Adhyaya 42

Verse 1

वृषोत्सर्गनिरूपणं नामै कचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् / तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—જેમ હજારો ગાયોમાં વાછરડું પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ પૂર્વકૃત કર્મ કર્તાને અનુસરે છે.

Verse 2

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः / शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम्

આદિત્ય, વરુણ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, સોમ, હુતાશન (અગ્નિ) અને ભગવાન શૂલપાણિ—આ બધા ભૂમિદાન કરનારને અભિનંદન કરે છે.

Verse 3

नास्ति भमिसमं दानं नास्ति भमिसमो निधिः / नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

ભૂમિદાન સમાન કોઈ દાન નથી, ભૂમિ સમાન કોઈ નિધિ નથી. સત્ય સમાન કોઈ ધર્મ નથી, અને અસત્ય કરતાં મોટું પાતક નથી.

Verse 4

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः / लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात्

સુવર્ણને પ્રથમ અગ્નિનું અપત્ય કહેવાયું છે; પૃથ્વી વૈષ્ણવી છે અને ગાયો સૂર્યની પુત્રીઓ કહેવાય છે. તેથી જે સોનું, ગાય અને જમીન દાન કરે, તે ત્રિલોકનું દાન કર્ય સમાન ગણાય છે.

Verse 5

त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती / नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः

ત્રણ દાનોને અતિદાન કહે છે—ગાયો, પૃથ્વી અને સરસ્વતી (વિદ્યા). જપ, પૂજન અને હોમ દ્વારા એ નરકમાંથી ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 6

कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च / अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति

ઘણા ક્રૂર અને ભારે પાપો કર્યા પછી પણ, ગોચર્મ જેટલી જમીનનું દાન કરવાથી પણ મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે.

Verse 7

हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् / स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति

લોભથી પરાયાનું હરણ કરનારને કાબૂમાં રાખીને અટકાવવો જોઈએ. જે તેને રોકી રક્ષા કરતો નથી, તે ઘોર નરકમાં જાય છે.

Verse 8

अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि / कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः

પ્રાણ ગળે અટક્યા હોય તોય જે અકર્તવ્ય છે તે કદી ન કરવું; અને જે કર્તવ્ય છે તે જ અવશ્ય કરવું—એવું ધર્મવિદો જાણે છે.

Verse 9

आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् / वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम्

હાનિકારક પ્રથા શરૂ કરવી (અથવા ફેલાવવી) હજાર ગાયોનો વધ કર્યાના સમાન પાપ છે; અને કોઈની આજીવિકા કાપી નાખવી—વૃત્તિ નષ્ટ કરવી—લાખ ગાયોનો વધ સમાન છે.

Verse 10

वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् / एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्

એક ગાય પણ ન ચોરવી—આ સો ગાયો દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. એક ગાય ચોરીને સો દાન આપવાથી સમતા થતી નથી (પાપ ન મટે).

Verse 11

स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते / स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

જે પોતે જ દાન આપી પછી પોતે જ અવરોધ કરે અથવા સતાવે, તે પાપી નરકમાં જાય છે અને ભૂત-પ્રલય સુધી ત્યાં રહે છે.

Verse 12

न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता / अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे गक्षिते यथा

વિધિપૂર્વક, નિર્ધારિત દક્ષિણાસહિત કરેલા અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ એટલું પુણ્ય મળતું નથી, જેટલું આજીવિકાના અભાવે કૃશ થયેલા દીન બ્રાહ્મણનું રક્ષણ કરવાથી મળે છે.

