Adhyaya 47
Vaitaraṇī: Torments of the Sinful, Sins Enumerated, and the Vaitaraṇī Go-dāna Rite
પ્રેતકલ્પના પરલોકમાર્ગના ઉપદેશને આગળ વધારતાં ગરુડ વિષ્ણુ/કૃષ્ણને દાનધર્મ અને વૈતરણિનું પ્રામાણિક વર્ણન પૂછે છે. ભગવાન યમમાર્ગની ભયંકર સીમા-નદી વૈતરણિનું ચિત્રણ કરે છે—ઉકળતી, અપવિત્ર, માંસ-કાદવથી ભરેલી અને ક્રૂર જલચરોથી વ્યાપ્ત—જ્યાં પાપીઓ વિલાપ કરતાં થાકી ને ઢળી પડે છે. પછી ત્યાં પડવાના નૈતિક કારણો જણાવાય છે—ઈશ્વર, ગુરુ અને વડીલોનો તિરસ્કાર; સતી પત્નીનો ત્યાગ; આશ્રિતો સાથે દ્રોહ અને હત્યા; બ્રાહ્મણોને અટકાવવું અને છેતરવું; તેમજ મહાપાતકસમાન કર્મો (અગ્નિદાહ, વિષપ્રયોગ, ખોટી સાક્ષી, મદ્યપાન, પરસ્ત્રીગમન, સીમાલંઘન, ક્રૂર વર્તન વગેરે). ત્યારબાદ ઉપાય તરીકે દાન, ખાસ કરીને શુભ સંધિકાળે અને અનિવાર્ય રીતે શ્રાદ્ધમાં, પ્રતિપાદિત થાય છે. વૈતરણિ-દાન/ગોદાનની વિગતવાર વિધિ આવે છે—સુવર્ણ-રજત અલંકારોથી સજ્જ ગાય, ધાન્ય, યમની સુવર્ણ પ્રતિમા, શેરડીનો તરાપો, બ્રાહ્મણને દાન અને મંત્રોચ્ચાર—જે સુરક્ષિત પાર અને પુણ્યવૃદ્ધિ આપે છે. અંતે સૂત આ ઉપદેશને લોકહિત અને પ્રેતમુક્તિ માટેનું કહે છે; ઋષિઓ વૈષ્ણવ વિજયની પુષ્ટિ કરે છે—ધર્મ અને વિષ્ણુસ્મરણ દુર્ગતિ રોકે છે—અને ગરુડના આગામી વ્રત-તીર્થ પ્રશ્નોની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
नाम षट्चत्वारिंशोध्यायः गरुड उवाच / भगवन्देवदेवेश कृपया परया वद / दानं दानस्य माहात्म्यं वैतरण्याः प्रमाणकम्
ગરુડ બોલ્યો— હે ભગવન, દેવોના દેવેશ! પરમ કૃપાથી મને દાનનું સ્વરૂપ, દાનની મહિમા તથા વૈતરણિનું પ્રામાણિક વર્ણન કહો।
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / या सा वैतरणी नाम यममार्गे महासरित् / अगाधा दुस्तरा पापैर्दृष्टमात्रा भयावहा
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— યમમાર્ગ પર ‘વૈતરણિ’ નામની મહાનદી છે; તે અગાધ છે. પાપીઓ માટે તેને પાર કરવી દુસ્તર; માત્ર દર્શનથી જ ભય ઉપજે છે।
Verse 3
पूयशोणिततोयाढ्या मांसकर्दमसकुंला / पापिनञ्चागतान्दृष्ट्वा नानाभयसमावृता
તે નદી પૂય અને રક્તના જળથી ભરપૂર છે, માંસના કાદવથી ગૂંથાયેલી છે. ત્યાં આવેલા પાપીઓને જોઈ (જીવો) અનેક ભયોથી ઘેરાઈ જાય છે।
Verse 4
क्वाथ्यते सत्वरं तोयं पात्रमध्ये घृतं यथा / क्रिमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैः समावृतम्
ત્યાંનું પાણી પાત્રમાં ઘી જેમ ઝડપથી ઉકળે છે. કીડાઓથી ભરેલું દુર્ગંધિત પૂય ચારેય તરફથી વજ્રસમાન કઠોર ચાંચવાળા જીવોથી ઘેરાયેલું રહે છે।
Verse 5
शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिकायुतैः / अन्यैश्च जलजीवैश्च हिंसकैर्मांसभेदिभिः
ત્યાં શિશુમાર અને મકર વજ્રસમાન કાતરી જેવા દાંતોથી યુક્ત છે; તેમજ અન્ય જલજીવો પણ છે—હિંસક, માંસ ફાડનારા।
Verse 6
उद्यान्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्ते तथा हि ते / तपन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्द मानास्तु पापिनः
પ્રલયના અંતે બાર આદિત્યો ઉદય પામે છે—એ નિશ્ચિત છે. ત્યાં મર્ત્યો પ્રચંડ તાપે દહે છે અને પાપીઓ રડતા-ચીસો પાડતા તે દાહ ભોગવે છે.
