Adhyaya 28

Verse 1

बभ्रुवाहनप्रेतसंवादे प्रेतत्वहेतुतन्निवृत्त्युपायनिरूपणं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः गरुड उवाच / सर्वेपामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन / प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन सुकृतेन वा

બભ્રુવાહન અને પ્રેતના સંવાદમાં—પ્રેતત્વના કારણો તથા તેની નિવૃત્તિના ઉપાયોનું નિરૂપણ કરતો આ સત્તાવીસમો અધ્યાય છે. ગરુડ બોલ્યા—હે મધુસૂદન, સર્વ જીવો પર કૃપા કરીને કહો; કયા દાનથી અથવા કયા પુણ્યકર્મથી પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિ મળે?

Verse 2

शृकृष्ण उवाच / शृणु दानं प्रवक्ष्यामि सर्वाशु भविनाशनम् / सन्तप्तहाटकमयं घटकं विधाय ब्रह्मेशकेशवयुतं सह लोकपालैः / क्षीराज्यपूर्णविविरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—સાંભળો, હું એવું દાન કહું છું જે ત્વરિત સર્વ ભયનો નાશ કરે છે. તપ્ત શુદ્ધ સોનાનો એક ઘટ બનાવો અને તેને બ્રહ્મા, ઈશ (શિવ) તથા કેશવ (વિષ્ણુ) અને લોકપાલો સાથે શોભિત કરો; તેની અંદર દૂધ અને ઘી ભરો; ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને બ્રાહ્મણને દાન આપો—પછી અન્ય સૈંકડો દાનોની શું જરૂર?

Verse 3

गरुड उवाच / किमेत्कथितं देव विस्तरेण वदस्व मे / आमुष्मिकीं क्रीयां देव उत्क्रान्तिसमयादनु

ગરુડ બોલ્યા—હે દેવ, આ શું કહેલું છે? મને વિસ્તારે કહો. હે દેવ, દેહત્યાગના સમયથી આરંભ કરીને પરલોક સંબંધિત ક્રિયાઓ સમજાવો.

Verse 4

संसारे साधु मे नाथ ब्रूहि कृत्यं जनार्दन / यथा कार्या नरैः सम्यक् क्रिया चैवौर्ध्वदैहिकी

હે નાથ જનાર્દન, આ સંસારમાં શું કર્તવ્ય છે તે મને યોગ્ય રીતે કહો; અને મનુષ્યોએ ઔર્ધ્વદૈહિક (મૃત્યુપશ્ચાત્) ક્રિયા કેવી રીતે સમ્યક રીતે કરવી તે પણ સમજાવો.

Verse 5

कथं प्रेता महाकाया रौद्ररूपा भयानकाः / कम्भवन्ति सुरश्रेष्ठ कर्मभिः कैः शुभाशुभैः

પ્રેતો કેવી રીતે મહાકાય, રૌદ્રરૂપ અને ભયાનક બને છે? હે દેવશ્રેષ્ઠ, કયા શુભ કે અશુભ કર્મોથી તેઓ એવા થાય છે?

Verse 6

पिशाचाः सम्भवन्तीह कस्येदं कर्मणः फलम् / तन्मे कथय देवेश अहमिच्छामि वेदितुम्

આ લોકમાં જીવો પિશાચ કેવી રીતે બને છે? આ કયા કર્મનું ફળ છે? હે દેવેશ, મને કહો; હું જાણવું ઇચ્છું છું।

Verse 7

भूम्यां प्रक्षिप्यते कस्मात्पञ्चरत्नं कुतो मुखे / अधस्ताच्च तिला दर्भाः पादौ याम्यां व्यवस्थिताः

પંચરત્ન ભૂમિમાં કેમ નાખવામાં આવે છે અને મુખમાં કેમ મૂકવામાં આવે છે? નીચે તલ અને દર્ભ કેમ રાખવામાં આવે છે, અને પગ યામ્ય (યમ) દિશામાં કેમ ગોઠવાય છે?

