Adhyaya 7
Haristuti-saṅgraha: Devatā–Ṛṣi Praṇāma, Nāma-māhātmya, and Vairāgya from Deha-āsakti
પૂર્વ પ્રસંગમાં પાર્વતીનો સંદર્ભ ચાલે ત્યારે ઇન્દ્ર એક તાત્ત્વિક સ્પષ્ટતા કરે છે—પ્રભુના સ્વરૂપજ્ઞાન વિના કરેલી સ્તુતિ પણ અવમાન સમાન બની શકે; છતાં નામોચ્ચારની પ્રાધાન્યતા કારણે પુણ્ય મળે છે. ત્યારબાદ અનેક દેવ-ઋષિ હરિની સ્તુતિ કરે છે અને પોતાની મર્યાદા, નૈતિક નબળાઈ તથા રક્ષા/ધામની યાચના વ્યક્ત કરે છે. શચી અને રતિ પ્રભુના કમળચરણ સ્મરણ અને કમળમુખ દર્શન પર ભાર મૂકે છે; દક્ષ ગંગાનું અવતરણ તે ચરણોથી થયું અને તે સ્પર્શથી રુદ્રને શિવત્વ પ્રાપ્ત થયું એમ પવિત્રતાનું કારણ કહે છે. બૃહસ્પતિ વગેરે વૈરાગ્ય તરફ વાળે છે—નશ્વર સંબંધો અને સંપત્તિની આસક્તિ કાપવા કહે છે. અનિરુદ્ધ કામજન્ય દેહાસક્તિને માયા બતાવીને પણ ધર્માધારિત દાનાદિ ગૃહસ્થધર્મને માન્ય રાખે છે. વરુણ અને નારદ ‘હું-મારું’ મોહને ખંડિત કરીને નામજપને સર્વમધુર સત્ય કહે છે. વસિષ્ઠાદિ મનસિજ ઋષિઓ શરણાગતિ અને વિશ્વરૂપની અગમ્યતા પુનઃપુન કહે છે; પુલહ ભક્તિવિહિન અર્પણ નિષ્ફળ છે એમ ચેતવે છે. ક્રતુ અને વૈવસ્વત મૃત્યુસમય સ્મરણ અને વૈરાગ્યના આઘાતને ઉજાગર કરે છે. અંતે ઋષિઓની પરસ્પર સમતા દર્શાવી ‘અનંતજન્ય’ આગળના સ્તોત્રનો સંકેત આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
नाम षष्ठो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / पार्वत्यानन्तरोत्पन्न इन्द्रो वचनमब्रवीत् / इन्द्र उवाच / तव स्वरूपं हृदि संविजानन् समुत्सुकः स्यात्स्तवने यस्तु मूढः / अजानतः स्तवनं देवदेव तदेवाहुर्हेलनं चक्रपाणे
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—પાર્વતી સંબંધિત પ્રસંગ પછી ઇન્દ્રે આ વચન કહ્યાં. ઇન્દ્ર બોલ્યો—જે હૃદયમાં તારા સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે જાણે છે તે સ્તુતિ કરવા ઉત્સુક થાય છે; પરંતુ જે મોહગ્રસ્ત છે તે અજાણતાં સ્તુતિ કરે છે. હે દેવદેવ, આવી અજ્ઞાનપૂર્વકની ‘સ્તુતિ’ને જ અપમાન કહે છે, હે ચક્રપાણિ।
Verse 2
तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति / रुद्रादि कानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा
તથાપિ, જો પ્રથમ તારો નામ ઉચ્ચારાય તો તે જ પુણ્યકારક બને છે. રુદ્ર આદિ દેવતાઓનું સ્તવન કરવાની શક્તિ ન હોય તો પછી શું કહેવું—“મારે સામર્થ્ય નથી” એમ કહેવું કે બીજું શું?