Verse 7
हा भ्रातः पुत्र तातेति प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः / विचरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः
તેઓ વારંવાર “હાય ભાઈ! હાય પુત્ર! હાય પિતા!” કહીને વિલાપ કરે છે. જીવો ભટકે છે, નિરાશામાં ડૂબે છે અને અંતે ક્લાંતિને પામે છે.
Verse 8
चतुर्विधैः प्राणिगणैर्दृष्टा व्याप्ता महानदी / तरन्ति गोप्रदानेन त्वन्यथा च पतन्ति ते
ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓથી જોવાયેલી અને ભરચક એવી તે મહાનદી છે. ગોદાનથી તે પાર થાય છે; નહિતર તેઓ તેમાં પડી જાય છે.
Verse 9
मां नरा ये ऽवमन्यन्ते चाचार्यं गुरुमेव च / वृद्धानन्यांश्चापि मूढास्तेषां वासस्तु तत्र वै
જે મૂઢ મનુષ્યો મારું અપમાન કરે છે અને આચાર્ય-ગુરુ, વૃદ્ધો તથા અન્ય પૂજનીયોને પણ તુચ્છ ગણે છે—તેમનો નિવાસ નિશ્ચિતપણે ત્યાં જ, દંડભૂમિમાં થાય છે.
Verse 10
पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् / परित्यजन्ति ये मूढास्तेषां वासस्तु सन्ततम्
પતિવ્રતા, સદ્ગુણશીલ, સરળહૃદયા અને ધર્મમાં અચલ પત્નીને જે મૂઢો ત્યજી દે છે—તેમનો નિવાસ સદાય દુઃખમાં જ રહે છે.
Verse 11
विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् / स्त्रीबालविकलादीनां वधं कृत्वा पतन्ति हि / पच्यन्ते तत्र मध्ये तु क्रन्दमानास्तु पापिनः
જે પોતાના પર વિશ્વાસ રાખનાર—સ્વામી, મિત્ર, તપસ્વી—તથા સ્ત્રી, બાળક, વિકલ વગેરેનો વધ કરે છે, તે નિશ્ચય નરકમાં પડે છે. ત્યાં યાતનાના મધ્યમાં પાપીઓ રડતાં રડતાં સળગે છે।
Verse 12
शान्तं बुभुक्षितं विप्रंयो विघ्नायोपसर्पति / क्रिमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावदाभूतसंप्लवम्
જે શાંત અને ભૂખ્યા બ્રાહ્મણને વિઘ્ન કરવા માટે તેની પાસે જાય છે, તે ત્યાં (યમલોકમાં) કીડાઓ દ્વારા ભક્ષિત થાય છે; યુગાંત પ્રલય સુધી એ જ દુઃખ ભોગવે છે।
Verse 13
ब्राह्मणाय प्रतीश्रुत्य यमार्थं न ददाति तम् / आहूय नास्ति यो ब्रूयात्तस्य वासस्तु तत्र वै
જે બ્રાહ્મણને આપવાનું વચન આપી પણ તે દાન આપતો નથી, અને જે કોઈને બોલાવી પછી ‘અહીં નથી’ એમ કહી છેતરાવે છે—એવા માણસનું નિવાસસ્થાન નિશ્ચય ત્યાં (યમલોકમાં) છે।
Verse 14
अग्निदो गरदश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः / यज्ञविध्वंसकश्चैव राज्ञीगामी च पैशुनः