Verse 8

किमर्थं मण्डलं भूमौ गोमयेनोपलिप्यते / किमर्थं स्मर्यते विष्णुः विष्णुसूक्तञ्च पठ्यते

ભૂમિ પર મંડળ કેમ રચાય છે અને ગોમયથી કેમ લિપાય છે? શ્રી વિષ્ણુનું સ્મરણ કેમ થાય છે અને વિષ્ણુસૂક્ત કેમ પાઠ થાય છે?

Verse 9

किमर्थं पुत्रपुत्राश्च तस्य तिष्ठन्ति चाग्रतः / किमर्थं दीपदानञ्च किमर्थं विष्णुपूजनम्

તેના પુત્રો અને પૌત્રો તેના આગળ કેમ ઊભા રહે છે? દીપદાન કેમ કરવામાં આવે છે, અને વિષ્ણુપુજન કેમ કરવામાં આવે છે?

Verse 10

किमर्थमातुरो दानं ददाति द्विजपुङ्गवे / बन्धून्मित्राण्यमित्रांश्च क्षमापयति तत्कथम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મરણાસન્ન વ્યક્તિ દાન કેમ આપે છે? અને તે બંધુ, મિત્ર તથા શત્રુ—બધા પાસે ક્ષમા કેવી રીતે માગે છે?

Verse 11

तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गावो दीयते केन हे तुना

તલ, લોખંડ, સોનું, કપાસ તથા મીઠું; સાત પ્રકારના ધાન્ય, ભૂમિ અને ગાયો—હે પૂજ્ય, આ દાન શા માટે આપવામાં આવે છે?

Verse 12

कथं च म्रियते जन्तुर्मृतस्य च कुतो गतिः / अतिवाहशरीरं च कथं विश्रमते तदा

જીવ કેવી રીતે મરે છે, અને મૃત્યુ પછી તેની ગતિ ક્યાંથી (કયા માર્ગે) થાય છે? તથા તેનું અતિ વાહ—સૂક્ષ્મ વહન-શરીર—ત્યારે કેવી રીતે વિશ્રામ પામે છે?

Verse 13

शंव स्कन्धे वहेत्पुत्रो वह्निदाता च पौत्रकः / किमर्थं देव देवेश आज्येनाभ्यञ्जनं कुतः

પુત્રે શવને ખભા પર વહન કરવું જોઈએ અને પૌત્રે ચિતાગ્નિનો દાતા થવો જોઈએ. હે દેવદેવેશ, ઘીથી અભ્યંજન શા હેતુથી અને કેમ કરાય છે?

Verse 14

यमसूक्तं किमर्थं च उदीचीं दिशमाहरेत् / पानीयमेकवस्त्रेण सूर्यबिम्बनिरीक्षणम्

યમસૂક્તનું પાઠન શા માટે થાય છે? અને ઉત્તર દિશા તરફ (વિધિ) કેમ લઈ જવાય છે? એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરીને જળદાન અને સૂર્યબિંબનું દર્શન કેમ કરાય છે?

Verse 15

यवसर्षपदूर्वाश्चपाषाणे निम्बचर्वणम् / वस्त्रं नरश्च नारी च विदध्यादधरोत्तरम्

જવ, રાઈ અને દુર્વા ઘાસ ગોઠવવી; અને પથ્થર પર ચાવા માટે લીમડો રાખવો. વસ્ત્ર પણ આપવું; તેમજ પુરુષ અને સ્ત્રીને ક્રમસર—નીચે અને ઉપર—નિયુક્ત કરવું.

Verse 16

अन्नाद्यं गृहमागत्य भोक्तव्यं गोत्रिभिः सह / नवकानि च पिण्डानि किमर्थं वितरेत्सुतः

ઘરે પરત આવી ગોત્રજનો સાથે અન્નભોજન કરવું જોઈએ. તો પછી પુત્ર નવ પિંડો કયા હેતુથી વહેંચે?

