Adhyaya 26
Veṅkaṭeśa-Māhātmya: Varāha Prelude, Descent of Śeṣācala, Svāmipuṣkariṇī and the Network of Tīrthas (with Dāna-Lakṣaṇas)
કન્યાના પ્રશ્નો—શ્રીનિવાસ અહીં કેમ છે, શેષાચલ ક્યારે અવતર્યો અને સ્વામિપુષ્કરિણી કેવી રીતે પ્રગટ થઈ—ના ઉત્તરરૂપે જૈગીષવ્ય વિશ્વકથાથી આરંભ કરે છે. હિરણ્યાક્ષનું કઠોર તપ, માતા દિતિની આસક્તિ અને ‘સાચો રક્ષક માત્ર હરિ’ એવો દૈત્યોપદેશ વર્ણવાય છે. બ્રહ્માથી વર મેળવી હિરણ્યાક્ષ પૃથ્વીનું અપહરણ કરે છે; ત્યારે વિષ્ણુ શ્રીમુષ્ટે વરાહરૂપે પ્રગટ થઈ પૃથ્વીને ઉદ્ધરી સ્થિર કરે છે અને જીવો પર કરુણાથી માનવોપયોગી સાન્નિધ્ય સ્થાપવાનો વિચાર કરે છે. વૈકુંઠથી પ્રભુ શેષને ઉતારી પવિત્ર પર્વતમાળા સ્થાપે છે; તેના વિભાગો—શ્રીશૈલ, અહોબિલ અને શ્રીનિવાસક્ષેત્ર—દર્શાવી પુષ્કરાદ્રિ, કનકાદ્રિ, વૈકુંઠાદ્રિ, વ્યંકટાદ્રિ વગેરે નામો સમજાવે છે. પછી સ્વામિપુષ્કરિણીને સર્વતીર્થસમાવિષ્ટ પરમ તીર્થ કહે છે, પરંતુ માત્ર સ્નાનથી નહિ—સત્સંગ અને જ્ઞાનથી જ મુક્તિ પરિપક્વ થાય એવો નિશ્ચય કરે છે. આગળ વાયુ, ચંદ્ર, રૌદ્ર, બ્રહ્મ, ઇન્દ્ર, વહ્નિ, યમ, નૈઋત, શેષ અને વારુણ તીર્થોના સ્નાનવિધિ, શુદ્ધિનિયમો તથા દુર્લભ શાલગ્રામ/મૂર્તિદાનના લક્ષણો વિગતે આવે છે. અંતે કન્યા સ્વામિપુષ્કરિણીમાં નિયમપૂર્વક સ્નાન-દાન કરે છે અને આ માહાત્મ્ય શ્રવણથી શ્રીનિવાસભક્તિ મળે એવી ફલશ્રુતિ સાથે આગળના તીર્થોપદેશની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चविंशोध्यायः कन्योवाच / श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे / शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा / स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद
કન્યાએ કહ્યું—મને કહો, શ્રીનિવાસ અહીં શા માટે આવ્યા છે? અને શેષાચલ પહેલાં ક્યાં હતો, તથા તે પાપહારી ક્યારે અહીં આવ્યો? તેમજ સ્વામિપુષ્કરિણી અહીં કયા હેતુથી આવી છે—તે પણ કહો।
Verse 2
जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् / आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि
જૈગીષવ્ય બોલ્યા—હે ભદ્રે, હે મહાભાગે, વ્યંકટેશના પવિત્ર આગમનનું વર્ણન સાંભળો। હે દેવી, હે ભામિની, આ શ્રવણથી આપણા પાપો દૂર થઈ નાશ પામે છે।
Verse 3
आसीत्पुरा हिरण्याक्षः काश्यपो दितिनन्दनः / सनकादेश्च वाग्दण्डाद्द्वितीयद्वारपालकः
પ્રાચીન સમયમાં હિરણ્યાક્ષ હતો—કાશ્યપનો પુત્ર, દિતીનો પ્રિય. સનકાદિ મુનિઓના વાણી-દંડ (શાપ)થી તે બીજો દ્વારપાલ બન્યો।
Verse 4
बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली / संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः
તે દૈત્યયોનિમાં જન્મ્યો અને દેવતાઓ માટે બળવાન કંટક બન્યો. તે સંજીવ કહેવાયો, વિજય નામે પણ પ્રસિદ્ધ—હરિભક્ત મહાપ્રભુ।
Verse 5
हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः / एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः
હિરણ્યાક્ષ સ્વયં દૈત્ય હતો અને હરિભક્તોનું ઉપહાસ કરનાર હતો. એવો હિરણ્યાક્ષ કઠોર તપ કરવા માટે ઉદ્યત થયો।
Verse 6
तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा / दितिरुवाच / वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः
ત્યારે માતા દેવી દિતીએ હિરણ્યાક્ષને કહ્યું— “વત્સ, મહાભાગ! તું તો હજી આઠ વર્ષનો છે; તપશ્ચર્યા ન કર।”
Verse 7
त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः / क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि
“મને દુઃખ ન આપ; તું જ વિદ્વાન છે, તું જ મારી રક્ષા કરશ. તારા વિના હું ક્ષણમાત્ર પણ જીવી શકતી નથી; તારા વિના જીવન નથી।”
Verse 8
मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे / एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत्
“હે મહાભાગ, મારા જીવન માટે તું તપશ્ચર્યા ન કર।” માતાએ એમ કહ્યે પછી, ભાવાવેશમાં વિજય બોલ્યો।
Verse 9
हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजने ऽलं कुरुष्व / मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र
હિરણ્યાક્ષે માતાને કહ્યું— “આ સંસારના જાળને છોડીને વિષ્ણુભજનમાં સંપૂર્ણ લાગી જા. પુત્ર હોવાના કારણે મારા પ્રત્યે વધેલો સ્નેહ જ ઇહલોક અને પરલોકમાં સુખ-દુઃખનું કારણ બને છે।”
Verse 10
यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् / मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि
“હે માતા, જેટલો સમય તું મારા પ્રત્યે આસક્તિ રાખશે, તેટલો સમય તને અવિરત ક્લેશ થશે. તારા મનમાં ‘હું તારો પુત્ર’ એવી બુદ્ધિ છે; અને મારા મનમાં પણ ‘તું મારી માતા’ એવી બુદ્ધિ છે।”
Verse 11
ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या / निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक् पाता नियतो ऽसौ मुरारिः
હે પૂજ્ય તાત! આપ પ્રત્યે મારા હૃદયમાં પિતૃભાવ છે; આપને પતિ માનવું નિશ્ચયે મિથ્યા છે. કારણ કે સર્વનું સર્જન કરનાર માત્ર હરિ છે; એ મુરારી જ સાચો અને અચૂક રક્ષક છે.
Verse 12
अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् / निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व
અતએવ હરિ જ સદાય સાચા માતા છે; અન્ય સ્ત્રીઓનું ‘માતૃત્વ’ માત્ર વ્યવહારિક ઉપચાર છે. જો તારા માટે સર્જકત્વ જ મુખ્ય માપદંડ હોય, તો કહો—દ્રોણ આદિની જનની કોણ?