આગ લગાવનાર, વિષ આપનાર, ખોટી સાક્ષી આપનાર, મદ્યપ; યજ્ઞનો વિનાશ કરનાર, પરસ્ત્રીગામી અને પૈશુન્ય કરનાર—આ બધા મહાપાપી ગણાય છે।
Verse 15
कथाभङ्गकरश्चैव स्वयन्दत्ता पहारकः / क्षेत्रसेतुविभेदी च परदारप्रधर्षकः
વચનભંગ કરનાર, પોતાની ઇચ્છાથી આપેલું પાછું છીનવી લેનાર; ખેતરની સીમા-મેંડ અને બંધ તોડનાર, તથા પરસ્ત્રી પર બળજબરી કરનાર—આ પણ ઘોર પાપી છે।
Verse 16
ब्राह्मणो रसविक्रेता तथा यो वृषलीपतिः / गोधनस्य तृषार्तस्य वाप्या भेदं करोति यः
જે બ્રાહ્મણ મદ્યાદિ નશીલા દ્રવ્યો વેચે, જે શૂદ્રા સ્ત્રીને મુખ્ય પત્નીરૂપે રાખે, અને જે તરસથી પીડિત ગોધન માટે વાપી/તળાવનો બંધ તોડી નાખે—એ બધા ઘોર પાપી ગણાય છે અને પરલોકમાં દુઃખ ભોગવે છે।
Verse 17
कन्याविदूषकश्चैव दानं दत्त्वानुतापकः / शूबद्रस्तु कपिलापायी ब्राह्मणो मांसभोजनः
જે કન્યાનું અપમાન/દૂષણ કરે, જે દાન આપી પછી પસ્તાય, જે દુષ્ટ આચરણવાળો હોય, જે કપિલા ગાયનું દૂધ પીવે, અને જે બ્રાહ્મણ માંસ ભક્ષણ કરે—એ પણ પાપી ગણાય છે અને પરલોકમાં દુઃખ ભોગવે છે।
Verse 18
एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथाः क्वचित् / कृपणो नास्तिकः क्षुद्रः स तस्यां निवसेत्खग
એ બધા ત્યાં સદાય વસે છે—ક્યારેય શંકા ન કર. કૃપણ, નાસ્તિક અને ક્ષુદ્રબુદ્ધિવાળો—તે નિશ્ચયે તે જ સ્થિતિ/સ્થાને રહે છે, હે ખગ (ગરુડ)!
Verse 19
सदामर्षो सदा क्रोधी निजवाक्यप्रमाणकृत् / परोक्त्युच्छेदको नित्यं वैतरण्या वसेच्चिरम्
જે સદા અસહિષ્ણુ, સદા ક્રોધી, પોતાની વાતને જ પ્રમાણ માને, અને બીજાની વાતને સતત કાપે/ખંડન કરે—તે વૈતરણীতে લાંબા સમય સુધી વસે છે।
Verse 20
यस्त्वहङ्कारवान्पापी स्वविकत्थनकारकः / कृतघ्नो गर्भसन्तापी वैतरण्यां स मज्जति
જે પાપી અહંકારથી ભરેલો છે, જે પોતાની જ શેખી/બડાઈ કરે છે, જે કૃતઘ્ન છે, અને જે ગર્ભને પીડા આપે છે (અજન્મા/માતૃત્વને હાનિ કરે છે)—તે વૈતરણীতে ડૂબે છે।
Verse 21
कदापि भाग्ययोगेन तरणेच्छा भवेद्यदि / सानुकूला भवेद्येन तदाकर्णय काश्यप
જો ક્યારેક સૌભાગ્યયોગે પાર ઉતરવાની ઇચ્છા થાય, તો હે કાશ્યપ, જેના દ્વારા ગતિ અનુકૂળ બને તે સાંભળો.
Verse 22
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनोदये / चन्द्रसूर्योपरागे वा संक्रान्तौ दर्शवासरे
અયન, વિષુવ, પુણ્ય વ્યતીપાત, સૂર્યોદય, ચંદ્ર/સૂર્યગ્રહણ, સંક્રાંતિ અને અમાવાસ્યા—આ વિશેષ પાવન અવસરો છે.
