Adhyaya 23
Jāmbavatī’s Vaiṣṇava-Ācāra: Grace, Sense-Consecration, and Pilgrimage to Śrīnivāsa on Veṅkaṭādri
કૃષ્ણ ગરુડને ભક્તિના તારતમ્ય વિશે કહે છે—લક્ષ્મીની આંતરિક દિવ્ય પ્રેરણા પ્રબળ હોય ત્યારે માત્ર નામથી પણ કેશવ પ્રસન્ન થાય છે; પ્રેરણા મંદ પડે ત્યારે સાધનાઓ પરિણામે સમાન લાગે, છતાં લક્ષ્મીની નિત્ય હાજરીથી થોડું શ્રેષ્ઠત્વ રહે છે. ગરુડ જાંબવતીની ઉપાસના અને તેના ઉત્કર્ષનું કારણ પૂછે છે. કૃષ્ણ કહે છે કે પૂર્વજન્મે તે સોમની પુત્રી હતી—નિત્ય પુરાણ-શ્રવણ, પ્રણામ, પ્રદક્ષિણા, સ્મરણ, વૈરાગ્ય અને પછી આભૂષણ-ધનનો ત્યાગ. ત્યારબાદ ઇન્દ્રિયોની વૈષ્ણવ શિસ્ત—વાણી, હાથ, કાન, આંખ, ત્વચા, ઘ્રાણ અને રસના—સેવા, હરિકથા, દર્શન, વૈષ્ણવ-સંગ, પાદતીર્થ અને પ્રસાદ દ્વારા હરિમાં જોડવી. તીર્થયાત્રાની નીતિ પણ—યાત્રામાં બ્રહ્મચર્યવ્રત, વૈષ્ણવ સંગતિ, સાંસારિક ફળાર્થી યાત્રિકોનો ત્યાગ, ક્રિયામાં શાલગ્રામને પ્રથમ સ્થાન, દયા સાથે પગપાળા યાત્રા અને રોજ હરિકથા. અંતે જાંબવતીની વિરહભરી સાધનાથી શેષાચલ/વેંકટાદ્રિ પર શ્રીનિવાસનું દર્શન, સ્નાન-મુંડન-તીર્થશ્રાદ્ધ-દાન અને ભાગવત પાઠના વિધાનોથી આંતરિક ભક્તિ અને બાહ્ય તીર્થાચારનો સેતુ સ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया / तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—પૂર્વ સર્ગમાં સોમની પુત્રી જાંબવતી મારી પ્રિય પત્ની હતી. હે પક્ષિશ્રેષ્ઠ (વીન્દ્ર), તેઓમાં તે કંઈક વિશેષ હતી, કારણ કે રુદ્રાદિ દેવતાઓ સાથે સંકળાયેલા પંચગુણોથી તે થોડા અંશે રહિત હતી।
Verse 2
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् / यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः
જ્યારે રમા (લક્ષ્મી)માં તે દિવ્ય આવેશશક્તિ પ્રબળ બને છે, ત્યારે માત્ર નામથી જ કેશવ પ્રસન્ન થાય છે. પરંતુ સમય સાથે એ જ આવેશ ઘટે ત્યારે મહાત્માઓ કહે છે કે તે ઉપાયો/ભાવોમાં પરિણામની સમતા થાય છે।
Verse 3
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति
લક્ષ્મીનો આવેશ (અનુગ્રહ) થોડો તો સદાય રહે છે; તેથી અન્યની તુલનામાં થોડું અધિક્ય રહે છે।
Verse 4
गरुड उवाच / तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार / तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव
ગરુડ બોલ્યા—તેમામાં જાંબવન્તીએ શ્રીકૃષ્ણની આરાધના કઈ રીતે કરી, અને તેની ભક્તિનું સ્વરૂપ શું હતું? હે વિશ્વમૂર્તિ, કૃપા કરીને મને કહો—અન્યોથી તેની અધિક્યતાનું કારણ શું હતું?