Verse 13
मातृत्वं वै यदि मुख्यं त्वयि स्याद्धात्रादीनां जननी का वदस्व / यतः सदा याति जगत्तत्तो हरिः सदा पिता विष्णुरजः पुराणः
જો તારા માટે માતૃત્વ જ મુખ્ય સિદ્ધાંત હોય, તો કહો—ધાતા આદિ દેવોની જનની કોણ? કારણ કે જગત સદા જેમનાથી પ્રવર્તે છે, તેથી હરિ—અજ, પુરાણ વિષ્ણુ—સદૈવ પિતા છે.
Verse 14
सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व / मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व
જો પિતા જ સદાય મુખ્ય પિતા ગણાય, તો કહો—ગર્ભસ્થ બાળકનો પાલક કોણ? અને જો માતા-પિતા બંને પાલક હોય, તો કહો—કાચબા આદિ પ્રાણીઓના પાલક કોણ છે?
Verse 15
मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व / पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः
જો માતા-પિતાનું પાલન જ કર્તવ્ય હોય, તો કહો—કૃપા/દીન અને અસહાય આદિનું રક્ષણ કોણ કરશે? જે ‘પુણ્’ નામના નરકથી પિતાને તારવે તે ‘પુત્ર’ કહેવાય; તેથી પુત્ર ત્રાતા છે.
Verse 16
न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च / न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः
હે સુભ્રૂ! હું નરકમાંથી તારનાર નથી; ન પત્ની, ન પતિ, ન પિતા વગેરે સ્વજનો. ન માતા, ન નાનો ભાઈ વગેરે—ક્યાંય કોઈ ત્રાતા નથી. સર્વત્ર રક્ષક માત્ર વિષ્ણુ છે; બીજો કોઈ નથી.
Verse 17
मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व / यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः
મારી જ માયાને જ્ઞાન-શસ્ત્રથી કાપીને, ભક્તિથી હરિનું સ્મરણ કર. ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનામનું સ્મરણ સર્વથા પાપહર છે, હે માતા.
Verse 18
यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति / अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः
જે ભક્તિથી વિષ્ણુનામનું સ્મરણ કરે છે, તે પાપહર બનશે. કર્મભૂમિમાં આ માનવદેહ દુર્લભ છે; અને તેમાં પણ વિષ્ણુમૂર્તિનું ભજન વધુ દુર્લભ છે.
Verse 19
आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् / उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी
તું આયુષ્ય વ્યર્થ જ વીતે છે; શીઘ્રે શ્રીનિવાસના ચરણોમાં શરણ લે. એમ માતાને ઉપદેશ આપી તે ઉત્તમ પુત્ર દૈત્ય-આવેશના પ્રભાવથી ખરેખર તપસ્વી બન્યો.
Verse 20
चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा / ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा
ભક્તિથી ચતુર્મુખ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરીને તે મહાત્માએ તેમની પાસેથી અવધ્યત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. પછી દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ તે મહાત્મા પૃથ્વીને હાથની હથેળીમાં ધરેલી વસ્તુની જેમ વાળી ને ત્યારે લઈ ગયો.
Verse 21
श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः / भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च
શ્રીમુષ્ટ દેશમાં હરિ પ્રગટ થયા—આદિ, અજન્મા વિષ્ણુ વરાહરૂપે. સમુદ્રને ચીરી તે મહાત્મા રસાતલમાં પ્રવેશ્યા અને ત્યાં સ્થિત પૃથ્વીને ઉદ્ધરી બહાર લાવ્યા.
Verse 22
स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः / तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम्
પોતાના દાંતના અગ્ર પર પૃથ્વીને સ્થાપી તેઓ ગયા. તેમના જતા જ દૈત્યશ્રેષ્ઠ આવ્યો; કાનના મૂળ પર પ્રહાર કરી હરિએ તેને સંહાર્યો અને પછી પૃથ્વીને પૂર્વવત્ શાંત અને સ્થિર કરી।
Verse 23
सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः / तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य
દિશાઓના મહાગજોને સ્થાપી વિષ્ણુ—શ્રીવરાહ—શ્રીમુષ્ટિમાં સ્થિર રહ્યા. ત્યારે હરિ-વિષ્ણુ ભક્તિપૂર્વક વિચારી રહ્યા: “આજે મારું માનવ દેહ (અવતાર) પ્રગટ થાઓ.”
Verse 24
आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये / एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् / वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः
“આ લોકો મને ક્યાં આરાધશે? અને હું તેમની પર દયા ક્યાં કરું?” એમ વિચારી, હે સુકન્યે, હરિ વૈકુંઠલોકમાંથી અચલ શેષને ઉતારી, તેને વીન્દ્રના ખભા પર સ્થાપી, અને સ્વયં ભૂતલ પર—ભૂતલેશ—આવ્યા.
Verse 25
सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः / श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापया मास तं गिरिम्
સુવર્ણમુખરીના કિનારેથી આરંભ કરીને ગરુડધ્વજે તે પર્વતને શ્રીકૃષ્ણવેણી સુધી સ્થાપિત કર્યો.
Verse 26
गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमे ऽहोबलं स्मृतम् / मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम्
પર્વતના પુચ્છભાગે શ્રીશૈલ છે, મધ્યમાં અહોબલ સ્મરાય છે. અને તેના મુખભાગે શ્રીનિવાસનું પવિત્ર ક્ષેત્ર કહેવાયું છે.
Verse 27
अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले / गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै
આ પવિત્ર અહોબલમાં અલ્પ તપથી પણ ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થાય છે; કેમ કે અહીં ગંગા આદિ સર્વ તીર્થોના પુણ્ય નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે.
Verse 28
य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्रुयात्
જે શ્રદ્ધા-ભક્તિ સાથે નિત્ય આનું સેવન કરે છે—જ્ઞાનાર્થી જ્ઞાન પામે છે અને ધનાર્થી ધન પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 29
पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति / यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा
પુત્રની ઇચ્છાવાળો પુત્ર પામે છે, રાજા રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે છે, તે તે સર્વથા નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः / पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च / पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः
અહીં ચિંતિત વસ્તુ સિદ્ધ થતી હોવાથી જ્ઞાનીજન તેને ‘ચિંતામણિ’ તરીકે જાણે છે. અને આ ગિરિ પર પુષ્કરિણીઓની બહુતા તથા એક શુભ સરોવર હોવાથી તત્ત્વજ્ઞો તેને ‘પુષ્કરાદ્રિ’ કહે છે.
Verse 31
शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः / वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः
શાતકુંભ (શુદ્ધ સોનું) સ્વરૂપ હોવાથી તેને ‘કનકાદ્રી’—સુવર્ણ પર્વત—કહે છે. અને વૈકુંઠમાંથી આવેલ હોવાથી તે ‘વૈકુંઠાદ્રી’—વૈકુંઠનો પર્વત—રૂપે સ્મરાય છે.
Verse 32
अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः / व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि
અમૃત સમાન ઐશ્વર્ય અને દિવ્ય અધિપત્યથી યુક્ત હોવાથી તે ‘વ્યંકટાદ્રી’ તરીકે સ્મરાય છે. ખરેખર, વ્યંકટેશના આ શૈલનું માહાત્મ્ય જેટલું ટકશે, તેટલું આ નામ અને મહિમા પણ ટકશે.