Verse 3
गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः / ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव
ગુણાંશ મુજબ કામદેવ સદા રુદ્ર કરતાં દસગણો નીચો છે; છતાં તે મારા સમાન છે. જ્ઞાન અને બળમાં હંમેશા સમતા છે; તેથી કામ પણ નિશ્ચયે સદૈવ દૂત છે।
Verse 4
एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धा / तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान्
આ રીતે હરિ—દેવદેવ—ની સ્તુતિ કરીને તે હાથ જોડીને, મસ્તક નમાવી, મૌન રહી ઊભો રહ્યો. ત્યારબાદ ઉત્પન્ન થયેલા બ્રહ્મા—અહંકાર તત્ત્વ—એ કહ્યું।
Verse 5
अहङ्कारिक उवाच / नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये / नमो ऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनं तमूर्तये
અહંકારિક બોલ્યો—હે ગણોથી પરિપૂર્ણ પ્રભુ, તમને નમસ્કાર; હે જ્ઞાનમૂર્તિ, તમને નમસ્કાર. હે અજ્ઞાનથી દૂર રહેનારા બ્રહ્મન્, હે વિનયના મૂર્તિસ્વરૂપ, તમને પ્રણામ।
Verse 6
इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय / तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो
ઇન્દ્રની તુલનામાં મને સદા દસગણો હીન કહેવાય છે; અને હું તમને યથાર્થ જાણતો નથી, કારણ કે તમે સદા અપ્રમેય છો. તેમ છતાં, હે જગદ્ગુરુ વિષ્ણુ, મને રક્ષા કરો અને મને દિવ્ય ધામ પ્રદાન કરો.
Verse 7
आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णींबभूव ह / तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत्
આ રીતે અહંકારવાળો સ્તુતિ કરીને મૌન થયો. ત્યારબાદ શચીએ વચન બોલી પોતાની સ્તુતિ શરૂ કરી.
Verse 8
शच्युवाच / संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् / वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि
શચી બોલી—હું અવિરત તમારા પાદપદ્મનું ચિંતન કરું છું, જે વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને કમળના શુભ ચિહ્નોથી શોભિત છે. વાણીના ઈશ્વરો પણ તેને સદા મનમાં ધારણ કરી શકતા નથી; હે ઈશ, તેથી હું તમારા ચરણરજનું સ્મરણ કરું છું.
Verse 9
आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा / न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल
અહંકારજન્ય પ્રાણ અને સદા કાર્ય કરતા દસ ગુણોથી હું હીન બની ગયો છું; હે કૃપાળુ, હે ભક્તવત્સલ, મારી રક્ષા કરો.
Verse 10
एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् / तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવી શચી મૌન થઈ ગઈ. ત્યારબાદ તરત જ રતિએ સ્તુતિ શરૂ કરી.
Verse 11
रतिरुवाच / संचिन्तयामि नृहरेर्वदनारविन्दं भृत्यानुकंपितधिया हि गृहीतमूर्तिम् / यच्छ्रीनिकेतमजरुद्ररमादिकैश्च संलालितं कुटिलङ्कुन्तलवृन्दजुष्टम्
રતિ બોલી—હું નૃહરિના કમળમુખનું ચિંતન કરું છું; સેવકો પર કરુણા કરીને તેઓ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેઓ શ્રી (લક્ષ્મી)ના નિવાસ છે; બ્રહ્મા, રુદ્ર, રમા વગેરે જેમને પ્રેમથી લાલન કરે છે, અને વાંકાં વાળના ગુચ્છોથી શોભિત છે।
Verse 12
एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् / कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव
આવું તમારું મુખ શચીદેવી પણ પૂરતું સ્તવી શકતી નથી. હે ભગવન, સદા રક્ષા કરો. પરમ આદરથી સ્તુતિ કરીને રતિ ભગવાનની નજીક જ મૌન રહી ઊભી રહી।
Verse 13
रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे
પછી રતિ પછી તરત ઊઠેલા દક્ષે સ્તુતિ શરૂ કરી।
Verse 14
दक्ष उवाच / संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् / यच्छौचनिः सृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम्
દક્ષ બોલ્યા—ભક્તિથી હું ભગવાનના ચરણોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે પવિત્ર તીર્થનું ચિંતન કરું છું; જેને બ્રહ્માએ અભિષેક કર્યો અને જેને અજ વગેરે પણ વંદે છે. ત્યાંથી શુદ્ધિકારક ધારા વહેતી નીકળી, શ્રેષ્ઠ અવતાર-ક્રમથી અવતરતી ‘ગંગા’ નામે તીર્થ બની—નદીઓમાં સર્વોત્તમ।
Verse 15
रुद्रोपि तेनव विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् / एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार / रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते
જટાકલાપમાં ધારણ કરીને શુદ્ધ કરેલી તે પાદરજને ધારણ કરવાથી રુદ્ર પણ અશિવમાંથી શિવ બન્યા. હે કરુણેશ વિષ્ણુ, હે કૃપાવતાર, એવા તમારા ચરણોની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ મારી પાસે નથી. શ્રુતિનો ઉપદેશ સાંભળ્યો છતાં, રતિ સમાન ભોગ મળ્યા છતાં, હું મોક્ષને પામ્યો નથી; તેથી, હે આદિકારણ-મૂર્તિ, આ સ્થિતિમાં પણ મારી રક્ષા કરો।
Verse 16
एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णी मेव बभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને દક્ષ મૌન થયો. ત્યારબાદ તરત જ બૃહસ્પતિએ સ્તવન આરંભ્યું.