Verse 17

किमर्थं चत्वरे दुग्धं पात्रे पक्वे च मृन्मये / काष्ठत्रयं गुणे बद्ध्वा कृत्वा रात्रौ चतुष्पथे

ચોરાહે પક્વ માટીના પાત્રમાં દૂધ કયા હેતુથી મૂકાય છે? અને ત્રણ લાકડાં દોરાથી બાંધી રાત્રે ચતુષ્પથ પર કેમ મૂકાય છે?

Verse 18

निशायां दीयते दीपो यावदब्दं दिनेदिने / दाहोदकं किमर्थं च संवादः स्वजनैः सह

રાત્રે દરરોજ એક વર્ષ સુધી દીવો કેમ અર્પણ થાય છે? દાહોદક કયા હેતુથી આપવામાં આવે છે? અને સ્વજનો સાથે સંવાદ કેમ વિહિત છે?

Verse 19

भगवन्नतिवाहस्य नवपिण्डैस्तु किं भवेत् / कथं देवपितृभ्यश्च वाहस्यावाहनं कथम् / इदं च क्रियते देव कस्मात्पिण्डं प्रदापयेत्

ભગવન્, નવ પિંડોથી અતિવાહ (પ્રેતવાહક) માટે શું સિદ્ધ થાય છે? દેવો અને પિતૃઓનું આવાહન કેવી રીતે થાય છે, અને તે વાહકનું આવાહન કેવી રીતે? હે દેવ, આ ક્રિયા કયા હેતુથી થાય છે અને પિંડદાન કેમ કરવું?

Verse 20

किं तत्प्रदीयते तस्य पिण्डदानादनन्तरम् / अस्थिसञ्चयनं चैव शय्यादानं किमर्थकम्

તો પિંડદાન પછી તરત તેને શું અર્પણ કરવું? અને અસ્થિસંચયન તથા શય્યાદાન કયા હેતુથી કરવામાં આવે છે?

Verse 21

द्वितीये ऽह्नि कुतः स्नानं चतुर्थे साग्निके द्विजे / दशमे किं मलस्नानं कार्यं सर्वजनैः सह

બીજા દિવસે સ્નાન કેવી રીતે કરવું? ચોથા દિવસે અગ્નિ-પાલક દ્વિજ માટે શું કર્તવ્ય છે? અને દસમા દિવસે સર્વ લોકો સાથે ‘મલસ્નાન’ (શુદ્ધિ-સ્નાન) કરવું જોઈએ કે કેમ?

Verse 22

कस्मात्तैलोद्वर्तनं च स्कन्धवाहान् गृहं नयेत् / तैः समुद्वर्तनं चापि दद्युः स्थलजलाश्रये

તેલથી ઉદ્વર્તન (મર્દન) કરીને શવ-વાહકોને ઘરમાં કેમ લાવવાના? યોગ્ય તો એ છે કે તેઓ જમીન અને જળના આશ્રયવાળા સ્થળે, બહાર જ ઉદ્વર્તન કરીને શુદ્ધિ કરે; ઘરમાં નહીં.

Verse 23

देशमे ऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु / पिण्डं चैकादशे कस्माद् वृषोत्सर्गः कथं भवेत्

દસમા દિવસે વિહિત પિંડ શું માંસ સાથે અર્પણ કરવો? અને અગિયારમા દિવસે પિંડદાન કેમ કરવામાં આવે છે, તેમજ વૃષોત્સર્ગ (બળદ મુક્તિ-વિધિ) કેવી રીતે થાય છે?

Verse 24

श्राद्धानि षोडशैतानि अब्दं यावत्कुतो वद / अन्नादिचोदकेनैव षष्ट्यधिकशतत्रयम्

આ સોળ શ્રાદ્ધો—એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી કેવી રીતે અને શા માટે કરવા, તે કહો. અને માત્ર અન્નાદિ તથા ઉદક-તર્પણથી જ ત્રણસો, અને તેમાં સાઠ વધુ (કર્મો) કહેવાય છે.

