કોણ છે? જેના પરે કશું નથી તે પરતર બ્રહ્મ શું છે? આ બધું અમને કહો।
Verse 28
एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् / विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा
આ રીતે કહ્યા પછી મુનિઓએ પુરુષોત્તમનું દર્શન કર્યું. તપસ્વીનું વેશ છોડીને તેઓ પોતાના તેજમાં પ્રકાશિત થઈ પ્રગટ થયા।
Verse 29
विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् / श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्
તેઓએ તે દેવને જોયા—દીપ્તિમાન અને નિર્મળ—પ્રભામંડળથી અલંકૃત, વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન ધારણ કરનાર, અને તપ્ત જાંબૂનદ સોનાની જેમ કાંતિમય।
Verse 30
शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् / न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा
શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, શારઙ્ગ ધનુષ હાથમાં ધરનાર, શ્રી (લક્ષ્મી)થી આવૃત એવા પ્રભુને મનુષ્ય જોઈ ન શક્યો; તે જ ક્ષણે માત્ર તેમના તેજથી જ તે અભિભૂત થયો।
Verse 31
तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः / प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः
એ દરમ્યાન ચંદ્રચિહ્નિત શિખર ધરાવનાર મહાદેવ—રુદ્ર, મહેશ્વર—કૃપાભાવથી સામે પ્રગટ થયા।
Verse 32
निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् / तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्
જગન્નાથ, ત્રિનેત્ર અને ચંદ્રભૂષણ એવા પરમેશ્વરને જોઈ, હર્ષિત મનથી તેમણે ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી।
Verse 33
जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव / जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित
જય હો, હે ઈશ્વર મહાદેવ! જય હો, હે શિવ, ભૂતપતિ! જય હો, હે સર્વ મુનીઓના ઈશાન—તપસ્યા દ્વારા પૂજિત!
Verse 34
सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक / जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण
જય હો, હે સહસ્રમૂર્તિ, હે વિશ્વાત્મન, જગતના યંત્રને પ્રવર્તાવનાર! જય હો, હે અનંત—જગતના જન્મ, રક્ષણ-પાલન અને સંહારના કારણ!
Verse 35
सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित / जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर
હે સહસ્રચરણ ઈશાન, હે શંભુ, યોગીન્દ્રો દ્વારા વંદિત; હે જયાંબિકા-પતિ દેવ, હે પરમેશ્વર—તમને નમસ્કાર।
Verse 36
संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा
આ રીતે સ્તુતિ પામીને ભક્તવત્સલ ત્ર્યંબક ભગવાન ઈશે હૃષીકેશને આલિંગન કરી ગંભીર વાણીથી કહ્યું।
Verse 37
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत
હે પુણ્ડરીકાક્ષ, બ્રહ્મવાદી એવા આ મુનિશ્રેષ્ઠો શા માટે આ દેશમાં આવ્યા છે? અને હે અચ્યુત, મારી દ્વારા કયું કાર્ય કરાવવાનું છે?
Verse 38
आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः / प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्
ભગવાનના વચન સાંભળી દેવદેવ જનાર્દને પ્રસન્નમુખે સામે ઊભેલા મહાદેવને કહ્યું।
Verse 39
इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः / अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः
હે દેવ, આ મুনિઓ તપસ્વી છે, જેમના કલ્મષ ક્ષીણ થયા છે; સમ્યગ્દર્શનની ઇચ્છાથી શરણ લેવા મારી પાસે આવ્યા છે।
Verse 40
यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् / सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि
જો ભગવાન શુદ્ધ અને સંયમિત આત્માવાળા મુનિઓ પર પ્રસન્ન હોય, તો મારી જ સન્નિધિમાં તમે અહીં તે દિવ્ય જ્ઞાન કહેવા યોગ્ય છો.
Verse 41
त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव / ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय
હે શિવ! પોતાના આત્મસ્વરૂપને સાચે તો તમે જ જાણો છો, કારણ કે બીજો કોઈ (સ્વતંત્ર રીતે) તેને જાણતો નથી. તેથી તમારા જ આત્મબળથી મુનિન્દ્રોને આત્માનું દર્શન કરાવો.