Verse 33
तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः / व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने / पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः
તેમની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે કહેવામાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ સમર્થ નથી. જે લોકો દિનપ્રતિદિન વ્યંકટાદ્રી પર પરમ ભક્તિ કરે છે—તેમની યોગ્ય સ્તુતિ કરવા જાય તો પદ્મલોચન પ્રભુ પણ જાણે લંગડા અને અંધ બની જાય તેમ થાય.
Verse 34
मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् / वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत्
નિશ્ચયે, મૂંગો વાક્પટુ બને છે, બહેરો શ્રવણમાં તિક્ષ્ણ બને છે; વંધ્યા સ્ત્રી બહુ પુત્રવતી બને છે, અને નિર્ધન ધનવાન બને છે.
Verse 35
एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् / तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि
આ બધું તે પવિત્ર ગિરિ પર માત્ર ભક્તિથી જ નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ વ્યંકટાદ્રીનું તત્ત્વતઃ સાચું સ્વરૂપ પૃથ્વી પર કોણ જાણી શકે?
Verse 36
यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् / मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते
જે મનુષ્ય આ પર્વતનું પવિત્ર માહાત્મ્ય જાણે છે, તે માયામય પ્રભુ પરમાનંદમય ઉત્તમ વૈકુંઠને પણ ત્યજી, સ્વામી-પુષ્કરિણીના તટે રમા (લક્ષ્મી) સાથે આનંદ કરે છે।
Verse 37
कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने / श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः
કલ્યાણમય અદ્ભુત દેહવાળા, ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપનાર શ્રીમદ્ વ્યંકટનાથ શ્રીનિવાસ—તમને નમસ્કાર।
Verse 38
श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके / स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा
હે કન્યે, શ્રી સ્વામી-પુષ્કરિણીનું પવિત્ર માહાત્મ્ય સાંભળ. સ્વામી-પુષ્કરિણીના મધ્યમાં શ્રીનિવાસ સદા નિવાસ કરે છે।
Verse 39
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता / तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये / तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा
જે ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેમની મુક્તિ જાણે હાથની હથેળીમાં જ સ્થિત હોય. ત્રિભુવનમાં સાડા ત્રણ કરોડ તીર્થો છે; તે બધાં સદા ત્યાં જ, હરિના તે તીર્થમાં હાજર છે।
Verse 40
तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् / तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम्
તે તીર્થ ‘શ્રીનિવાસ’ નામે ઓળખાય છે અને સર્વ દેવો દ્વારા નમસ્કૃત છે; એ જ સ્થાન શ્રીનિવાસનું મંદિર તરીકે પણ કીર્તિત છે।
Verse 41
तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् / एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम्
હે કન્યે, તે પવિત્ર દર્શનમાત્રથી જ પાપો ભસ્મ થઈ જાય છે. ત્યાં એકવાર સ્નાન કરવાથી પણ નિશ્ચિત સత్సંગ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 42
सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति / अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम्
સત્સંગથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ મળે છે. આ ફળ અધિકારી સાધકો માટે છે; અયોગી અને અસંયમી માટે પરિણામ વિપરીત થાય છે.
Verse 43
तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः / ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम्
તીર્થોમાં માત્ર સ્નાનથી જ મોક્ષ મળે છે એમ જે માને છે, તેઓ અસુરભાવવાળા જાણવાં; તેઓ ખરેખર અધમ ગતિને પામે છે.
Verse 44
श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके / आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम्
કન્યકામાં શ્રીનિવાસના આ તીર્થમાં, વાયુકોણે (દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં) વાયુદેવ સદા નિવાસ કરે છે અને શ્રીવિષ્ણુની અનુત્તમ પૂજા કરે છે.
Verse 45
वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् / हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् / उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम्
તેને ‘વાયુ-તીર્થ’ કહેવાયું છે, જેમાં બાર હસ્તનું અંતર છે. પશ્ચિમ તરફ તેનું પ્રમાણ છ હસ્ત જણાવાયું છે અને ઉત્તર તરફ પણ છ હસ્તને વાયુ-તીર્થ કહેવામાં આવ્યું છે.
Verse 46
ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये / मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः
હે સુકન્યે, વૈષ્ણવોના દાસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભક્તો ત્યાં સૂર્યોદય પહેલાં સ્નાન કરે છે. તે પુણ્ય પ્રદેશમાં શ્રીનિવાસ (વિષ્ણુ) નિત્ય નિવાસ કરે છે; આ સ્નાનથી કરુણામય પ્રભુ મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 47
ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः / सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव
હે દેવી, રુદ્ર વગેરે વાયુભક્ત મહાન પુરુષો મધ્વતીર્થમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છે છે. હે દેવી, તેઓ પ્રાતઃકાળે સૂર્યોદય પહેલાં જ ત્યાં સદા સ્નાન કરે છે.
Verse 48
ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च / ये ऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च
વાયુતીર્થમાં જે દેહજ મલ—વિષ્ઠા, મૂત્ર, વમન અને કફ—વિસર્જે છે, અને જે ત્યાં અપાનશુદ્ધિ તથા લિંગશુદ્ધિ કરે છે, હે કન્યે, તેઓ ખરેખર અસુર અને રાક્ષસ ગણાય છે.
Verse 49
शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि / ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम्
હે દેવી, જે ભાગવત પુરાણ સાંભળે છે, તેમના પુણ્યનું હું શું વર્ણન કરું? અને હે દેવી, જે કૃષ્ણમંત્રનો જપ કરે છે—અતિ ગુપ્ત, શ્રેષ્ઠ અષ્ટાક્ષર મંત્ર—તેઓ મહાન ફળ પામે છે.
Verse 50
तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति / एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च
તેમના પર હરિ—કેશવ સ્વયં—પ્રસન્ન થાય છે; તે મધુના સારરૂપમાં અંતઃસ્થિત છે, તેમાં શંકા નથી. તેથી જે ત્યાં આ રીતે દાન કરે છે—દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, વૈષ્ણવ અને વિદ્વાનોને—તેઓ જ યોગ્ય દાન કરે છે.
Verse 51
तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु / शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः
તેમનું પુણ્ય દેવતાઓ પણ યથાર્થ રીતે જાણતા નથી; આ રીતે માત્ર શ્રીનિવાસ હરિ જ તેને જાણે છે. જે વાયુતીર્થમાં શાલગ્રામનું દાન કરે છે, તેમનું પુણ્ય તે વ્યંકટેશ સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.
Verse 52
सुदुर्लभो वायुतीर्थे ऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि / तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः
હે દેવી, વાયુતીર્થમાં નિષ્કામ બુદ્ધિથી વૈષ્ણવોની સંગતમાં અભિષેક-સ્નાન મળવું અતિ દુર્લભ છે. અને એ જ તીર્થમાં પણ ભાગ્યયોગે વિષ્ણુદાસો પાસેથી ભાગવતનું શ્રવણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 53
तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् / जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम्
એ જ રીતે, હે દેવી, તે તીર્થમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજને શાલગ્રામનું દાન મળવું પણ દુર્લભ છે. તે જાંબુફળાકાર, ગાઢ નીલવર્ણ, બે મુખવાળું અને ચાર ચક્રચિહ્નોથી યુક્ત કહેવાય છે.