Verse 25

दिनेदिने च दातव्यं घटान्नं प्रेततृप्तये / प्राप्ते काले च म्रियते अनित्यो मानवः प्रभो

પ્રેતની તૃપ્તિ માટે દરરોજ એક ઘટ જેટલું પકાવેલું અન્ન દાન કરવું જોઈએ. કારણ કે સમય આવે ત્યારે મનુષ્ય મરે છે; હે પ્રભુ, માનવ અનિત્ય છે.

Verse 26

छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः / कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा

હું કોઈ છિદ્ર જોતો નથી; તો પછી એ જીવ ક્યાંથી નીકળે છે? અને પૃથ્વી, જળ તથા મન વગેરે ભૂત-તત્ત્વો ક્યાં જાય છે?

Verse 27

तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च / वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चाप्तये

હે નાથ, મને તેજ, વાયુ અને આકાશ વિષે કહો. અને આ પાંચ પ્રાણવાયુઓ પોતપોતાના કાર્ય/ગતિને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે છે?

Verse 28

लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः / तृष्णा कामो ऽप्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दन

હે જનાર્દન, લોભ, મોહ વગેરે પાંચેય શરીરમાં વસતા ચોર સમાન છે. અને તૃષ્ણા, કામ તથા અહંકાર—એ ક્યાં જાય છે?

Verse 29

पुण्यं वाप्यथ वापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा / नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च

પુણ્ય હોય કે પાપ, અને જે કંઈ સુકૃત કરેલું હોય—દેહ નષ્ટ થયા પછી તે બધું તથા વિવિધ દાનો ક્યાં જાય છે?

Verse 30

सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरे ऽपि वा / प्रेतस्य मेलनं सार्धं कैः समं तत्र को विधिः

પૂર્ણ એક વર્ષ પછી પણ સપિંડન વિધિ શા માટે કરવામાં આવે છે? પ્રેતનું મેલન કોની સાથે થાય છે, અને ત્યાંની વિધિ શું છે?

Verse 31

ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नराभुवि / यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम्

જે દગ્ધ (દાહ-સંસ્કાર પામેલા), જે અદગ્ધ રહ્યા, અને જે મનુષ્યરૂપે ધરતી પર પડી ગયા—તથા અન્ય જે કોઈ ભૂતો/જીવો છે—તેમનો અંતે શું થાય છે?

Verse 32

पापिनो ये दुराचारा मुद्गलत्वं च ये गताः / आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः

પાપીઓ—દુરાચારીઓ, અધોગતિ (મુદગલત્વ) પામેલા—આત્મઘાતી, બ્રાહ્મણહંતા, ચોર અને વિશ્વાસઘાતક—આ બધા અહીં ઘોર અપરાધી ગણાય છે.

Verse 33

कपिलां यः पिबेच्छूद्रो यः पठेद्वैदिकाक्षरम् / धारयेद्वा ब्रह्मसूत्रं का गतिस्तस्य माधव

હે માધવ! જે શૂદ્ર કપિલા ગાયનું દૂધ પીવે, અથવા વૈદિક અક્ષરો પઠે, અથવા બ્રહ્મસૂત્ર (યજ્ઞોપવીત) ધારણ કરે—તેની શું ગતિ થાય?

Verse 34

विप्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृही ता यदा भवेत् / तस्मात्पापाच्च भीतो ऽहं तन्मे वद जगत्पते / सर्वमेतन्मया पृष्टो वद लोकहिताय वै

જ્યારે કોઈ બ્રાહ્મણની બ્રાહ્મણી પત્નીને બીજો કોઈ પકડી રાખે, ત્યારે તે પાપથી હું ભયભીત છું. તેથી, હે જગત્પતે! મને તે વિષે કહો. લોકહિત માટે જ મેં આ બધું પૂછ્યું છે—કૃપા કરીને સમજાવો.