Verse 17
बृहस्पतिरुवाच / संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश
બૃહસ્પતિ બોલ્યા: હું સદા તમારા કમળમુખનું ચિંતન કરું છું; હે ઈશ્વર, દુષ્ટ વિષયો પ્રત્યે મને વિરક્તિ આપો.
Verse 18
एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता / योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि
જો જીવની શક્તિ ખરેખર આ (સાંસારિક બંધનો)માં જ હોય અને એના દ્વારા તે સદા કર્તા, ભોક્તા અને દાતા બને—તોય પત્ની, પુત્ર, મિત્ર અને પશુ વગેરે બધું આમ જ નાશ પામે છે; તેથી તે આસક્તિ તુરંત કાપી નાખો.
Verse 19
संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुः खमनुभूयेहागतोस्मि / शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम्
હે દેવ! સંસારચક્રમાં ભટકતાં ભટકતાં મેં સંસારદુઃખ અનુભવ્યું અને અહીં શરણ લેવા આવ્યો છું. હે દેવદેવ! મુક્તિ માટે મારી પોતાની શક્તિ નથી; તેથી સત્ય સાથે મને સદા, નિરંતર રક્ષા કરો.
Verse 20
एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः / तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे
આ રીતે પરમ ઉપદેશ સાંભળી મુનિ સંપૂર્ણ મૌન રહ્યા. ત્યારબાદ અનિરુદ્ધે સ્તવન આરંભ્યું.
Verse 21
अनिरुद्ध उवाच / एवं हरेस्तव कथां रसिकां विहाय स्त्रीणां भगे च वदने परिमुह्य नित्यम् / विष्ठान्त्रपूरितबिले रसिको हि नित्यं स्थायी च सूकरवदेव विमूढबुद्धिः
અનિરુદ્ધ બોલ્યા: હે હરિ, તમારી રસમય કથા છોડીને મનુષ્ય સ્ત્રીના અંગો અને મુખ પર મોહિત થઈને સદાય ભ્રમિત રહે છે. તે મળ અને આંતરડાથી ભરેલા શરીરનો રસાસ્વાદ લે છે અને ડુક્કરની જેમ મૂઢ બુદ્ધિ થઈને ત્યાં જ પડ્યો રહે છે.
Verse 22
मज्जास्थिपित्तकफरफलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् / आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम्
હે મુરારી, મજ્જા, હાડકાં, પિત્ત અને કફથી ભરેલું તથા ચામડી અને આંતરડાથી ઢંકાયેલું આ શરીર ખરેખર પતિત છે, છતાં તેનો રસાસ્વાદ લેવાય છે. હે પ્રભુ, પાપગતિને પામેલા મારા જેવા જીવની આમાં જે આસક્તિ છે, તે તમારી પ્રબળ માયાનું જ પરિણામ છે.
Verse 23
संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुः खरूपे सुखलेशवर्जिते / मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः
અત્યંત મૂઢ બુદ્ધિવાળો જીવ સંસાર ચક્રમાં નિરંતર ભટકતા એવા શરીરને ધારણ કરે છે, જે ઘોર દુઃખોથી ભરેલું છે, જેમાં સુખનો લેશમાત્ર પણ નથી અને જે પોતાના નવ દ્વારોથી સદાય મળનો ત્યાગ કરતું રહે છે.
Verse 24
नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहायदेव श्रुतिमूलनाशनम् / कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च
હે દેવ, હું નિત્ય તમારા એ કથામૃતને વંદન કરું છું. વૈદિક જ્ઞાનના મૂળનો નાશ કરનારા અજ્ઞાનને છોડીને, ઘરમાં રહીને પરિવારનું પાલન-પોષણ કરતા હોવા છતાં, દાન વગેરે સત્કર્મોની ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ નહીં.