Verse 23
अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् / यदा तदा भवेद्वापि श्राद्धा दानं प्रति ध्रुवम्
અન્ય પુણ્યકાળોમાં દાન આપવું ઉત્તમ છે; પરંતુ શ્રાદ્ધમાં તો જ્યારે પણ હોય, દાન કરવું નિશ્ચિત અને અચૂક કર્તવ્ય ગણાય છે.
Verse 24
तदैब दानकालः स्याद्यतः सम्पत्तिरस्थिरा / अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः
એ જ દાનનો યોગ્ય સમય છે, કારણ કે સંપત્તિ અસ્થિર છે; શરીરો અનિત્ય છે અને વૈભવ કદી શાશ્વત નથી.
Verse 25
नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंगहः / कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम्
મૃત્યુ સદા નજીક છે; તેથી ધર્મનો સંગ્રહ અને પાલન કરવું જોઈએ. તેમજ કૃષ્ણા અથવા પાટલા (લાલાશ) વર્ણની ગાય દ્વારા શુભ વૈતરણિ પણ કરાવવી જોઈએ.
Verse 26
स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यपात्रोपदोहनीम् / कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम्
સુવર્ણ શૃંગો અને રજત ખુરો ધરાવતી, કાંસ્ય પાત્રમાં દોહનયોગ્ય ગાય; કાળા વસ્ત્રોની જોડીથી ઢાંકેલી અને સાત ધાન્યોથી યુક્ત—એવી ગાયનું દાન કરવું।
Verse 27
कार्पासद्रोणशिखरे आसीनं ताम्रभाजने / यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् / इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा प्लवं सुदृढबन्धनैः
કપાસના ઢગલાના શિખરે આસનસ્થ, તામ્રભાજનમાં સ્થાપિત, લોહદંડથી યુક્ત યમની સુવર્ણ પ્રતિમા બનાવવી; તેમજ ઇક્ષુદંડોથી પ્લવ (વહાણ/તરાપો) બનાવી મજબૂત બંધનોથી દૃઢ રીતે બાંધવો।
Verse 28
उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् / कृत्वा प्रकल्पयेद्विप्रश्छत्रोपानहसंयुतम्
સૂર્યદેહમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાતી તે ધેનુને એક નાની નૌકા (ઉડુપ) પર સ્થાપિત કરીને, બ્રાહ્મણે છત્ર અને ઉપાનહ (પાદરક્ષા) સહિત વિધિપૂર્વક ગોઠવવી।
Verse 29
अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् / इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्य सजलान्कुशान्
બ્રાહ્મણને અંગુરીયક (અંગૂઠી) અને વસ્ત્રો અર્પણ કરવાં; પછી જળથી ભીંજવેલા કુશ હાથમાં લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।
Verse 30
यमद्वारे महाघोरे श्रुत्वा वैतरणीं तदीम् / तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणीं नमः
યમના મહાઘોર દ્વારે તે વૈતરણિ નદીનું વર્ણન સાંભળી, તેને પાર કરવાની ઇચ્છાથી હું આ ‘વૈતરણિ’ (દાન/વિધિ) તમને અર્પણ કરું છું—વૈતરણિને નમસ્કાર।
Verse 31
गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पार्श्वतः / गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्
ગાયો મારી આગળ રહે, ગાયો મારી બાજુઓએ રહે. ગાયો મારા હૃદયમાં વસે; હું ગાયોના મધ્યમાં વસું.
Verse 32
विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ मामुद्धर महीसुर / सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणीनमः
હે વિષ્ણુરূপ દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હે મહીસુર, મને ઉદ્ધર કરો. મેં દક્ષિણાસહિત દાન તમને અર્પણ કર્યું છે; વૈતરણીસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 33
धर्मराजञ्च सर्वेशं वैतरण्याख्यधेनुकाम् / सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्
ધર્મરાજ સર્વેશ્વર અને ‘વૈતરણિ’ નામના ધેનુદાનનું સન્માન કરીને, સર્વનું પ્રદક્ષિણા કરી પછી બ્રાહ્મણને વિધિવત્ નિવેદન કરવું.