Verse 54
सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च / जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे
સુન્દર કેશરોથી યુક્ત, સ્વર્ણચિહ્નવાળા ધ્વજથી શોભિત, કુશ, યવ અને વજ્રચિહ્નોથી સંયુક્ત—એવી જનાર્દનની મૂર્તિ મહાત્માઓ કહે છે. તે તીર્થમાં તે રૂપને કરેલું દાન અતિ દુર્લભ છે.
Verse 55
अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः / सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम्
હે ભદ્રે, મૂર્તિદાન અતિ ઉત્તમ અને અતિ દુર્લભ છે; તેમાં લોભ કરવો નહીં. બહુ દૂધ આપતી ગાય અને પ્રથમવાર વાછરડું આપેલી (ગૃષ્ટિ) ગાયનું દાન, તેમજ વસ્ત્ર, રત્ન વગેરેનું દાન પણ દુર્લભ છે.
Verse 56
अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः / स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः
હે દેવી, મહાત્માઓ કહે છે કે દ્રવ્યદાન સર્વોત્તમ દાન છે; અને અપેક્ષા સાથે આપેલું પણ દાન જ કહેવાય. પરંતુ પોતાના ફળની આશા રાખીને ફળ કે વસ્ત્રદાન કરાય તો તે દાન નિષ્ફળ ગણાય છે।
Verse 57
अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः / अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम्
ગૃષ્ટિ (ઘણું દૂધ આપતી ઉત્તમ) ગાયનું દાન પરમ શ્રેષ્ઠ અને મહાપુણ્યદાયક છે; બહુ દૂધ આપતી ગાયો સહેલાઈથી મળતી નથી. તેમ જ સર્વોત્તમ વસ્ત્રદાન કરવાની સુબુદ્ધિ લોકોમાં અતિ દુર્લભ છે।
Verse 58
अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये / अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि / सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये
હે કન્યે, ભાગવત ગ્રંથ પરમ ઉત્તમ છે; અને વાયુ-તીર્થ પણ અતિ શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ તેને પ્રાપ્ત કરવું દુર્લભ છે. હે દેવી, દ્રવ્યદાન પણ પરમ ઉત્તમ; મનુષ્યો માટે વાયુ-તીર્થની પ્રાપ્તિ કઠિન છે. અને તત્ત્વવિદ વૈષ્ણવોમાં પણ હરિનું ગહન વિચારણું દુર્લભ—વિશેષ કરીને વાયુ-તીર્થે, હે કન્યે।
Verse 59
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् / चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा
શ્રીનિવાસ-તીર્થના ઉત્તર દિશામાં આવેલ સ્થાન ‘ચન્દ્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં ચન્દ્રમા સદા નિવાસ કરે છે।
Verse 60
श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् / तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके
ત્યાં રહીને તે શ્રીનિવાસની પૂજા કરે છે. અને હે કન્યે, એ પુણ્યસ્થાને લોકો સ્નાન કરે છે।
Verse 61
गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः / तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः
ગુરુશય્યા-ભંગ વગેરે મહાપાપોથી પણ ત્યાં મુક્તિ મળે છે—એમાં સંશય નથી. જે ત્યાં સ્નાન કરીને પૂર્વ ભાગમાં શાલગ્રામનું દાન કરે છે, તે તે મુક્તિને પામે છે.
Verse 62
ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा / दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम्
સત્ય જ્ઞાનના દ્વારથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં વિચાર-સંદેહ કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ ત્યાં દધિવામન મૂર્તિને દાન અર્પણ કરવું અત્યંત દુર્લભ છે.
Verse 63
बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् / प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे
હે શુભ કન્યે, તે માત્ર બદરીફળ જેટલું છે—ગોળ, નીલવર્ણ; પ્રસન્ન મુખવાળું, સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ, અને અતિ સ્નિગ્ધ તથા તેજસ્વી.
Verse 64
चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् / चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम्
તે દ્વિચક્રથી યુક્ત છે, ‘ગૌપૂર’ નામના પાંચ આધારોથી જોડાયેલ; ધનુષ-બાણ સહિત, અવક્ર (ન વળે તેવું) અને કુંડલાકૃતિ છે.
Verse 65
वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् / रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम्
વનમાળાથી શોભિત અને સુખદાયક; મસ્તક પર સહસ્ર-ચિહ્નથી યુક્ત; રજત બિંદુઓથી અલંકૃત—અને ડાબી બાજુ અર્ધ-પ્રમાણનું ભદ્રચિહ્ન છે.
Verse 66
चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते / एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् / लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि
હે દેવી, ચંદ્ર સાથે રહેલું જે સ્વરૂપ છે તેને ‘દધિવામન’ કહેવામાં આવે છે. કલિયુગમાં મનુષ્યોને આવું દર્શન દુર્લભ છે અને મહાસૌભાગ્ય આપનારું છે. હે સુન્દરી, તે મૂર્તિને લક્ષ્મી-નારાયણ સમાન જાણ.
Verse 67
सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च / सम्यक् स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च
તે મૂર્તિને અર્પિત દાન અતિ દુર્લભ છે, અને ચંદ્રતીર્થમાં તેનું શ્રવણ પણ કઠિન છે. દધિવામનનું સાચું સ્વરૂપ યોગ્ય રીતે સાંભળવું અત્યંત દુષ્કર—વૈષ્ણવ ભક્ત પાસેથી પણ તે દુર્લભ જ છે.
Verse 68
तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च / दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम्
ત્યાં સ્નાન કરીને અને વામનના દિવ્ય સ્વરૂપનું શ્રવણ કરવાથી, વિદ્વાનો કહે છે કે દાનફળ જેટલું પુણ્ય મળે છે. તે તીર્થને ‘ચંદ્રતીર્થ’ કહે છે અને તેનું પ્રમાણ દસ હસ્ત જણાવાયું છે.
Verse 69
मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले / तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम्
તે અતિ મંગલમય સ્થાને મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવું મનુષ્યો માટે દુર્લભ છે. ત્યાં રહીને ધન્ય પુરુષ સદા હરિનું જ ભજન કરે છે.
Verse 70
वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् / जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत्
વરાહમૂર્તિરૂપ શાલગ્રામનું દાન દુર્લભ છે. તેનું કદ જાંબૂફળ જેટલું—અર્થાત્ કૂકડીના ઇંડા સમાન—કહેવામાં આવ્યું છે.