Verse 25
दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा / एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च
હે પ્રભુ, આ સંસાર રૂપી મળને મારાથી દૂર કરો અને મને સદાય તમારી દિવ્ય કથાનું અમૃત પ્રદાન કરો. હું એવો અસમર્થ છું કે તમારા સદગુણોના સમૂહની સ્તુતિ કરી શકતો નથી, શચી (ઇન્દ્રાણી) સમાન કોઈ પણ તે કરી શકતું નથી.
Verse 26
एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत्
હે ખગેશ્વર! આમ સ્તુતિ કરીને અનિરુદ્ધ મૌન રહ્યા. ત્યારબાદ સ્વાયંભુવ (બ્રહ્મા) એ મનથી ઉત્પન્ન સ્તોત્ર ઉચ્ચાર્યું.
Verse 27
स्वायंभुव उवाच / स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुः खं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते
સ્વાયંભુવ બોલ્યા: ગર્ભમાં પ્રવેશ કરતાં પણ મને ગર્ભવાસનું દુઃખ થયું નહીં; તેથી હે પ્રભુ, તમારા સંબંધે હું પરમ પૂજ્ય પદને પ્રાપ્ત થયો છું.
Verse 28
मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः / दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः / परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च
મનુની પત્ની માનવી છે અને યમ સંયમિનીના સ્વામી છે. દિશાઓના અધિષ્ઠાતા ચંદ્ર છે અને નેત્ર (દૃષ્ટિ)ના નિયામક સૂર્ય છે. આ બધા પોતાના કાર્યોમાં પરસ્પર સમાન છે, છતાં સંસારથી મુક્ત નથી.
Verse 29
प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज / सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे
હે ચાંડજ (ગરુડ)! આમ જાણ—આ પ્રવાહ કરતાં દ્વિગુણ ઓછું છે. ત્યારબાદ સૂર્ય પછી જન્મેલા વરુણે સ્તુતિ શરૂ કરી.
Verse 30
वरुण उवाच / त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ / ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुः खे विनिमज्जन्ति सर्वे
વરુણ બોલ્યા: તમારી ઇચ્છાથી આ દેહ-ગૃહ રચાયું છે—પુત્ર, પત્ની, ધન અને નાનાવિધ દ્રવ્યસમૂહ સહિત. પરંતુ અલ્પબુદ્ધિથી મોહિત થઈ ‘મારું’ અને ‘હું’ એવા ભાવમાં બધા જ સંસારદુઃખમાં ડૂબી જાય છે.
Verse 31
अतो हरे तादृशीं मे कुबुद्धिं विनाश्य मे देहि ते पाददास्यम् / अहं मनोः पादपादार्धभूतगुणेन हीनः सर्वदा वै मुरारे
અતઃ હે હરિ, મારી એવી કુબુદ્ધિનો નાશ કરી મને તારા ચરણોની દાસ્ય-સેવા આપ. હે મુરારે, હું સદા ગુણમાં હીન છું—અર્ધના ચોથા ભાગના અંશ જેટલો પણ નથી.
Verse 32
एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः / वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને વરુણ કર જોડીને ભક્તિપૂર્વક સામે ઊભો રહ્યો. વરુણ પછી તરત જ નારદ પ્રગટ થયા અને તેમણે પણ હરિ (ભગવાન વિષ્ણુ)ની સ્તુતિ કરી.
Verse 33
नारद उवाच / यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो / पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य
નારદ બોલ્યા—હે વિષ્ણો, તેમના નામનું શ્રવણ અને વારંવાર કીર્તન કરવાથી મારા માટે બીજું કોઈ તત્ત્વ એટલું મધુર નથી. તેથી મને સંપૂર્ણ પવિત્ર કરો, જેથી ઊંચ-નીચથી પર એવા પરમનું નામ મારી જિહ્વાના અગ્ર પર વસે.
Verse 34
यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः / अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव
જેનાં જિહ્વાના અગ્ર પર હરિનામ નથી, તે બ્રાહ્મણ નથી—તે તો ગાય કે ગધેડા સમાન છે. અને હું તારા સ્વરૂપને જાણતો નથી; હું સદા વરુણથી પણ હીન છું.
Verse 35
एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे / यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને નારદ—હે ખગેન્દ્ર—દેવોના દેવના સમક્ષ મૌન થયા. ત્યારબાદ નારદ પછી પ્રગટ થયેલા મહાત્મા ભૃગુએ સ્તોત્ર ગાવાનું આરંભ કર્યું.