Verse 34
पुच्छं संगृह्य धेन्वाश्च अग्रे कृत्वा तु वै व्दिजम् / धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये
ધેનુની પૂંછ પકડી અને દ્વિજને આગળ રાખીને—હે ધેનુ, મહાભયંકર યમદ્વારે તું પ્રતીક્ષા કર.
Verse 35
उत्तारणाय देवेशि वैतरण्ये नमो ऽस्तु ते / अनुव्रजेत्तु गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत्
હે દેવેશી, પાર ઉતારનાર વૈતરણિ, તમને નમસ્કાર. જતો પ્રાણ અનુસરો; અને તેની જે કંઈ સંપત્તિ હોય તે તેના ઘેર લઈ જઈ તેના હિતાર્થે અર્પણ કરો.
Verse 36
एवं कृते वैनतेय सा सरित्सुतरा भवेत् / सर्वान्कामानवाप्नोति यो दद्याद्भुवि मानवः
હે વૈનતેય (ગરુડ)! વિધિપૂર્વક આમ કરવાથી તે નદી સહેલાઈથી પાર થઈ જાય છે. પૃથ્વી પર દાન આપનાર મનુષ્ય સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 37
सुकृतस्य प्रभावेण सुखञ्चेह परत्र च / स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्
સુકૃતના પ્રભાવથી ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ મળે છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્વસ્થ અવસ્થામાં ફળ સહસ્રગણું અને રોગાવસ્થામાં શતગણું ગણાય છે.
Verse 38
मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् / स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यती
મૃત્યુ પછી જ કરાયેલું દાન પરોક્ષ દાન સમાન માનવામાં આવ્યું છે. તેથી જીવતાં જ પોતાના હાથે દાન આપવું જોઈએ; મૃત્યુ પછી કોણ કોને આપશે?
Verse 39
दानधर्मविहीनानां कृपणैर्जीवेतक्षितैः / अस्थिरेण शरीरेण स्थिरं कर्म समाचरेत्
દાન અને ધર્મથી રહિત લોકો કৃপણ કહીને નિંદિત જીવન જીવે છે. આ અસ્થિર શરીરથી પણ સ્થિર (પુણ્ય) કર્મ દૃઢતાથી કરવું જોઈએ.
Verse 40
अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघुणि (घूर्णि) का इव
પ્રાણ નિશ્ચિત જ અવશ્ય વિદાય લે છે—ઘૂમતા લાટૂની જેમ. કાળના વેગ સામે અહીં કોઈ સ્થિર રહી શકતું નથી.
Verse 41
इतीदमुक्तं तव पक्षिराज विडम्बनं जन्तुगणस्य सर्वम् / प्रेतस्य मोक्षाय तदौद्ध्वन्दैहिकं हिताय लोकस्य चरेच्छुभाय तु
હે પક્ષિરાજ! મેં તને કહ્યું કે સર્વ જીવોના સમૂહ માટે આ સંસાર એક વિડંબનાભર્યો પ્રપંચ છે. પ્રેતના મોક્ષ માટે અને લોકહિત માટે—જેથી લોકો શુભ માર્ગે ચાલે—મરણોત્તર તથા દેહસ્થિત અવસ્થાનું આ ઉપદેશ પ્રગટ કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 42
सूत उवाच / एवं विप्राः समाद्दिष्टो विष्णुना प्रभविष्णुना / गरुड प्रेतचरितं श्रुत्वा सन्तुष्टिमागतः
સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વિષ્ણુ દ્વારા યોગ્ય રીતે ઉપદેશ પામેલા ગરુડે પ્રેતચરિત સાંભળી સંતોષ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 43
व्रततीर्थादिकं सर्वं पुनः पप्रच्छ केशवम् / ध्यात्वा मनसि सर्वेशं सर्वकारणकारणम्
વ્રત, તીર્થ વગેરે સર્વ વિષયો વિશે તેણે ફરી કેશવને પૂછ્યું; અને મનમાં સર્વેશ્વર, સર્વકારણોના કારણ એવા પ્રભુનું ધ્યાન કર્યું।
Verse 44
ऋषयः सर्वमेवैतज्जन्तूनां प्रभवादिकम् / मरणं जन्म च तथा प्रेतत्वञ्चौर्ध्वदैहिकम्
ઋષિઓએ આ બધું સંપૂર્ણ રીતે શીખવ્યું છે—જીવોની ઉત્પત્તિ વગેરે, તેમજ મરણ અને જન્મ, અને પ્રેતત્વ તથા ઔર્ધ્વદૈહિક (શ્રાદ્ધાદિ) કર્મો પણ।
Verse 45
मया प्रोक्तं वै मुक्त्यै निदानं चैव सर्वशः / लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः / येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः
મોક્ષ માટેનું સાધન અને તેનું સર્વ કારણ-નિદાન મેં સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું છે. જેમના હૃદયમાં નીલકમલ-શ્યામ જનાર્દન વસે છે, તેમને લાભ જ લાભ, જય જ જય—તેમને પરાજય ક્યાંથી થાય?
