Adhyaya 16
Mahālakṣmī’s Forms, Brahmā’s Fourfold Origin, Vāyu’s Names and Soteriology, and Bhāratī’s Manifestations
કૃષ્ણ હરિથી અભિન્ન મહાલક્ષ્મીનું સ્વરૂપ નિર્ધારિત કરીને સૃષ્ટિ અને અવતારક્રમમાં તેની કાર્યાત્મક પ્રકટતાઓ ગણાવે છે—શ્રી/માયા/પ્રકૃતિ રૂપે તે શ્રી, દુર્ગા/કન્યા, ભૂદેવી, અન્નપૂર્ણા, દક્ષિણા, સીતા, રુક્મિણી, સત્યભામા વગેરે દેવી-પત્ની રૂપે પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ વ્યૂહતત્ત્વ (વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ)ના આધાર પર બ્રહ્માની બહુસ્તરીય ઉત્પત્તિ—વિરિંચ/વિરિંચિ/વિધિ/ચતુર્મુખ—અને બ્રહ્માંડ તથા નાભિકમળની પ્રતિમાઓ વર્ણવાય છે. પછી વાયુના અનેક નામો આંતરિક શક્તિરૂપે જણાવાય છે—પ્રધાન, સૂત્ર, ધૃતિ, સ્મૃતિ, મુક્તિ/મુક્ત, ચિત્ત, બલ, સુખ—અને વાયુને હૃદયસ્થ સ્મરણ, સ્થિરતા અને મુક્તિનો સાધક કહેવામાં આવે છે. વક્ર યોગ અને કામનાપ્રેરિત ઉપાસનાની ટીકા કરીને કહે છે કે કામ્ય ભક્તિથી લૌકિક ફળ મળે છે પરંતુ મોક્ષમાં અવરોધ થાય છે; ગુરુબોધ અને વૈરાગ્યથી જ પ્રજ્ઞા-વિજ્ઞાન પ્રગટે છે. અંતે ભારતી/વાણી/સરಸ್ವતીને ત્રિવિધ વાણી તથા વાયુની સહધર્મિણી તરીકે, હનુમાન-ભીમ પ્રસંગો અને દ્રૌપદી સંબંધ સહિત, સ્થાપિત કરીને આગળના વિભાગોની ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर / शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું— હે ખગેશ્વર ગરુડ, હે મહાભાગ્યવાન, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; હું મહાલક્ષ્મીનું સ્વરૂપ, તેના અવતારો અને તે જ્ઞાનનો નિશ્ચિત નિર્ણય વર્ણવીશ।
Verse 2
ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु / विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्
ઈશ્વરથી ભિન્ન એવા જગત પ્રત્યે આત્મા માત્ર સાક્ષી છે—નેત્ર સમાન; જ્યારે તે વિષયોને પોતાનાં કરીને ગ્રહણ કરે, ત્યારે તે ‘લક્ષ્મીનું જ્ઞાન’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।
Verse 3
नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया / नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता
જે દેવી નિત્ય અવિયોગિની છે અને માત્ર હરિના ચરણોમાં જ આશ્રય લે છે, તે મહાલક્ષ્મી તરીકે કીર્તિત છે—નિત્ય મુક્ત અને નિત્ય પ્રબુદ્ધ।
Verse 4
मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता / पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी
મૂલ કારણ એવા હરિની ભાર્યા તરીકે લક્ષ્મી સંપ્રકીર્તિત છે. પરમ પુરુષની ‘પત્ની’ તરીકે પ્રકૃતિ કહેવાય છે, અને તે જ પ્રકૃતિની અભિમાનિની (અધિષ્ઠાત્રી) છે।
Verse 5
सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो / तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्
હે પ્રભુ, સૃષ્ટિ કરવા માટે ગુણોથી યુક્ત પ્રકૃતિ પુરુષ સાથે પ્રગટ થઈ; તેમજ તમસને ‘પાન’ એટલે આત્મસાત કરવા માટે પણ ત્યારે એ જ પ્રકૃતિ બની।
Verse 6
वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता / संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता
વાસુદેવની ભાર્યા ‘માયા’ નામે પ્રકીર્તિત છે; અને સંકર્ષણની ભાર્યા ‘જયા’ નામે પરિકીર્તિત છે।
Verse 7
अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता / कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह
અનિરુદ્ધની ભાર્યા ‘શાન્તા’ નામે કીર્તિત છે; અને પ્રદ્યુમ્નની ભાર્યા ‘કૃતિ’ પણ સૃષ્ટિ-કાર્ય માટે પ્રગટ થઈ।
Verse 8
विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी / तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता
તે વિષ્ણુપત્ની ‘શ્રીદેવી’ તરીકે કીર્તિત છે, સત્ત્વગુણની માનિની; અને તમોગુણાભિમાનિની ‘દુર્ગા’ ‘કન્યા’ નામે પણ પ્રકીર્તિત છે।
Verse 9
कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा / रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च
કૃષ્ણાવતારમાં તે કન્યા રૂપે—નંદપુત્રની અનુજા બનીને—પ્રગટ થઈ; એ જ રજોગુણાભિમાનિની ભૂદેવી શૂકર (વરાહ) ની પણ ભાર્યા બની।
Verse 10
वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता / नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता
હે ઇન્દ્ર! તે વેદાભિમાનિની ‘અન્નપૂર્ણા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને નારાયણની ભાર્યા, લક્ષ્મીરૂપા, એમ તારા દ્વારા સ્મરિત છે।