Verse 36
भृगुरुवाच / किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय / लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति / अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणा त्पादहीनः
ભૃગુએ કહ્યું—હે ગરુડાસન! તમને કયું આસન અર્પણ કરું? હે કૌસ્તુભભૂષિત! તમને કયું આભૂષણ શોભે? જેમની સહધર્મિણી સ્વયં લક્ષ્મી છે, તેમને કયું દાન આપી શકાય? હે વાગીશ્વર! તમારા વિષે કયા વચનો કહું? તેથી તમારા સદ્ગુણોનું યથાર્થ સ્તવન મને આવડતું નથી; હું સદા તમારા ચરણોમાં અપૂર્ણ છું.
Verse 37
एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह / तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम्
આ રીતે દેવ હરિનું સ્તવન કરીને ભૃગુ મૌન થયા. ત્યારબાદ ક્રમથી જન્મેલા અગ્નિએ તરત જ પુરુષોત્તમનું સ્તવન આરંભ્યું.
Verse 38
अग्निरुवाच / यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम्
અગ્નિએ કહ્યું—જેનાં તેજથી હું અત્યંત પ્રજ્વલિત તેજસ્વી બની, ઘીથી અભિષિક્ત હવ્યને યજ્ઞમાં વહન કરું છું.
Verse 39
यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः / अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि
એ જ તેજથી હું જઠરમાં પ્રવેશ કરીને સદા પૂર્ણ શક્તિથી અન્ન પચાવું છું. તેથી, હે ભૃગુવંશજ, તમારા સદ્ગુણોની મર્યાદા હું જાણી શકતો નથી; સર્વ રીતે હું સદા તમારો સમ છું—એક જ દિવ્ય તત્ત્વરૂપે.
Verse 40
तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे
ત્યારબાદ પ્રસૂતિએ સ્તુતિ કરવા માટે સ્તોત્ર આરંભ્યું.
Verse 41
प्रसूतिरुवाच / यन्नामार्थविचारणेपिमुनयो मुह्यति वै सर्वदा त्वद्भीता अपि देवता ह्यविरतं स्त्रीभिः सहैव स्थिताः / मान्धातृध्रुवनारदाश्च भृगवो वैवस्वताद्याखिलाः प्रेम्णा वै प्रणमाम्यहं हितकृते तस्मै नमो विष्णवे
પ્રસૂતિએ કહ્યું—તમારા નામના અર્થનું વિચારણ કરતાં પણ મુનિઓ સદા મોહમાં પડે છે. તમાથી ભયભીત દેવતાઓ પણ પોતાની પત્નીઓ સાથે અવિરત સ્થિત રહે છે. માંધાતા, ધ્રુવ, નારદ, ભૃગુઓ, વૈવસ્વત વગેરે સર્વના હિત માટે હું પ્રેમથી પ્રણામ કરું છું; તે ઉપકારી ભગવાન વિષ્ણુને નમસ્કાર।
Verse 42
अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति / स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर
અતએવ તમારા નિત્ય સદ્ગુણોને હું યથાર્થ જાણતી નથી; આવી રીતે સ્તુતિ કરવાની મારી પાસે કઈ શક્તિ છે? એમ કહી સ્તવન કરીને પ્રસૂતિ મૌન રહી—હે ખગેશ્વર (ગરુડ)!
Verse 43
अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा / तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः
વાણીરૂપ અગ્નિ બ્રહ્માનો પુત્ર કહેવાય છે; તેમ જ ઋષિ ભૃગુ. અને તેની પત્ની પ્રસૂતિ—આ ત્રણેય સમાન ગણાય છે।
Verse 44
वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः / दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः
વરুণના અધીન રહેનારાઓની તુલનામાં કેટલાકને પાદહીન કહેવામાં આવ્યા છે; પ્રવહના અધીનની તુલનામાં તેઓ દ્વિગુણ અધમ છે. દક્ષના અધીનની તુલનામાં તેઓ સોગુણા વધુ દારુણ જાણવાં; અને મિત્રના અધીનની તુલનામાં ફરી દ્વિગુણ વધુ કઠોર છે।
Verse 45
प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः / विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे
પ્રસૂતિ પછી તરત જ બ્રહ્માના પ્રિય પુત્ર વસિષ્ઠ જન્મ્યા. તેઓ વિનયથી નમીને સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 46
वसिष्ठ उवाच / नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमो ऽसद्वृजिनच्छिदे नमः / नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हेनाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम्
વસિષ્ઠે કહ્યું— તે પરમ પુરુષ, સર્જનહાર વેધસને નમસ્કાર. અસત્ અને પાપ-દોષને છેદનારને વારંવાર નમસ્કાર. પોતાના જ સ્વરૂપમાંથી સ્વયંભૂ થયેલા નિત્ય પ્રભુને સદા નમો નમઃ. હે નાથ, હું તમારા કમળચરણોમાં પ્રણામ કરું છું.