Verse 46
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् / क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुराः
ધર્મ જ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જ જીતે છે, અસત્ય નહીં. ક્ષમા જ વિજયી થાય છે, ક્રોધ નહીં; વિષ્ણુ જ જીતે છે, અસુરો નહીં.
Verse 47
विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः / येषामेव स्थिरा बुद्धिर्न तेषां दुर्गतिर्भवेत्
વિષ્ણુ જ માતા છે, વિષ્ણુ જ પિતા; વિષ્ણુ જ સ્વજન અને બાંધવો. જેમની બુદ્ધિ તેમાં સ્થિર છે, તેમને દુર્ગતિ થતી નથી.
Verse 48
मङ्गलं भगवान्विष्णुर्मङ्गलं गरुडध्वजः / मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनं हरिः
મંગલમય ભગવાન વિષ્ણુ; મંગલમય ગરુડધ્વજ. મંગલમય પુણ્ડરીકાક્ષ; હરિ તો મંગળનું ધામ છે.
Verse 49
हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः / भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेतज्जगत्त्रये
હરિ, ભાગીરથી અને વિપ્ર—સારમાં એક જ છે; વિપ્ર, ભાગીરથી અને હરિ—એ પણ એક જ. ત્રિલોકમાં આ જ સાર છે.
Verse 50
वैष्णविं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः
વૈષ્ણવી વાણી-સુધા પીને ઋષિઓ પરમ તૃપ્તિએ પહોંચ્યા.
Verse 51
प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् / प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः
ત્યારે શૌનકાદિ મુનિઓએ પરસ્પર પ્રશંસા કરી અને સર્વાર્થદર્શી સૂતજીની સ્તુતિ કરતાં અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 52
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा / यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः
અપવિત્ર હોય કે પવિત્ર, અથવા કોઈપણ અવસ્થામાં ગયો હોય—જે પુણ્ડરીકાક્ષ (કમલનેત્ર પ્રભુ)નું સ્મરણ કરે છે, તે બહાર-અંદરથી શુદ્ધ થાય છે।
Frequently Asked Questions
The chapter includes an offering formula addressed at Yama’s gate, explicitly offering the ‘Vaitaraṇī’ gift for crossing, followed by cow-invocations (cows before, at the sides, in the heart) and a plea to the brāhmaṇa—seen as bearing Viṣṇu’s form—to deliver the donor, concluding with salutations to Vaitaraṇī.
It states that while dāna is excellent at many auspicious times, within the śrāddha framework giving is certain duty because it directly supports the departed and aligns with dharma amid life’s impermanence; hence it is treated as especially reliable (niyata) and efficacious.
Because the agent of merit is the living person; post-death gifts performed by others are secondary in agency. Therefore the text urges dāna ‘with one’s own hand’ while alive, reinforcing personal responsibility for dharma before death intervenes.
The chapter closes by asserting the victory of dharma, truth, forgiveness, and Viṣṇu, and by declaring that remembrance of Puṇḍarīkākṣa purifies in any condition—positioning bhakti and right conduct as the ultimate protection from durgati (evil destination).
Read Garuda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.