Verse 13

न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे / यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते

વેદાધ્યયનથી કે બહુ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞથી પણ એવું પુણ્ય થતું નથી; જેટલું દુર્બળ અને ભયભીત બ્રાહ્મણનું રક્ષણ કરવાથી પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

ब्रह्मस्वैश्चसुपुष्टानि वाहनानि बलानि च / युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा

બ્રહ્મસ્વથી પોષાયેલા સારા વાહનો અને બળવાન સૈન્ય પણ યુદ્ધકાળે વિખેરાઈ જાય છે; જેમ રેતના બંધ તૂટી પડે છે તેમ।

Verse 15

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेच्च वसुन्धराम् / षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः

પોતે દાન આપેલી કે બીજાએ દાન આપેલી જમીન જે હરી લે છે, તે સાઠ હજાર વર્ષ સુધી વિષ્ઠામાં કીડો બની જન્મે છે।

Verse 16

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् / तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचन्द्रतारकम्

બ્રાહ્મણની સંપત્તિ સ્નેહથી ભોગવાય તોય સાતમી પેઢી સુધી કુળને દહે છે; અને એ જ સંપત્તિ ચોરીરૂપે લેવાય તો ચંદ્ર-તારા રહે ત્યાં સુધી દહે છે।

Verse 17

लोहचूर्णाश्मचूर्णानि कदाचिज्जरयेत्पुमान् / ब्रह्मस्वन्त्रिषु लोकेषु कः पुमाञ्जरयिष्यति

માણસ ક્યારેક લોખંડની ભૂકી અને પથ્થરની ચૂર્ણને પણ ઘસીને ક્ષીણ કરી શકે; પરંતુ ત્રિલોકમાં બ્રહ્મનિયમરૂપે સ્થિત બ્રહ્મસ્વના પ્રભાવને કયો મનુષ્ય ક્ષીણ કરી શકે?

Verse 18

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च / कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

દેવોને અર્પિત દ્રવ્યનો નાશ કરવાથી, બ્રાહ્મણોના ધનનું હરણ કરવાથી અને બ્રાહ્મણનો અતિક્રમ કરવાથી પ્રતિષ્ઠિત કુળો પણ અપયશ પામી અકુળીન સમાન બની જાય છે.

Verse 19

ब्राह्मणाति क्रमो नास्ति विप्रे विद्याविवर्जिते / ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

સત્ય વિદ્યાથી રહિત બ્રાહ્મણમાં બ્રાહ્મણત્વની ઉત્તમતા રહેતી નથી; કારણ કે પ્રજ્વલિત અગ્નિને છોડીને માત્ર ભસ્મમાં કદી આહુતિ અપાતી નથી.

Verse 20

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि यानि च / सप्तकल्पक्षयं यावद्ददात्यर्कः पुनः पुनः

સંક્રાંતિ સમયે આપેલા દાન અને તે સમયે અર્પિત દેવહવ્ય તથા પિતૃકવ્ય—તેમનું પુણ્ય સૂર્યદેવ વારંવાર પ્રસાદરૂપે આપે છે; તે સાત કલ્પોના ક્ષય સુધી ટકે છે.

Verse 21

प्रतिग्रहाध्यापनयाजनेषु प्रतिग्रहं स्वेष्टतमं वदन्ति / प्रतिग्रहाच्छ्रुध्यति जाप्यहोमं न याजनं कर्म पुनन्ति वेदाः

પ્રતિગ્રહ, અધ્યાપન અને યાજન—એમાં પ્રતિગ્રહને તેઓ સર્વाधिक જોખમી કહે છે. પ્રતિગ્રહથી જપ અને હોમની શુદ્ધિ ક્ષીણ થાય છે; અને વેદો એવું નથી કહેતા કે માત્ર યાજનકર્મથી જ તે કર્મદોષ શુદ્ધ થાય.

Verse 22

सदा जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः / रत्नपूर्णामपि महीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते

જે સદા જપમાં રત રહે, સદા હોમ કરે અને પરપાક (બીજાએ રાંધેલું અન્ન)થી વિમુખ રહે—તે રત્નોથી ભરેલી ધરતી પણ પ્રતિગ્રહરૂપે સ્વીકારે તો પણ લિપ્ત થતો નથી.