Verse 47
मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव / मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम्
હે ભગવન વાસુદેવ, મારી સદા રક્ષા કરો; હું અગ્નિ કરતાં હંમેશા નીચો છું. મિત્ર કરતાં પણ હું થોડોક ઓછો જ છું. આમ દેવની સ્તુતિ કરીને તે ત્યાં મૌન રહ્યો.
Verse 48
यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः / हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम्
વસિષ્ઠ પછી જન્મેલા બ્રહ્મપુત્ર મરીચિએ પરમ ભક્તિથી હરિનું સ્તવન કર્યું અને નારાયણને ગુરુરૂપે માનીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા.
Verse 49
मरीचिरुवाच / देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेद्रियश्च / कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरीष्ये
મરીચિએ કહ્યું— દૈવી પ્રભાવથી મારી બુદ્ધિ હારી ગઈ છે; સંસારસંગથી હું સર્વ અશુભ તરફ વળી ગયો છું અને ઇન્દ્રિયો પણ વિમુખ થઈ ગઈ છે. સુખના તુચ્છ અંશોથી મોહીત થઈ હું દરરોજ મનને તમારા ‘દાન’ તરફ લગાડું છું અને પછી અશુભ કર્મો જ કરી બેસું છું.
Verse 50
एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव
હું એવો જ છું—ભગવાન અનંત; અને સદા વસિષ્ઠ સમાન જ (અડગ મહિમામાં) છું.
Verse 51
एवं स्तुत्वा मरीचिस्तु तूष्णीमास तदा खग / तदतन्तरजोह्यत्रिरस्तावीत्प्राञ्जलिर्हरिम्
આ રીતે હરિની સ્તુતિ કરીને, હે ખગ (ગરુડ), મરીચિ ત્યારે મૌન રહ્યા. ત્યારબાદ તરત જ અત્રિએ કરજોડી ભક્તિપૂર્વક ભગવાન હરિનું સ્તવન આરંભ્યું.
Verse 52
आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय / तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम्
જગતના પ્રભવ માટે તમે પ્રગટ થાઓ છો અને તેના રક્ષણાર્થે અવતરી આવો છો—નિર્દોષ અને અવ્યય. તમારું સ્વરૂપ તત્ત્વ અને અર્થનું મૂળ, અવિકારી અને આનંદસાર છે; તેથી તે સર્વથા વિકરશૂન્ય છે.
Verse 53
त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव / अतो मरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्रोमि मरीचेतुल्यः
હે ભગવન, તમે ત્રિગુણશૂન્ય છો, છતાં સર્વ જીવોમાં વિભક્તરૂપે વ્યાપ્ત છો. તે સર્વવ્યાપી રહસ્યમાં પ્રવેશ કરીને પણ જાણે તમને જોઈ શકાતું નથી. તેથી, હે મુરારે, હું—મરીચિ સમાન તુચ્છ—તમારા સદ્ગુણોના અંશનું પણ સ્તવન કરવા અસમર્થ છું.
Verse 54
एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને અત્રિ પણ, હે ખગ (ગરુડ), ત્યારે મૌન રહ્યા. તેમના પછી ક્રમથી જન્મેલા અઙ્ગિરાએ સ્તવન કરવા માટે વચન ઉચ્ચાર્યું.
Verse 55
अङ्गिरा उवाच / द्रष्टुं न शक्रोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च / अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् / एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः
અઙ્ગિરાએ કહ્યું—હું તમારું સ્વરૂપ જોઈ શકતો નથી: અનંત ભુજાઓ, ઉદર અને મસ્તકોવાળું, અસંખ્ય સહસ્ર કિરીટોથી યુક્ત, અને અતિમૂલ્ય નાનાવિધ આભૂષણોથી શોભિત। આવું અનંતપાર રૂપ સ્તવવા હું અશક્ત છું; આ બાબતમાં હું અત્રિ સમાન જ છું.