Verse 5
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः / मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्
ગરુડએ એમ કહ્યે ત્યારે ભગવાન દેવકીપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ મેઘગર્જના જેવી ગંभीर વાણીથી વિનતાપુત્ર ગરुडને બોલ્યા।
Verse 6
श्रीकृष्ण उवाच / या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी / जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—પૂર્વસર્જનમાં જે સોમની પુત્રી બની હતી, તે પિતાના ઘરમાં રહેતી હોવા છતાં સાધ્વી રહી. પિતાની સાથે વિષ્ણુ-શુશ્રૂષામાં રત રહી તેણે પોતાનો જન્મ સાર્થક કર્યો અને તે ઉપાસનાથી કદી વિમુખ ન થઈ।
Verse 7
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् / चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा
તે નિત્ય સત્પુરાણોનું શ્રવણ કરતી અને સદા વિષ્ણુના ચરણોમાં પ્રણામ કરતી. તારકરૂપ વિષ્ણુની સતત પ્રદક્ષિણા કરીને તે તેમના સ્મરણમાં લીન રહેતી.
Verse 8
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव / केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च
હે ખગેન્દ્ર! તે કન્યા પિતાની સાથે માત્ર શ્રવણથી જ વૈરાગ્યથી ભરાઈ ગઈ. તેણે કેશ-અલંકાર, મિત્રસંગ, હાથી વગેરે સંપત્તિ, તેમજ અમૂલ્ય રત્નો અને ઘરાદિ બધું ત્યજી દીધું।
Verse 9
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च / येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे
તેણે સમજ્યું કે આ બધું નશ્વર છે; અને જે મને મારા અધિન લાગે છે તે પણ હરિએ જ ગોઠવ્યું છે. જેમણે પુત્ર, મિત્ર વગેરે આપ્યા, તેમણે જ તે હરી લીધાં—એથી તેણે વેદના ઊભી થવા દીધી નહીં।
Verse 10
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु / पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे
આજે જ પરમ દયાળુ વિષ્ણુએ મારા પર કૃપા કરી છે; તે નિષ્કારણ નથી. હે રાજશ્રેષ્ઠ, તે કન્યા પિતાસહિત નિર્મળ સદાત્મા વાસુદેવમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 11
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी / अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव
દૃઢ ભક્તિથી એકાગ્ર એકાંતત્વ પ્રાપ્ત કરેલી તે દેવી, દૈવયોગે પ્રાપ્ત થયેલા યોગ્ય સાધનો સાથે, હે રાજશ્રેષ્ઠ, પોતાના અંતઃસંકલ્પમાં અચળ રહી જીવનવૃત્તિ સ્થાપી; અને શરૂઆતથી જ અધર્મને સીમા બાંધી.
Verse 12
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार / वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव
તેણે પોતાનું ધન વિષ્ણુના પાદપદ્મોમાં અર્પણ કરી દુઃખસાગર પાર કરાવતી નૌકા બનાવી. હે ખગ, તેણે વાણી અને ઇન્દ્રિયોને યોગ્ય રીતે સંયમિત કરી અને સદા હરિના ગુણવર્ણનમાં રત રહી.
Verse 13
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् / श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च
દેવીએ હાથોને વિષ્ણુ-સેવા માટે—ઘર સાફ કરવું વગેરે થી શરૂ કરીને—અને શરીરની મલિનતા દૂર કરવા માટે રચ્યા. કાનને પણ હરિની સત્કથાનો ઉદય, મોક્ષાદિ માર્ગ અને અમૃતસમાન વચનોના શ્રવણ માટે રચ્યા.
Verse 14
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी / सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्
નેત્ર પ્રતિમા વગેરેના દર્શન માટે બનાવાયું છે, જે અનાદિકાળથી સંચિત મલિનતા દૂર કરે છે. ત્વચા સચ્ચા વૈષ્ણવોના સ્પર્શ અને સંગ માટે, તેમજ પ્રભુને અર્પિત નિર્માલ્યની સુગંધથી અનુલેપન માટે બનાવાઈ છે.
