Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
યજ્ઞપ્રસંગ પૂર્ણ થયા પછી અને પૂર્વ કથાના અનુસંધાનમાં વર્ણન સ્તોત્ર-પરંપરામાં પ્રવેશે છે. પક્ષિરાજ મિત્ર નારાયણને જગતનું મૂળ કારણ કહી સ્તુતિ કરે છે, પોતાની અજ્ઞાનતા દર્શાવે છે અને કહે છે કે દેવો તથા ઋષિઓ પણ વાસુદેવને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી. મિત્ર મૌન થયા પછી તારા એકનિષ્ઠ ભક્તોની સ્થિતિનું ગાન કરે છે—આસક્તિ ત્યજીને વિષ્ણુમૂલ પવિત્ર કથાના શ્રવણ-કીર્તનમાં લીન રહેતા ભક્તો. ભયંકર સ્થિતિમાં પડેલા માટે રક્ષણની પ્રાર્થના થાય છે. ત્યારબાદ નિરૃતિ શીખવે છે કે યોગ, ભક્તિ, સદ્ગુણીઓની સેવા અને વૈરાગ્યયુક્ત જ્ઞાનથી પરમ ગતિ મળે છે; વિષ્ણુભક્તો માટે મનોનિગ્રહને વિશેષ શક્તિશાળી ગણાવવામાં આવ્યો છે. પ્રવાહ્ય ઉત્તમશ્લોકની કથા-સંગતિને મુક્તિદાયક ‘અમૃત-ઔષધ’ તરીકે દૃઢ કરે છે અને સમભાવ તથા સહવાસ અંગેનું વચન આવે છે. પછી પરજન્યમાંથી ઉત્પન્ન ગુણાત્મક પ્રકટતાઓ—કોણાધિપ, નિરૃતિ, પ્રાવહી અને પ્રવહપ્રિયા—નો ઉલ્લેખ થાય છે. અંતે અનંતર પછી જન્મેલા વિશ્વક્સેન હરિની સ્તુતિ કરીને અડગ ભક્તિ, બ્રહ્મા સુધીની ગુરુપરંપરામાં શ્રદ્ધા, તથા તુલસી સહિત સર્વ જીવો પ્રત્યે કરુણા ઉપદેશે છે. ગરુડ વિનમ્ર મૌનમાં પ્રભુ સમક્ષ પોતાની હીનતા સ્વીકારી આગળના તત્ત્વપ્રવાહ માટે ભક્તિભાવ સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
ક્રતુ પછી સાતમો અધ્યાય પ્રગટ થયો. ત્યારે ‘મિત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ ખગેશ્વરે જગદ્યોનિ નારાયણની સ્તુતિ શરૂ કરી।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
મિત્ર બોલ્યો—હું અજ્ઞાની હોવા છતાં તમારા ચરણકમળને નમસ્કાર કરું છું; તમે સંસાર-ભવને છેદનાર અને મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે કલ્યાણમય આશ્રય છો. આ વાત સંપૂર્ણપણે માત્ર ભગવાન વાસુદેવ જ જાણે છે; હું નહીં, અગ્નિ નહીં, ત્રિદેવ નહીં, અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓ પણ નહીં।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
જો ભગવાનના મુખ્ય ભક્તો પણ ક્યારેક તમને ન જાણી શકે, તો બીજા કેવી રીતે જાણશે? હે પરાત્પર અધીશ્વર, મને સદા રક્ષા કરો; હું તો વિશ્વામિત્ર કરતાં પણ હંમેશા ન્યૂન છું. હું મેઘની સમૃદ્ધિ સામે અતિ નાનો અંશ માત્ર છું; તેથી તમારા યોગ્ય સ્તવન કરવાની શક્તિ મારી પાસે નથી।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
આ રીતે હરિનું સ્તવન કરીને તે મિત્ર-ખગ ત્યારે મૌન થયો. ત્યારબાદ અનંતરજા તારા સ્તુતિ કરવા લાગી।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
તારાએ કહ્યું—જે અનન્ય ભાવથી દૃઢ ભક્તિ કરે છે, તેઓ તમારા માટે કર્મ-વ્યવહાર પણ ત્યજી દે છે અને પોતાના સ્વજન-બંધુઓની આસક્તિ પણ છોડે છે।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
તમારા આશ્રિત પવિત્ર કથા સાંભળી (અથવા દર્શન કરીને) તેઓ તેને સાંભળે પણ છે અને કહે પણ છે. હે વિષ્ણુ, એવા સાધુજન સર્વ સંગ-આસક્તિથી સંપૂર્ણ વિમુક્ત રહે છે।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
હે પ્રભુ! તે ભયંકર પ્રદેશમાં પડી ગયેલી, સદા મિત્રસમાન એવી તેણીની રક્ષા કરો. એમ તારાનંતરજ બોલ્યો; અને હે ખગેશ્વર, નિરૃતિએ પણ તેમ જ કહ્યું.