Verse 56
एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमव्रवीत्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને, હે ખગેશ્વર, અંગિરા પણ મૌન થયા. ત્યારબાદ ક્રમમાં પછીના પુલસ્ત્યે સ્તોત્ર ગાવા માટે વચન ઉચ્ચાર્યું.
Verse 57
पुलस्त्य उवाच / यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च / (लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुपाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—જે ભગવાન હરિ પોતાના ઉપાસકોને મંગલમય, પરમ-મંગલ લોકોનું દર્શન કરાવે છે, તે બહુરૂપ, સર્વવ્યાપી ભગવંતને હું નમસ્કાર કરું છું. નરકભાગ ભોગવવા જવાની પરિસ્થિતિ આવે ત્યારે એ જ રક્ષક બને છે.
Verse 58
एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च
તમારા આવા ગુણોનું વર્ણન કરવા હું સમર્થ નથી. હે ભગવन्, મારી રક્ષા કરો; અંગિરા પણ (મર્યાદિત રીતે જ) સમાન કહેવાય।
Verse 59
एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव वभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને પુલસ્ત્ય પણ મૌન થયા. ત્યારબાદ તેમના પછી જન્મેલા પુલહે સ્તોત્ર શરૂ કરવા માટે વચન કહ્યું.
Verse 60
पुलह उवाच / निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् / आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः
પુલહ બોલ્યા—મહાનુભાવ ઋષિઓ કહે છે કે નિષ્કામ ભક્તિનો યોગ્ય ભાવ ન હોય એવા માણસે અર્પિત સ્નાનજળ, ઉત્તમ દૂધ, ફળ, પુષ્પ અને નૈવેદ્ય હોવા છતાં ભગવાનની આરાધના તથા તમારી સત્ક્રિયાઓ વ્યર્થ બને છે.
Verse 61
तस्मै सदा भगवते प्रणमामि नित्यं निष्कामया तव समर्पणमात्रवुद्ध्या / वैकुण्ठनाथ भगवन्स्तवने न शक्तिः सोहं पुलसत्यसदृशोस्मि न संशयोत्र
અતએવ હું તે ભગવંતને સદા નિત્ય પ્રણામ કરું છું, નિષ્કામ બુદ્ધિથી, માત્ર તને સમર્પિત થવાની ભાવનાથી। હે વૈકુંઠનાથ ભગવન, તારી સ્તુતિ કરવાની શક્તિ મારી પાસે નથી; છતાં હું પુલસ્ત્ય સમાન છું—એમાં શંકા નથી।
Verse 62
एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને પુલહ ત્યારે મૌન થયો, હે ખગ. ત્યારબાદ ક્રમથી જન્મેલો ક્રતુ સ્તોત્ર ગાવા લાગ્યો।
Verse 63
क्रतुरुवाच / प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुः खविनाशकानि / येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये
ક્રતુએ કહ્યું—હે ભગવન! પ્રાણ પ્રસ્થાનના સમયે ખરેખર તારા નામો જ સંસારભ્રમણથી જન્મેલા દુઃખોનો નાશ કરે છે. એ નામોથી મનુષ્ય એક જ જન્મનો મલ પણ સહસે ત્યજીને નિર્મળ મુક્તિને પામે છે; તે તારી શરણ હું ગ્રહણ કરું છું।
Verse 64
ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकदजल्पकाः / तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा
હે વિષ્ણુ! ભક્તિથી વિવશ થઈને જે માત્ર એક વાર તારો નામજપ કરે છે, તે પણ ઝડપથી મુક્તિને પામે છે; તો જે સદા તારો ધ્યાન કરે છે, તેમની તો વાત જ શું।
Verse 65
एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને ક્રતુ પણ મૌન થયો, હે ખગેશ્વર. ત્યારબાદ તેના પછી જન્મેલા વૈવસ્વત મનુ સ્તુતિ કરવા બોલવા લાગ્યા।
Verse 66
वैवलस्वत उवाच / सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः / जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमो दरेण
વૈવસ્વત (યમ) બોલ્યા—હું સદા કર્મકરણે જ રત રહ્યો; સ્ત્રીભોગમાં આસક્ત રહ્યો અને ગુહ્ય-વાસનામાં પ્રમત્ત રહ્યો. જિહ્વા તથા ઇન્દ્રિયવિષયોમાં પણ લિપ્ત હતો; પરંતુ આપના દર્શનથી મહાભય સાથે સાચું વૈરાગ્ય ઉદ્ભવ્યું।
Verse 67
मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च / गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुः खात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम्
હે ભગવन्! માંસ, અસ્થિ, મજ્જા અને રક્તથી બનેલા આ દેહમાં વસતા હોવા છતાં, ચોરો વગેરે સંકટોમાં પણ હું આપની નિત્ય ભક્તિ ધારણ કરવા ઇચ્છું છું. ગુરુની કઠોરતા, અગ્નિ, બાડબાગ્નિ, ગાયો વગેરેમાંથી ઉપજતા દુઃખોથી મને સાચું વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાઓ—આપ સદા સહન કરીને મારી રક્ષા કરો।
Verse 68
लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः / लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः
લોકોની વાતો અને ગોસિપ સાંભળવામાં મારી મોટી શક્તિ છે; પરંતુ નારાયણને નમન કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી. લોકોની પાછળ દોડવામાં મારી મોટી શક્તિ છે; પરંતુ તીર્થક્ષેત્ર વગેરેના પવિત્ર માર્ગે ચાલવામાં મારી પરમ અશક્તિ છે।
Verse 69
वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे
વૈશ્ય વગેરે ધનિકોમાં તો મોટી શક્તિ દેખાય છે; પરંતુ સદ્બ્રાહ્મણોમાં પણ એવી શક્તિ નથી—અહો, હે મુરારે!