Verse 71
वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् / देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च
મુખને વલયાકાર (અંગૂઠી જેવું) બનાવવું જોઈએ, તેનું પ્રમાણ ચણાં વગેરે જેટલું રાખવું; અને મધ્યભાગ છોડીને દેવના ડાબા ભાગે તેને સ્થાપિત કરવું।
Verse 72
चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि / सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते
હે સુન્દરી, મસ્તક પ્રદેશમાં બે ચક્રચિહ્નોથી યુક્ત અને સુવર્ણ બિંદુ સાથેનું જે લક્ષણ છે, તેને ‘ભૂ-વરાહ’ ચિહ્ન કહેવાય છે।
Verse 73
पूजां कृत्वा भूवराहस्य मर्तेर्दानं दत्त्वा श्रवणं चापि कृत्वा / तत्र स्थितं भूवराहं च दृष्ट्वा स वै नरः कृतकृत्यो हि लोके
ભૂ-વરાહની પૂજા કરીને, તીર્થમાં દાન આપી અને શાસ્ત્ર-શ્રવણ પણ કરીને, ત્યાં સ્થિત ભૂ-વરાહનું દર્શન કરવાથી તે પુરુષ આ લોકમાં કૃતકૃત્ય બને છે।
Verse 74
तत्र स्नात्वा भूवराहस्य मर्तेः शृणोति यो लक्षणं सम्यगेव / स तेन पुण्यं समुपैति देवि स मुक्तिभाङ् नात्र विचार्यमस्ति
હે દેવી, જે ત્યાં સ્નાન કરીને ભૂ-વરાહ તીર્થનું સાચું લક્ષણ સમ્યક રીતે સાંભળે છે, તે તે કર્મથી પુણ્ય પામે છે; તે મુક્તિનો અધિકારી બને છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 75
ईशानकोणे श्रीनिवासस्य देवि रौद्रं तीर्थं परमं पावनं च / तत्र स्थित्वा रुद्रदेवो महात्मा पूजां करोति श्रीनिवासस्य नित्यम्
હે દેવી, શ્રીનિવાસના ઈશાન ખૂણે રૌદ્ર તીર્થ છે, જે પરમ પાવન છે; ત્યાં સ્થિત મહાત્મા રુદ્રદેવ નિત્ય શ્રીનિવાસની પૂજા કરે છે।
Verse 77
हस्ताष्टकं तत्प्रमाणं वदन्ति तत्र स्नानं वैष्णवैः कार्यमेव / तत्र स्नात्वा प्रयतो वै मुरारेः कथां दिव्यां शृणुयादादरेण / स्नानं पानं तत्र दानं च कुर्याल्लक्ष्मीनृसिंहप्रीयते देवि नित्यम्३,२६।७६ // बदरीफलमात्रं च वर्तुलं बिन्दुसंयुतम्
તેઓ કહે છે કે તેનું પ્રમાણ આઠ હાથ છે; ત્યાં વૈષ્ણવોએ નિશ્ચયે સ્નાન કરવું જ જોઈએ. ત્યાં સંયમપૂર્વક સ્નાન કરીને મુરારી (શ્રીવિષ્ણુ)ની દિવ્ય કથા શ્રદ્ધાથી સાંભળવી. ત્યાં સ્નાન, તીર્થજળપાન અને દાન પણ કરવું; હે દેવી, લક્ષ્મી-નૃસિંહ સદૈવ પ્રસન્ન થાય છે. (આગળ) ‘બદરીફળ જેટલું, ગોળ અને બિંદુયુક્ત…’
Verse 78
देवस्य वामभागे तु चक्रद्वयसमन्वितम् / सुवर्णरेखासंयुक्तं किञ्चिद्रक्तसमन्वितम्
દેવના ડાબા ભાગે બે ચક્રોથી યુક્ત ચિહ્ન હોય છે; તે સુવર્ણ રેખાઓથી જોડાયેલું અને થોડું લાલિમાયુક્ત હોય છે.
Verse 79
वैश्यवर्णं सवदनं पद्मरेखादिचिह्नितम् / लक्ष्मीनृसिंहं तं विद्धि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
વૈશ્યવર્ણનું, સૌમ્ય મુખવાળું, પદ્મરેખા વગેરે શુભ ચિહ્નોથી ચિહ્નિત જે સ્વરૂપ છે—તેને લક્ષ્મી-નૃસિંહ જાણો; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનાર છે.
Verse 80
एता दृशं गण्डिकायाः शिलाया मूर्तेर्दानं दुर्घटं विद्धि वीन्द्र / तत्र स्नात्वा श्रीनृसिंहस्वरूपं लक्ष्मीपतेः शृणुयाद्भक्तियुक्तः
હે રાજશ્રેષ્ઠ, આવી ગંડિકા-શિલામાં કોતરેલી મૂર્તિનું દાન કરવું દુર્લભ અને કઠિન છે એમ જાણો. ત્યાં સ્નાન કરીને ભક્તિયુક્ત થઈ લક્ષ્મીપતિના શ્રીનૃસિંહ સ્વરૂપનું માહાત્મ્ય સાંભળવું જોઈએ.
Verse 81
मूर्तेर्दानात्फलमाप्नोति देवि सत्यंसत्यं नात्र विचार्यमस्ति
હે દેવી, મૂર્તિદાનથી નિશ્ચયે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; સત્ય, સત્ય—આમાં વિચાર કે શંકાને સ્થાન નથી.
Verse 82
ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मतीर्थमुदाहृतम् / दुर्लभं मानुषाणां तु स्नानं सर्वार्थसाधकम्
ઈશાન અને શક્રની વચ્ચે ‘બ્રહ્મતીર્થ’ કહેવાય છે. મનુષ્યો માટે ત્યાં સ્નાન દુર્લભ છે, પરંતુ તે સર્વ શુભ હેતુઓ સિદ્ધ કરનારું કહેવાયું છે.
Verse 83
शालग्रामस्य दानं तु दुर्लभं तत्र वै नृणाम् / लक्ष्मीनारायणस्यैव मूर्तेर्दानं सुदुर्लभम्
ત્યાં મનુષ્યો માટે શાલગ્રામનું દાન ખરેખર દુર્લભ છે; અને લક્ષ્મી-નારાયણની મૂર્તિનું દાન તો અતિ દુર્લભ કહેવાયું છે.
Verse 84
स्थलमौदुंबरसमं तत्प्रमाणमुदाहृतम् / छत्त्राकारं वर्तुलं च प्रसन्नवदनं शुभम्
તેનું પ્રમાણ ઉદુંબર-સ્થળ જેટલું કહેવાયું છે. તે છત્રાકાર, વર્તુળાકાર અને પ્રસન્ન મુખવાળું—સર્વથા શુભ હોવું જોઈએ.
Verse 85
चणकप्रदेशमात्रं च वदनं समुदाहृतम् / सव्ये दक्षिणपार्श्वे च समयोः पुष्कलान्वितम्
મુખ ચણાના દાણા જેટલું જ કહેવાયું છે. અને ડાબી તથા જમણી—બન્ને બાજુઓમાં—તે પૂર્ણ સમતા અને પરિપૂર્ણતાથી યુક્ત હોવું જોઈએ.
Verse 86
गोयूथवत्सवर्णं च चतुश्चक्रसमन्वितम् / गोखुरैश्च समायुक्तं सुवर्णकिणसंयुतम्
તે ગાયોના ઝુંડ જેવા વર્ણનું, ચાર ચક્રોથી યુક્ત, ગોખુરાકાર અલંકારોથી સંયુક્ત અને સુવર્ણ કીલાં/જડાવથી શોભિત હોવું જોઈએ.
Verse 87
वनमालाभिसंयुक्तं वज्रपुङ्खैश्च संयुतम् / एतादृशीं दरेर्मूर्ति लक्ष्मीनारायणं विदुः
વનફૂલની માળાથી શોભિત અને વજ્રસમાન કઠોર આભૂષણોથી યુક્ત એવી દિવ્ય મૂર્તિને લક્ષ્મી-નારાયણ તરીકે જાણવામાં આવે છે.
Verse 88
कलौ नृणां तस्य लाभो दुर्लभः संस्मृतो भुवि / दानं च सुतरां देवि दर्लभं किं वदामि ते
કલિયુગમાં મનુષ્યો માટે તેનો લાભ પૃથ્વી પર દુર્લભ કહેવાયો છે. અને દાન તો, હે દેવી, વધુ જ દુર્લભ—હું તને વધુ શું કહું?