Verse 15
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च / जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च
તેણે હરિના ચરણોના સારથી—જે સંસારબંધનથી મુક્તિ આપે છે—ઘ્રાણેન્દ્રિયને પવિત્ર કર્યું; અને શ્રીતુલસી આદિ સાથે મિશ્રિત હરિ-નૈવેદ્યના શેષ પ્રસાદથી જિહ્વેન્દ્રિયને શુદ્ધ કર્યું।
Verse 16
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने / कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति
ઉત્તમ સ્તુતિઓથી સ્તવાયેલ પ્રભુના ભક્તો પોતાના પગ હરીના તીર્થક્ષેત્રોના માર્ગે ચલાવે છે; હૃષીકેશના ચરણોમાં શિર નમાવે છે; અને હૃદય તથા વાણીથી એક જ ઇચ્છા પોષે છે—હરીની દાસ્યસેવાની તરસ. આમ તેઓ જીવન વિતાવે છે।
Verse 17
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार / एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः
તેણે નિષ્કામ ભક્તિમાં પોતાની મતિ સ્થિર કરી અને વાણી-ઇન્દ્રિયને પ્રભુ-સ્તવનમાં લગાવી; આમ પોતાના સર્વ કર્મસમૂહને આત્મભાવથી પરમેશ્વરના ચરણોમાં સદા અર્પણ કરીને તે નિત્ય સમર્પિત રહ્યો।
Verse 18
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव / आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः
તીર્થયાત્રા માટે તે પિતાની સાથે ગયો, માત્ર હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે જ. પ્રથમ પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણોને વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરે આપી સન્માનિત કર્યા।
Verse 19
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव / यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि
પછી દેવીએ વિષ્ણુના સમક્ષ માત્ર તીર્થયાત્રા માટે એક પવિત્ર વ્રતનો સંકલ્પ કરાવ્યો. તેણીએ કહ્યું—“હે મુકુંદ! જેટલો સમય આ તીર્થયાત્રા ચાલશે, એટલો સમય હું ઊર્ધ્વરેતા, બ્રહ્મચર્ય પાળનારી રહીશ।”
Verse 20
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् / हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्
જેટલો સમય હું તીર્થયાત્રા કરું, તેટલો સમય મને વૈષ્ણવોનો સત્સંગ પણ પ્રાપ્ત થાઓ. હે મુકુંદ, હરિ-કથાનું શ્રવણ થતું રહે; અને અવૈષ્ણવ-સંગ કરનારાઓ સાથે મારો દેહસંગ ન થાય.
Verse 21
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द / कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द
હે મુકુંદ, પુત્ર, મિત્ર વગેરે સુહૃદજનો સાથે હું તીર્થભ્રમણ કરું નહીં. જે લોકો કામનાથી તીર્થયાત્રા કરે છે, તેમનો સંગ દૂર રાખો, હે મુકુંદ.
Verse 22
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः / यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा
શાલગ્રામને છોડીને જે યાત્રા કરે છે, તેમને કયું ફળ—એવું આર્યજન કહે છે? જ્યારે તીર્થદર્શન થાય, ત્યારે જ પહેલાં શાલગ્રામને આગળ સ્થાપીને પૂજા-કર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 23
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र / पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः
હે ખગેન્દ્ર, આર્યજન કહે છે કે પગપાળા કરેલું તીર્થાટન પૂર્ણ ફળ આપે છે. પરંતુ પાદત્રાણ પહેરી પગની રક્ષા કરીને કરેલું તીર્થાટન તેઓ જાણે ‘પાદહીન’—અપૂર્ણ ફળવાળું કહે છે.
Verse 24
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् / वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः
જે વાહન કે ઘોડા પર બેસીને તીર્થાટન કરે છે, તેનું ફળ અડધું ઘટે છે. વृषભ વગેરે પર સવારી કરવાથી તેઓ ચોથું ફળ કહે છે; અને પરાન્ન (ભિક્ષા/દાનનું અન્ન) ભોજનને વ્યર્થ કહે છે.
Verse 25
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः / संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव
મહાત્મા, વેદવિદ યતિઓ માટે પરાન્ન ગ્રહણમાં દોષ નથી. તેણીએ પરમ આદરથી સંકલ્પ કરીને માત્ર તીર્થયાત્રા માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 26
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार / पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम
પ્રથમ સ્નાન કરીને તેણે હરિ-નિર્મિત સુગંધ ત્યજી, પછી વિધિપૂર્વક શ્રવણકર્મ કર્યું. પિતასთან ભોજન કરીને બીજા દિવસે એક ક્રોશ આગળ ગયો.
Verse 27
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी / एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः
ત્યાં દ્વિજોને અન્ન-પાનથી પૂજી, રાત્રે દેવી તત્ત્વનું શ્રવણ કરાવ્યું. જે રોજ આ રીતે યાત્રા કરે છે, તેમની યાત્રા સફળ છે એમ આર્યો કહે છે.