Verse 70
वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे
દિવ્ય વૈવસ્વત મનુની સ્તુતિ કરીને તે મૌન થયો. ત્યારબાદ, તેના પછી જન્મેલા વિશ્વામિત્રે સ્તુતિ શરૂ કરી।
Verse 71
विश्वामित्र उवाच / न ध्याते चरणांबुजे भगवतो संध्यापि नानुष्ठिता ज्ञानद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपिनोपार्जितः / अन्तर्व्याफमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन्मामत्रितुल्यं सदा
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—મેં ભગવાનના કમળચરણોનું ધ્યાન કર્યું નથી, નિત્ય સંધ્યાવંદન પણ કર્યું નથી. સાચા જ્ઞાનના દ્વારના કવાટ તોડવામાં કુશળ એવો ધર્મ પણ મેં ઉપાર્જિત કર્યો નથી. છતાં તમારી પાવન કથા મેં સાંભળી છે, જે અંતરમાં વ્યાપેલા મલિનતાનો ઘાત કરે છે. હે દેવ! આ શ્રવણમાત્રથી મારી રક્ષા કરો, હે ભગવન, અને મને સદા અત્રિ સમાન કરો।
Verse 72
विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह / भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः
આ રીતે વિશ્વામિત્ર ઋષિએ એવી સ્તુતિ કરીને મૌન ધારણ કર્યું. ભૃગુ, નારદ અને દક્ષને છોડીને બ્રહ્માના પુત્રો (માનસપુત્રો) પણ ત્યાં સ્થિર રહ્યા।
Verse 73
सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च / वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः
તેઓ સાત ગણાય છે—વસિષ્ઠ આદિ, તેમજ વિશ્વામિત્ર, અને વૈવસ્વત મનુ પણ. આ બધા પરસ્પર સમાન પ્રતિષ્ઠાવાળા તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 74
वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः / तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर
અગ્નિ કરતાં પણ નીચા હોય તેવાં પણ નિત્ય થોડા અંશે મિત્ર કરતાં ગુણોમાં વધુ છે. હવે હું અનંતજ તે સ્તોત્ર કહું છું—હે ખગેશ્વર, સાંભળો।
Frequently Asked Questions
Because stuti becomes performative when it lacks recognition of the Lord’s svarūpa; such speech can inflate the speaker’s ego and misrepresent the divine, thereby functioning as subtle aparādha rather than reverent worship.
It teaches that nāma has intrinsic purifying power: even if one cannot compose hymns, uttering the Name first produces merit; at death, the Names are said to destroy saṃsāric sorrow and can confer liberation even when spoken once with devotion.
As a sacred tīrtha originating from the Lord’s feet, consecrated by Brahmā and revered by primordial beings; its descent becomes the foremost purifier among rivers, linking cosmology to devotional sanctity.
Inner disposition (bhāva) and desireless devotion: without niṣkāma-bhakti, even pure water, milk, fruits, flowers, and food do not yield spiritual fruit.
It shocks the listener out of sensual glamour by describing the body’s constituents (bones, bile, phlegm; nine-gated impurity) and identifying obsessive lust as māyā-driven delusion, redirecting taste toward ‘nectar’ of divine discourse.