Verse 89
ब्रह्मतीर्थे च संस्नाय श्रोतव्या वै हरेः कथा / गण्डिकायाः शिलायाश्च लक्ष्मीनारायणस्य तु
બ્રહ્મતીર્થમાં સ્નાન કરીને હરિની કથા અવશ્ય સાંભળવી જોઈએ—વિશેષ કરીને ગંડિકા અને લક્ષ્મી-નારાયણની પવિત્ર શિલાના પ્રસંગમાં।
Verse 90
लक्षणं यो विजानाति तदा तत्सदृशं फलम् / प्राप्नोत्येव न संदेहो नात्र कार्या विचारणा
જે સાચું લક્ષણ (ચિહ્ન/વિધિ) જાણે છે, તે તેને અનુરૂપ ફળ નિશ્ચિતપણે પામે છે. તેમાં શંકા નથી; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 91
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य पूर्वे स्यादिन्द्रतीर्थकम् / श्रीनिवासस्य पूजां तु कर्तुमास्ते शचीपतिः
શ્રીનિવાસ-તીર્થના પૂર્વમાં ઇન્દ્રતીર્થ નામનું પવિત્ર સ્થાન છે. ત્યાં શચીપતિ ઇન્દ્ર શ્રીનિવાસની પૂજા કરવા માટે નિવાસ કરે છે.
Verse 92
शालग्रामशिलादानं कर्तव्यं श्रोत्रियायवै / शालग्रामशिलादानं हत्याकोटिविनाशनम्
શ્રોત્રિય, વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને શાલગ્રામ-શિલાનું દાન અવશ્ય કરવું જોઈએ. શાલગ્રામ-શિલાદાન હત્યા-પાપના કરોડો દોષોનો પણ નાશ કરે છે.
Verse 93
तस्मिंस्तीर्थे तु यो देवि सीतारामशिलाभिधाम् / ददाति भूतले भद्रे भूपतेः सदृशो भवेत्
હે દેવી, તે તીર્થમાં જે કોઈ, હે ભદ્રે, ભૂમિ પર ‘સીતા–રામ-શિલા’ નામની શિલાનું દાન કરે છે, તે રાજા સમાન બને છે.
Verse 94
सीतारामशिला देवि द्विविधा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुता काचित्षट्रचक्रेण च संयुता
હે દેવી, ‘સીતા–રામ-શિલા’ બે પ્રકારની કહેવાય છે—એક પાંચ ચક્રચિહ્નવાળી અને બીજી છ ચક્રચિહ્નથી સંયુક્ત.
Verse 95
तत्रापि षट्रचक्रयुता ह्युत्तमा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुतायाश्च फलं द्विगुणमीरितम्
તેમાં પણ છ ચક્રવાળી શિલા ઉત્તમ કહેવાય છે; અને પાંચ ચક્રવાળી શિલાનું ફળ (પુણ્ય) દ્વિગુણ કહેવાયું છે.
Verse 96
कुक्कुटाण्डप्रमाणं च सुसिग्धं नीलवर्णकम् / वदनत्रयसंयुक्तं सट्चक्रैः केसरैर्युतम्
તે કૂકડીના ઇંડા જેટલા પ્રમાણની, અત્યંત મસૃણ અને ચમકદાર, નીલવર્ણની હોય છે; ત્રણ મુખવાળી તથા છ ચક્રચિહ્નો અને કેશરસદૃશ તંતુઓથી યુક્ત હોય છે.
Verse 97
स्वर्णरेखासमायुक्तं ध्वजवज्राङ्कुशैर्युतम् / एतादृशं तु वै भद्रे सीतारामाभिधं स्मृतम्
સુવર્ણ રેખાઓથી અલંકૃત અને ધ્વજ, વજ્ર તથા અંકુશના ચિહ્નોથી યુક્ત—હે ભદ્રે, આવું સ્વરૂપ ‘સીતા–રામ’ નામે સ્મૃત છે.
Verse 98
वदनेवन्दने देवि सीतारामस्य कोशकम् / दुर्लभं तु कलौ नॄणां स्वसाम्राज्यप्रदं शुभम्
હે દેવી, સીતા–રામના ‘કોષક’નું ઉચ્ચારણ તથા વંદન માટે પાઠ કરવો જોઈએ; કલિયુગમાં મનુષ્યોને તે દુર્લભ છે, છતાં તે શુભ છે અને સ્વ-સામ્રાજ્ય (આત્મ-સ્વરાજ્ય) આપે છે.
Verse 99
इन्द्रतीर्थे महादेवि सीताराम भिधाशिला / या तद्दानं दुर्लभं तन्नाल्पस्य तपसः फलम्
હે મહાદેવી, ઇન્દ્રતીર્થમાં ‘સીતા–રામ’ નામની શિલા છે; તેનું દાન કરવું દુર્લભ—આ અલ્પ તપનું ફળ નથી, મહાન તપથી જ આ પુણ્ય સિદ્ધ થાય છે.
Verse 100
दानस्य शक्त्यभावे तु श्रोतव्यं लक्षणं हरेः / शालग्राम शिलादानाद्यत्फलं तत्फलं लभेत्
દાન કરવાની શક્તિ ન હોય તો હરિના લક્ષણોનું શ્રવણ (અથવા પાઠ) કરવું જોઈએ; તેથી શાલગ્રામ-શિલાદાન વગેરે જેટલું જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 101
आग्नेयकोणे श्रीनिवासस्य देवि तीर्थं त्वास्ते वह्निसंज्ञं सुशस्तम् / स वह्निदेवः श्रीनिवासस्य पूजां कर्तुं ह्यास्ते सर्वदा तीर्थमध्ये
હે દેવી, શ્રીનિવાસના ક્ષેત્રના અગ્નેય ખૂણે ‘વહ્નિ’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ સ્થિત છે; તે તીર્થના મધ્યમાં વહ્નિદેવ સ્વયં સદા શ્રીનિવાસની પૂજા કરવા માટે નિવાસ કરે છે.