Verse 42
एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् / प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्
આ રીતે કહી હૃષીકેશએ મુનિપુંગવોને સંબોધ્યા; અને વૃષભધ્વજ (શિવ) તરફ નજર રાખીને યોગસિદ્ધિની શક્તિ પ્રગટ કરી।
Verse 43
संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः / कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः
મહેશ—શંકર, શૂલધારી—ના દર્શનમાત્રથી તમે કૃતાર્થ થાઓ છો; તેથી તત્ત્વતઃ પોતાના આત્મસ્વરૂપને જાણવું તમને યોગ્ય છે.
Verse 44
प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् / ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः
તમારા સમક્ષ પ્રત્યક્ષ ઊભેલા વિશ્વેશ્વરને પૂછવા તમે યોગ્ય છો. મારી જ સન્નિધિમાં આ ઈશ્વર યથાવત્ અને ક્રમથી કહેવા સમર્થ છે.
Verse 45
निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् / सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्
ભગવાન વિષ્ણુના વચન સાંભળી અને વૃષભધ્વજ શંકરને પ્રણામ કરીને, સનત્કુમાર વગેરે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ મહેશ્વરને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા।
Verse 46
अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् / किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ
ત્યારે એ વચ્ચે એક દિવ્ય આસન પ્રગટ થયું—વિમળ, શિવમય અને મંગલ; તે અચિંત્ય હતું, ગગનાધીશ્વરને યોગ્ય, તેજથી ઝળહળતું।
Verse 47
तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् / तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः
ત્યાં યોગાત્મા વિશ્વકર્તા મહેશ્વર વિષ્ણુ સાથે આસનસ્થ થયા; અને પોતાના તેજથી સમગ્ર વિશ્વને ભરતાં દેવ મહેશ્વર પ્રકાશિત થયા।
Verse 48
तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः / विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने
ત્યારે બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ દેવોના પણ દેવેશ એવા શંકરને, તે વિમળ આસન પર આસીન, તેજથી વિભ્રાજમાન રૂપે જોયા।
Verse 49
यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा / अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल
યોગમાં સ્થિત તેઓ પોતાના સ્વાત્મામાં જ તે આત્માને ઈશ્વરરૂપે જુએ છે—અનન્ય તેજવાળો, શાંત, શિવસ્વરૂપ; ખરેખર તેમણે તેને જ શિવ તરીકે અનુભવો।
Verse 50
यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते / तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल
જેનાથી સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને જેમાં આ સમગ્ર જગત લય પામે છે—તે ભૂતોના ઈશ્વરને, યોગાસનમાં આસનસ્થ, તેમણે નિશ્ચયે દર્શન કર્યું।
Verse 51
यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् / स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल
જેનાં અંતરમાં આ સર્વ સ્થિત છે અને જેમાથી આ જગત ભિન્ન નથી—તે આસનસ્થ વાસુદેવ, તે ઈશને તેમણે નિશ્ચયે દર્શન કર્યું।
Verse 52
प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः / निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्
મુનિઓએ પૂછતાં ભગવાન પરમેશ્વરે કહ્યું—પુંડરીકાક્ષને તથા સ્વાત્મયોગના અનુત્તમ તત્ત્વને નિરીક્ષીને।
Verse 53
तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः / प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्
અતએવ, હે નિષ્પાપો, હું યથાન્યાય કહું છું તે ઉપદેશ સાંભળો; તમે સર્વે શાંત મનથી ઈશ્વર-ભાષિત જ્ઞાનનું શ્રવણ કરો।
Frequently Asked Questions
Jñāna is presented as ‘unsurpassed knowledge’ whose sole object is Brahman and which destroys the sufferings of saṃsāra, culminating in direct vision (sākṣātkāra) of the Supreme Reality rather than merely ritual or cosmographic understanding.
The sages’ questions assume a real problem of transmigration and bondage, while the theophany and the instruction-to-come imply that liberation arises through realizing Ātman in its true nature as non-separate from the Supreme—expressed through the vision of the Lord ‘within the Self’ and the Śiva/Vāsudeva identification, consistent with a Vedāntic-yogic synthesis framed by devotion.
Viṣṇu explicitly states that Śiva alone truly knows his own Self and thus is uniquely fit to reveal Self-knowledge; teaching in Viṣṇu’s presence functions as textual authorization and a deliberate samanvaya device, harmonizing Vaiṣṇava devotion with Śaiva revelation.