Verse 28
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः / दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र
હે ખગેન્દ્ર! મહાન પુરુષો કહે છે કે દયા વિના કરેલી તીર્થયાત્રા વ્યર્થ છે. અને જે તીર્થમાર્ગે દિવસ-રાત હરિની દિવ્ય કથા નથી સાંભળતા, તેમની યાત્રા પણ નિષ્ફળ છે.
Verse 29
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि / अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः
તેઓ કહે છે કે તેનું ગમન સર્વથા વ્યર્થ છે; કારણ કે અશ્વાદિ વાહનો સંબંધિત અપરાધ છે. અશ્વ વગેરેના અપરાધનું વર્ણન કરો; ગંગા વગેરેના દર્શનમાત્રથી પાપ નાશ પામે છે.
Verse 30
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व / क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व
કહેવામાં આવે છે કે તીર્થક્ષેત્રમાં સ્થિત વિષ્ણુના દર્શનથી પાપ નાશ પામે છે; તેથી બિલાડી જેવા તુચ્છ પ્રાણીનો પણ અપરાધ શું છે તે કહો. તેમજ પૂજા કરનારાઓનો અપરાધ પણ કહો, કારણ કે ક્ષેત્રસ્થ વિષ્ણુની પૂજાથી પાપ નાશ થાય છે એમ કહેવાય છે.
Verse 31
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः / अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः
જપ વગેરે કરનારાઓના પાપ નાશ પામે છે; અને વિષ્ણુના ધ્યાનથી દરિદ્રતા તત્કાળ દૂર થાય છે. પરંતુ કહે છે કે આંતરિક સ્મરણ (અનુસંધાન) વિના જે કંઈ કરવામાં આવે તે બધું વ્યર્થ જ છે.
Verse 32
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र / दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र
અતએવ, હે વાણીના સ્વામી, હરિની પાપવિનાશિની કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુનો ભક્ત બને છે. અને હે ખગેન્દ્ર, હરિના પાદચિહ્નોથી અંકિત સ્થાન/વસ્તુને વારંવાર જોઈને તથા વારંવાર સ્મરીને પણ તે સાચો ભક્ત બને છે.
Verse 33
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् / जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च
હે ઇન્દ્ર, તે કન્યા પણ પોતાના પિતાની સાથે શેષાચલમાં વસતા શ્રીનિવાસના દર્શન કરવા ગઈ. અને માર્ગમાં તે હરિ—રમાપતિ, લક્ષ્મીપતિ—નું જ સતત ચિંતન કરતી રહી.
Verse 34
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च
હું ક્યારે શ્રીનિવાસના તે વિસ્તૃત વક્ષસ્થળનું દર્શન કરીશ, જે શ્રીવત્સ-રત્નચિહ્નથી ભૂષિત છે? હું ક્યારે શ્રીનિવાસના તે સુંદર ઉદરનું દર્શન કરીશ, જે ત્રણ મંગલ વળીઓથી અંકિત છે?
Verse 35
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्
હું ક્યારે શ્રીનિવાસના કંઠનું દર્શન કરીશ—શંખસમાન, મહર્લોકનો આધાર? હું ક્યારે શ્રીનિવાસની નાભિનું દર્શન કરીશ—સદા પરિપૂર્ણ, અંતરિક્ષનો આશ્રય?
Verse 36
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव
હું ક્યારે મુરારિના મુખનું દર્શન કરીશ, જે જનলোকનો સદા આશ્રય છે?
Verse 37
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव / कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव
હું ક્યારે શ્રીનિવાસના શિરનું દર્શન કરીશ—સત્યલોકનો સદા આશ્રય? હું ક્યારે શ્રીનિવાસની કટિનું દર્શન કરીશ—ભૂર્લોકનો સદા આધાર?
Verse 38
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च
હું ક્યારે શ્રીનિવાસની જાંઘોનું દર્શન કરીશ—તલાતલનો સદા આધાર? હું ક્યારે શ્રીનિવાસના સુકોમળ જાનુનું દર્શન કરીશ—સુતલનો પણ આશ્રય?
Verse 39
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव
હું ક્યારે શ્રીનિવાસની જઙ્ઘાઓનું દર્શન કરીશ—રસાતલનો સદા આશ્રય? હું ક્યારે હરિના પાદતલનું દર્શન કરીશ—પાતાળલોકનો સદા આધાર અને શરણ?