Verse 102
यो वा तीर्थे वह्निसंज्ञे च देवि भक्त्या स्नानं कुरुते ऽजं स्मरन्हि / ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नोति देवि तत्र स्नानं दुर्ल्लभं वै नृणां च
હે દેવી, જે ભક્તિપૂર્વક ‘વહ્નિ’ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરે અને અજ (અજન્મા)નું સ્મરણ કરે, તે જ્ઞાનદ્વારથી મોક્ષ પામે છે; પરંતુ હે દેવી, ત્યાં એવું સ્નાન મનુષ્યોને દુર્લભ છે।
Verse 103
ज्ञात्वा स्नानं दुष्करं तीर्थराजे भक्तिस्तस्मिन्दुर्ल्लभा चैव देवि / शालग्रामे तच्छिलायाश्च दानं सुदुर्लभं वासुदेवाभिधायाः
હે દેવી, ‘તીર્થરાજ’માં સ્નાન કરવું દુષ્કર છે અને તે તીર્થ પ્રત્યે ભક્તિ પણ દુર્લભ છે—એ જાણીને (એ પણ જાણો કે) વાસુદેવ નામની શાલગ્રામ-શિલાનું દાન અત્યંત દુર્લભ અને પરમ પુણ્યદાયક છે।
Verse 104
ह्रस्वं तथा वर्तुलं नीलवर्णं सूक्ष्मं मुखं मुखचक्रं सुशुद्धम् / सुवेणुयुक्तं वासुदेवाभिधेयं दानं कलौ दुर्लभं तस्य भद्रे
હ્રસ્વ, ગોળ, નીલવર્ણ, સૂક્ષ્મ અને અતિશુદ્ધ મુખવાળી, તેજસ્વી મુખમંડળ ધરાવતી અને વેણુ (બાંસરી)થી યુક્ત જે શિલા છે, તે ‘વાસુદેવ’ કહેવાય; હે ભદ્રે, કલિયુગમાં તેનું દાન દુર્લભ છે।
Verse 105
दाने तस्याः शक्त्य भावे च देवि स्नात्वा तीर्थे वासुदेवाभिधस्य / सम्यक् श्राव्यं लक्षणं वै शिलायास्तयोस्तुल्यं फलमाहुर्महान्तः
હે દેવી, જો તે દાન કરવાની શક્તિ ન હોય, તો ‘વાસુદેવ’ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરીને શિલાના લક્ષણોનું યોગ્ય રીતે શ્રવણ કરવું જોઈએ; મહાત્માઓ કહે છે કે બંનેનું ફળ સમાન છે।
Verse 106
दक्षिणे श्रीनिवासस्य यमतीर्थं च संस्मृतम् / तत्रास्ते यमराजस्तु पूजां कर्तुं हरेः सदा
શ્રીનિવાસના દક્ષિણમાં ‘યમ-તીર્થ’ તરીકે સ્મરાતું તીર્થ છે; ત્યાં યમરાજ સદા હરિની પૂજા કરવા નિવાસ કરે છે।
Verse 107
तत्र स्नानं च दानं चाप्यक्षयं परमं स्मृतम् / शालग्रामशिलादानं कार्यं तत्र महामुने
ત્યાં સ્નાન અને દાનનું ફળ પરમ અક્ષય કહેવાયું છે. હે મહામુને, ત્યાં શાલગ્રામ-શિલાનું દાન અવશ્ય કરવું જોઈએ.
Verse 108
पट्टाभिरामसंज्ञायाः शिलाया दानमिष्यते / तच्चूतफलवत्स्थूलं वदनत्रयसंयुतम्
‘પટ્ટાભિરામ’ નામની શિલાનું દાન કરવું વિધેય છે. તે કેરીના ફળ જેવી મોટી-સ્થૂલ અને ત્રણ મુખવાળી હોવી જોઈએ.
Verse 109
शिरश्चक्रेण रहितं सप्तचक्रैः समन्वितम् / नीलवर्णं स्वर्णरेखं गोशुराद्यैः समन्वितम्
તેના શિરે ચક્ર ન હોય, પરંતુ સાત ચક્રોથી યુક્ત હોય. તે નીલવર્ણ, સ્વર્ણરેખાઓથી અંકિત અને ‘ગોશુરા’ વગેરે લક્ષણોથી સંયુક્ત હોય.
Verse 110
पट्टवर्धनरामं तु दुर्लभं बहुभाग्यदम् / पट्टवर्धनरामं तु यो ददाति च तत्र वै / पट्टाभिषिक्तो भवति नात्र कार्या विचारणा
‘પટ્ટવર્ધન રામ’ નામનું દાન દુર્લભ છે અને મહાસૌભાગ્ય આપે છે. જે ત્યાં ‘પટ્ટવર્ધન રામ’નું દાન કરે છે, તે જાણે સિંહાસનાભિષિક્ત બને છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી.
Verse 111
श्रीनिवासस्य नैरृत्ये नैरृतं तीर्थमुत्तमम् / आस्ते हि निरृतिस्तत्र पूजां कुर्तुं च सर्वदा
શ્રીનિવાસના દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ‘નૈરૃત’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં દેવી નિરૃતિ નિવાસ કરે છે અને સદા પૂજા ગ્રહણ કરવામાં તત્પર રહે છે.
Verse 112
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं पुनर्जन्म न विद्यते / शालग्रामशिलायाश्चः पुरुषोत्तमसंज्ञिकाम्
ત્યાં નિશ્ચય સ્નાન કરવું જોઈએ; ત્યાર પછી પુનર્જન્મ રહેતો નથી. ત્યાં ‘પુરુષોત્તમ’ નામે પ્રસિદ્ધ શાલગ્રામ-શિલા પણ છે.
Verse 113
मूर्तिं ददाति यो मर्त्यः स याति परमां गतिम् / औदुंबरफलाकारं प्रसन्नवदनं शुभम्
જે મનુષ્ય મૂર્તિદાન કરે છે તે પરમ ગતિને પામે છે. તે મૂર્તિ ઉદુંબર ફળના આકાર જેવી, શુભ અને પ્રસન્ન મુખવાળી હોવી જોઈએ.
Verse 114
चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् / सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम्
તે બે ચક્રોથી યુક્ત અને શિરે પણ ચક્રધારી હોવી જોઈએ. તેમાં સુવર્ણ બિંદુઓ જડેલા હોય અને વજ્રસમાન અંકુશથી સંયુક્ત હોય.
Verse 115
तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा / यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः
તે મૂર્તિદાન દુર્લભ છે; તેનાથી દેવ પ્રસન્ન થાય છે, કારણ કે મહાત્મા શ્રીનિવાસ તૃપ્ત થાય છે. હે દેવી, જ્યારે આવું દાન કરવું કઠિન બને, ત્યારે તે મૂર્તિના લક્ષણો સાંભળી સમજી લેવા જોઈએ.
Verse 116
पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये
પાશિનો અને નૈઋતોના પ્રદેશની વચ્ચે ‘શેષતીર્થ’ નામનું પરમ તીર્થ સ્મરણીય છે. ત્યાં સ્નાન કરીને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ને શેષની મૂર્તિ અર્પણ કરવી જોઈએ.
Verse 117
स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् / औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च
તે પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) રહિત પરમ લોકને પામે છે. ત્યાં તેનું સ્વરૂપ ઉદુંબર ફળ જેવું અને કુંડલાકાર (વલયાકૃતિ) બને છે.
Verse 118
शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् / फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम्
તેનું મુખ શેષનાગ સમાન કહેવાયું છે અને તેમાં બે ચક્રો વર્ણવાયા છે. તે ફળ એક ચક્ર સાથે જોડાયેલું છે અને વલ્મીક (ચીંટીઓનો ટેકરો) ચિહ્નિત છે.
Verse 119
किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् / सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता
શેષમૂર્તિ થોડા વર્ણથી યુક્ત અને બુદ્ધિમાં અસ્ફુટ કહેવાઈ છે. આ શેષમૂર્તિ બે પ્રકારની—સુપ્ત (નિદ્રિત) અને પ્રબુદ્ધ (જાગૃત) તરીકે ઉદાહૃત છે.
Verse 120
फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता / तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता
પ્રબુદ્ધ થતાં તે ફણ ઊંચા કરીને ઊભી રહે છે અને સાત લાખ ફણોથી યુક્ત કહેવાય છે. છતાં ત્યાં પણ ‘સુપ્ત’ અવસ્થા દુર્લભ છે અને મહાભાગ્યકર તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 121
इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः / नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः
આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ આ મોક્ષદાયક છે—એમાં શંકા નથી. જેમાં નવચક્રથી આરંભ કરીને વિંશતિ (વીસમું) સુધી પહોંચવામાં આવે, તે જ આ વિધાન છે.
