Adhyaya 41

Verse 1

ऽपमृत्यौ सुखदुः खलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर / कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने

‘અપમૃત્યુ, સુખ-દુઃખ તથા લાભ-હાનિનું નિરૂપણ’ નામે એકચાલીસમો અધ્યાય. શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે ખગેશ્વર ગરુડ! વિધિપૂર્વક વૃષોત્સર્ગ કરવો; કાર્તિકાદિ માસોમાં શુભ દિવસે, વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાએ।

Verse 2

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् / कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च

વિવાહ વગેરે શુભ પ્રસંગે કરાયેલા શ્રાદ્ધથી નાન્દીમુખ કર્મનો આરંભ કરવો. ભૂમિ પર સંસ્કારો કરવી અને પવિત્ર અગ્નિની સ્થાપના પણ કરવી।

Verse 3

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः / विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्

તળાવમાં, કૂવામાં અથવા ગોશાળામાં વિધિપૂર્વક અગ્નિ સ્થાપવી. પછી વિવાહવિધિ પ્રમાણે સર્વ કર્મ કરાવી બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રપાઠ કરાવવો।

Verse 4

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् / पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु

યજ્ઞપાત્રોની ગોઠવણી કરવી, નિર્ધારિત હવિ પકાવવી, ઉપયમન અને કુશ વગેરે સામગ્રી એકત્ર કરવી. અને પુર્યુક્ષણ (શુદ્ધિ-છાંટ) અંતે બે બ્રાહ્મણો દ્વારા હોમ કરાવવો।

Verse 5

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् / प्रथमे ऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)

પ્રથમ આઘાર અને આજ્યભાગની આહુતિઓ અર્પણ કરવી, પછી દૃષ્ટિ-કલ્યાણ માટે બે આહુતિઓ આપવી. પ્રથમ કર્મમાં ‘અહરિ…’થી આરંભતા મંત્ર વડે અગ્નિમાં છ આહુતિઓ હોમવી જોઈએ।

Verse 6

आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः / अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय / भवाय महादेवायेशानाय यमाय च

આઘાર અને આજ્યભાગોની આહુતિ પાયસ સાથે અંગદેવતાઓને અર્પણ કરવી—અગ્નિ, રુદ્ર, શર્વ, પશુપતિ, ઉગ્ર, શિવ, ભવ, મહાદેવ, ઈશાન તથા યમને।

Verse 7

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः / उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च

પિષ્ટક (લોટની આહુતિ) વડે ‘પૂષાગા’ મંત્ર અનુસાર એક વાર હોમ કરવો. પછી બંને માટે સ્વિષ્ટિકૃત્-હોમ ચરુ અને પાયસથી પૂર્ણ કરવો.

Verse 8

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः / संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्

પ્રથમ વ્યાહૃતિ-હોમ કરવો; પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પ્રાજાપત્ય કર્મ પણ કરવું. પછી સંસ્ત્રવનું પ્રાશન કરીને અંતે પ્રણીત જળનું પરિમોક્ષણ કરવું.

Verse 9

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः / षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्

પવિત્ર-પ્રતિપત્તિ વિધિપૂર્વક કરીને, પછી બ્રાહ્મણને યથોચિત દક્ષિણા આપી, જે શાસ્ત્રોક્ત રીતે ષડંગ રુદ્ર-જપ કરે છે તે મોક્ષ પામે છે.

Verse 10

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग / स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

હે ખગ (ગરુડ)! એકવર્ણ વૃષભને અને વૈતરણિ પાર કરાવનારી ગાયને એક વાર સ્નાન કરાવી, પછી તેમને સર્વ અલંકારોથી શોભિત કરવું.

Verse 11

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् / पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् / ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

તે યુગ્મને વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠાપિત કરવાથી પ્રેતને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી ઊંચા કરેલા પુચ્છ-અંતે મંત્રપૂર્વક તર્પણ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી દક્ષિણાથી સંતોષવા.

Verse 12

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि / जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे

ત્યારબાદ યથાવિધી શ્રાદ્ધ કરવું—પ્રથમ સમુદ્દિષ્ટ અને પછી એકોદ્દિષ્ટ. પ્રેતના ઉદ્ધાર માટે જળ અને અન્ન પણ અર્પણ/દાન કરવું જોઈએ.

Verse 13

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् / एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि

પછી દ્વાદશાહ પછી મહિને મહિને અલગ અલગ (વિધિ) કરવી જોઈએ. આ વિધાન યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો નિશ્ચયે પ્રેતમોક્ષ કરાવે છે.