Verse 40
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श / फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः
આ રીતે માર્ગમાં ચિંતન કરતી દેવીને શેષાચલ પર શેષદેવનું દર્શન થયું. સહસ્ર ફણોથી તેજસ્વી તે અનેક વૃક્ષો વચ્ચે વાંદરા અને વાંદરીઓથી ઘેરાયેલા હતા.
Verse 41
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि / तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना
અનંત જન્મોમાં સંચિત પુણ્યસંચયના ફળે આજે મેં આ પરમ પર્વતનું દર્શન કર્યું. તેનું દર્શન થતાં જ આંસુઓથી ભરેલી આંખો સાથે હું તરત ઊભી થઈ મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો.
Verse 42
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् / सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य
મુખનું દર્શન કરીને જ નમન કરવું જોઈએ; પીઠ અથવા પાછળની બાજુ તરફ નમન કરવું ન જોઈએ. તેણીએ પણ તેમના સમક્ષ શાલગ્રામ સ્થાપી બાર વાર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા.
Verse 43
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् / मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः
પર્વત વિષે વૈષ્ણવોએ આ રીતે જ કર્તવ્ય કરવું જોઈએ; પરંતુ તું વૈષ્ણવાચારના વિરુદ્ધ વર્ત્યો છે. ‘મધ્વ’ પ્રદેશમાં અંતઃસ્થ અને પર્વતશિખરે નિત્ય સ્થિત શ્રીનિવાસને રમા (લક્ષ્મી), બ્રહ્મા વગેરે દેવો સદા પૂજે છે.
Verse 44
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च / इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव
“હું પરમ શ્રેષ્ઠ, પરમ શ્રીનિવાસનું દર્શન કરીશ; અને પછી નિશ્ચયે આ પર્વત પર ચઢીશ.” એમ કહી તેણીએ પોતાના પિતასთან કપિલ નામના તીર્થમાં નિવાસ કર્યો.
Verse 45
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति / आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे
અહીં જ શ્રીનિવાસ હરિ તે પવિત્ર દ્રવ્ય અને રૂપમાં સాక్షાત્ વસે છે, અન્યથા નહીં. તેથી પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરીને મુંડન કરાવી, તે સુતીર્થમાં વિધિપૂર્વક તીર્થ-શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ.
Verse 46
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी / शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या
ગાય, જમીન, સોનું વગેરે સર્વ દાન આપી તે સાધ્વી સુંદર શૈલ પર ચઢી. આગળ શાલગ્રામ સ્થાપી તેણે ફરી શુદ્ધ ભક્તિથી પ્રણામ કર્યો.
Verse 47
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र / शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्
આ રીતે તે સો સોપાન સુધી ચડીને ત્યાં બેઠી. ત્યાં બેઠી તેણે ભાગવત પુરાણનું પાઠન સાંભળ્યું અને વેંકટાદ્રીની પ્રશંસા પણ સાંભળી.
Verse 48
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्
ગુરુના ચરણોમાં સుభક્તિપૂર્વક રહી જૈગીષવ્યએ વેંકટાદ્રી વિષયક સર્વ તત્ત્વને સમ્યક રીતે સાંભળ્યું.
Frequently Asked Questions
It assigns speech to describing Hari’s virtues, hands to sevā and purity-maintenance, ears to hearing Hari narratives and liberating teachings, eyes to sacred darśana that cleanses beginningless impurities, skin to contact with true Vaiṣṇavas and nirmālya fragrance, smell to Hari’s pāda-tīrtha essence, and taste to prasāda remnants with tulasī—turning embodiment into a devotional instrument.
The text frames bodily hardship and humility (walking) as integral to yātrā’s purificatory intent; protecting the feet or riding is portrayed as diminishing that austerity, hence described as ‘footless’ or partial in fruit. The emphasis is ethical-spiritual orientation rather than travel logistics.
Compassion is stated as a non-negotiable prerequisite: without day-to-day kindness and a softened heart, the journey becomes externally correct yet internally barren, undermining the very purification that tīrtha-yātrā is meant to cultivate.
That their sin-destroying and prosperity-removing promises are realized only when joined to remembrance of Viṣṇu; performed without anusaṃdhāna, they are declared ‘in vain’ despite outward correctness.