Verse 122
अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः / विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने
તેમને “અનંત” તરીકે જાણો, કારણ કે તેઓ અનંત ફળ આપનાર છે. અને હે સુમુખી, વીસ પછીના (નામક્રમમાં) તેમને “વિશ્વંભર” તરીકે પણ જાણો.
Verse 123
तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् / कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम्
ત્યાં પણ તે કેસર (તંતુ) સાથે અને ચક્ર-લક્ષણોથી ચિહ્નિત હોવું જોઈએ. પરંતુ કલિયુગમાં લોકોમાં તે દુર્લભ છે—અને તેનું દાન તો અતિદુર્લભ છે.
Verse 124
स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम्
શેષતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને ચિત્તને સંપૂર્ણ શુદ્ધ કરીને, આ (વ્રત/દાન) ના લક્ષણો સાંભળવાથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 125
ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् / तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा
ત્યાર પછી, હે મહાભાગ્યવતી, ‘વારુણ’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં દેવ વરુણ નિવાસ કરે છે, જે સદા હરિ (વિષ્ણુ) ની પૂજામાં તત્પર રહે છે.
Verse 126
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् / शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा / दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि
ત્યાં નિશ્ચિત સ્નાન કરવું અને ઉત્તમ દાન આપવું જોઈએ. શિશુમાર, મત્સ્ય અથવા ત્રિવિક્રમ (ની પ્રતિમા/પ્રતીક) દાન કરી શકાય. હે શ્રેષ્ઠવર્ણિની, આ તીર્થમાં સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ આ દાન કરવું જોઈએ.
Verse 127
जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका / चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका
આનું સ્વરૂપ જાંબુફળ જેવું છે; પૂંછડે અતિ સૂક્ષ્મ બિંદુ-ચિહ્ન છે. મુખ પર ત્રણ ચક્ર-ચિહ્નો છે અને પૂંછ ઉપર પણ ચક્રસમાન ચિહ્ન છે.
Verse 128
श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता / पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम्
શ્રીવત્સ-ચિહ્ન અને બિંદુ-માળાથી અલંકૃત જે સ્વરૂપ છે તે ‘મત્સ્યમૂર્તિ’ કહેવાય છે. અને જેના પૂંછડાની નીચે ચક્ર-ચિહ્ન હોય તે ‘શિશુમાર’ તરીકે ઉદાહૃત છે.
Verse 129
वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे
જો (ચિહ્ન) વક્ર ચક્ર સાથે હોય તો તેને ‘ત્રિવિક્રમ’ (વિષ્ણુ) કહેવાય છે. આ બધાં લક્ષણો સાંભળી ઉત્તમ વારુણ-તીર્થમાં (તેમનો ભેદ) સમજવો.
Verse 130
एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे / पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि / भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः
આ દાનનું ફળ મેળવી જીવ વિષ્ણુના મંદિરમાં (ધામમાં) આનંદ પામે છે. હે સુન્દરી, જે ઘરમાં પૂર્વોક્ત પવિત્ર મૂર્તિઓ પ્રતિષ્ઠિત રહી વસે છે, ત્યાં નિઃસંદેહ તીર્થશ્રેષ્ઠ ભાગીરથી (ગંગા)નું સાન્નિધ્ય રહે છે.
Verse 131
स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् / तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम्
હે સ્વામી, કલિયુગમાં મનુષ્યો માટે પુષ્કરિણી (મંદિર કુંડ)માં સ્નાન કરવું દુર્લભ છે; અને ત્યાં સ્થિત તીર્થોમાં સ્નાન કરવું તો અત્યંત દુર્લભ છે.
Verse 132
शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम्
શાલગ્રામ-શિલાનું દાન પણ કઠિન ગણાયું છે; અને સ્વામી-પુષ્કરિણીના તીરે કન્યાદાન તો અતિ દુર્લભ (અતએવ મહાપુણ્યદાયક) છે.
Verse 133
दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् / स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि
કપિલા (ભૂરી) ગાયનું દાન કઠિન છે, અને ભક્ષ્ય-અન્નદાન તો તેથી પણ વધુ કઠિન. હે પ્રિયે, સ્વામી-પુષ્કરિણી તીર્થમાં તથા અન્ય તીર્થોમાં પણ (વિશેષરૂપે) એવું કહેવાયું છે.
Verse 134
स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु / जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका
વિધિ અનુસાર સ્નાન કર; તેમજ શય્યા-દાન પણ કર. આ રીતે મુનિ જૈગીષવ્યે ઉપદેશ આપતાં તે કન્યા આ પ્રમાણે બોલી/સમ્બોધિત થઈ.
Verse 135
स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता / तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी
વ્રતમાં અડગ રહી તેણે સ્વામી-પુષ્કરિણીમાં સ્નાન કર્યું. આ તીર્થોમાં સુસ્નાત થઈ તે શુભા સ્ત્રીએ દાન-ધર્મ કર્યા.
Verse 136
उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च / स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः / स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये
તે દેવી ત્યાં ત્રણ વાર સાત દિવસ રહી. જે સ્વામી-પુષ્કરણિના તીરની મહિમા સાંભળે છે, તે જગન્મય શ્રીનિવાસમાં પરમ ભક્તિ પામે છે.
Frequently Asked Questions
It anchors Veṅkaṭeśa’s tīrtha-māhātmya in a cosmic rescue paradigm: Viṣṇu restores the Earth and then reflects on how beings will worship and receive compassion, motivating the descent/establishment of Śeṣācala and the localization of grace at Śrīnivāsa-kṣetra.
The chapter lists directional/adjacent tīrthas—Vāyu (south‑west corner at Kanyāka), Candra (north), Raudra (north‑east), Brahma (between Īśāna and Śakra), Indra (east), Vahni (south‑east), Yama (south), Nairṛta (south‑west), Śeṣa (between regions of Pāśins and Nairṛtas), and Vāruṇa (thereafter). The organizing principle is a sacred geography of deities stationed to worship Śrīnivāsa, with each site prescribing bathing, charity, and specific dāna-forms.
It praises sunrise bathing by Vaiṣṇava devotees and explicitly condemns defiling acts (discharging bodily waste and related cleansing) at the tīrtha, labeling such behavior as asuric/rākṣasa-like, thereby framing tīrtha efficacy as dependent on śauca (purity) and reverence.
It provides an equivalence principle: when one lacks means for Śālagrāma/mūrti-dāna, one should bathe and then listen to (or recite/learn) the description and lakṣaṇas of Hari’s sacred forms; the hearing/understanding is said to yield merit comparable to the donation.
Among those explicitly named/described are Dadhivāmana (at Candra-tīrtha), Bhū-Varāha (Varāha form), Lakṣmī-Nṛsiṃha (at Raudra-tīrtha), Lakṣmī-Nārāyaṇa (at Brahma-tīrtha), Sītā–Rāma-śilā (at Indra-tīrtha), Vāsudeva (at Vahni-tīrtha), Paṭṭābhirāma/Paṭṭavardhana Rāma (at Yama-tīrtha), Puruṣottama (at Nairṛta), Śeṣa-mūrti (at Śeṣa-tīrtha), and Matsya/Śiśumāra/Trivikrama (at Vāruṇa-tīrtha).