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
નિરૃતિએ કહ્યું— યોગ દ્વારા અને તમને અર્પિત ભક્તિ દ્વારા જીવો પરમ ગતિને પામે છે. સર્વગુણોમાં શ્રેષ્ઠ મહાત્માઓની સેવા દ્વારા, તથા વૈરાગ્યયુક્ત જ્ઞાન દ્વારા, તેઓ દિવ્ય સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
મનના નિયંત્રણ માત્રથી જ વિષ્ણુભક્તો પરમ પદને પામે છે. તેથી, હે પ્રભુ, તારાસમાન તેજસ્વી સ્વામી, કરુણાથી મારી સદા રક્ષા કરો. ત્યારબાદ તે તરત જ તેમની સ્તુતિ કરવા લાગી અને તે સ્તોત્રનો આરંભ કર્યો.
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
પ્રવાહ્યાએ કહ્યું— તમારા સత్సંગથી પુત્રોમાં સાચું પરાક્રમ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તમારા પ્રસાદથી પરમ સમૃદ્ધિઓ પ્રગટે છે. ઉત્તમશ્લોક (ભગવાન)ની કથાઓ અમૃત-ઔષધિ સમાન છે; તેમનું શ્રવણ અને સેવા કરવાથી મુક્તિના માર્ગે સ્થિરતા મળે છે.
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
હે દેવદેવ! ભક્તિ સદા રહે; છતાં કહેવામાં આવે છે કે (ફળરૂપે) નિરૃતિ સમાન સ્થિતિ જ પ્રાપ્ત થાય છે. જે ‘સહભાષી’ અને ‘સહચર-મિત્ર’ છે, તેઓ આ રીતે પ્રકીર્તિત થયા છે.
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
કોણાધિપ અને નિરૃતિ, તેમજ પ્રાવહી અને પ્રવહપ્રિયા—આ ચારેયને પર્જન્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રિગુણરૂપ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
હવે ત્યારપછી જન્મેલા વિષે કહું છું—હે ખગેશ્વર, સાંભળો. પ્રવાહા પત્નીથી અનંતરજ પછી ભગવાનના પારષદ વિષ્ણ્વક્સેન, તે મહાભાગ વાયુપુત્ર, હરિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
વિષ્ણ્વક્સેને કહ્યું—જો સદા મોક્ષદાતા ભગવાન કૃષ્ણ, જે પૂર્ણ આનંદસ્વરૂપ છે, તેમાં ચિત્ત સ્થિર રહે, તો પરમ ભક્તિ ઉદ્ભવે અને એ જ અપારોક્ષ સાક્ષાત્કારનું સાધન બને।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
એ જ રીતે પોતાના ગુરુથી શરૂ કરીને બ્રહ્મા સુધી તથા સાધુજન પ્રત્યે, તેમની યોગ્યતા મુજબ જો નિષ્કપટ ભક્તિ અર્પણ થાય, તો તે કલ્યાણકારી બને છે।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
હે અંડજ (ગરુડ), જો તુલસી વગેરે જીવ પ્રત્યે પણ પ્રીતિ હોય અને (ભગવત્-ધર્મનું) સ્મરણ રહે, તો પાપનાશક શક્તિ નિશ્ચયે પ્રગટ થાય—કોઈ સંશય નથી।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
આ રીતે મહાપ્રભુ વિષ્વક્સેનની સ્તુતિ કરીને મહાભાગ ગરુડ હાથ જોડીને, ગળું નમાવી મૌન રહ્યો. મનમાં વિચાર્યું—“મિત્ર પ્રભુની સરખામણીમાં હું ખરેખર ન્યૂન છું; અહીં વિચારવાની જરૂર નથી।”
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.