Verse 11
यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता
યજ્ઞસ્વરૂપ હરિની પત્ની તરીકે દક્ષિણા (યજ્ઞદાન) પ્રસિદ્ધ રીતે કીર્તિત છે।
Verse 12
जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता / विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता
જયંતી વೃಷભની પત્ની તરીકે સુપ્રસિદ્ધ કહેવાય છે; અને વિદેહકન્યા સીતા રામની પત્ની તરીકે કીર્તિત છે।
Verse 13
रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते / इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः
રુક્મિણી અને સત્યભામા કૃષ્ણની પત્નીઓ તરીકે કીર્તિત છે; આ રીતે ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપે અનંત અવતારો પણ છે।
Verse 14
रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् / अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः
હે વિપ્રેન્દ્ર! રમા (શ્રી)ના જે સંબંધિત છે તેઓ પરસ્પર ભેદહીન છે; છતાં અનંત-અનંત ગુણવાળા વિષ્ણુની સરખામણીએ તેઓ ન્યૂન કહેવાય છે।
Verse 15
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
હવે હું બ્રહ્માનું સ્વરૂપ વર્ણવીશ; હે પક્ષિરાજોમાં શ્રેષ્ઠ, સાંભળો।
Verse 16
वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर / स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः
હે ખગેશ્વર! માયામાં વાસુદેવથી ઉત્પન્ન થયેલો એ જ પરમ પુરુષ ‘વિરિંચ’ નામે કીર્તિત છે; એ જ બ્રહ્મા કહેવાય છે.
Verse 17
अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् / तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर
હે ખગેશ્વર! અનિરુદ્ધથી શાંત (આદ્ય) અવસ્થામાં મહત્તત્ત્વમય દેહ પ્રગટ થયો; ત્યારે તે મહાન ‘વિરિંચ’ નામે ઓળખાયો.
Verse 18
रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः / विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम
હે પક્ષિસત્તમ! માયામાં વાસુદેવથી રજોગુણ દ્વારા જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે જ ‘વિરિંચ’ છે; તે ‘વિધિ’ નામે પણ જાણીતા છે.
Verse 19
ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः / स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम
હે ખગસત્તમ! બ્રહ્માંડની અંદર પદ્મનાભથી જે કમલાસન ઉત્પન્ન થયો, તેણે ‘ચતુર્મુખ’ નામ પણ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 20
एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च / वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
આ રીતે બ્રહ્માના ચાર રૂપો કીર્તિત થયા. હવે હું વાયુના નામો કહું છું—હે પક્ષીન્દ્રસત્તમ, સાંભળો.
Verse 21
संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह / स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः
હે ગરુડ! સંકર્ષણમાંથી જયકાળે જે પ્રગટ થયો, તે જ પ્રથમ વાયુ જાણવો; તે ‘પ્રધાન’ તરીકે પણ કીર્તિત છે।
Verse 22
लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः / बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः
લોકને યોગ્ય ચેષ્ટા આપવાને કારણે તે ‘સૂત્ર’ નામથી પણ કીર્તિત છે; અને બદરીમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુની ધૈર્યપૂર્વક સ્તુતિ કરવા માટે તે નિયુક્ત છે।
Verse 23
धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः / योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः
વાયુએ ધૃતિનું રૂપ ધારણ કર્યું; તેથી તે ‘ધૃતિ’ તરીકે સ્મૃત છે. એ જ ધૃતિરૂપે તે યોગ્ય યોગીઓ અને હરિભક્તોમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 24
यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्
કારણ કે વાયુ હૃદયમાં સ્થિત છે, તેથી તે ‘ધૃતિ’ નામે ઓળખાય છે; સર્વના હૃદયમાં રહી તે સદા હરિનું સ્મરણ કરે છે।
Verse 25
अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम / अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्
અતએવ, હે ખગશ્રેષ્ઠ! ‘વાયુ-સ્થિતિ’ નામની અવસ્થા પ્રસિદ્ધ થઈ; અથવા વાયુ જ એકલો શ્વેતદ્વીપમાં સ્થિત હરિ સુધી પહોંચ્યો।
Verse 26
सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्
હે પક્ષિરાજ ગરુડ! તે સદા સ્મરણ કરે છે; તેથી તે ‘સ્મૃતિ’ નામે ઓળખાય છે. સર્વના હૃદયમાં સ્થિત રહી, શ્રીવિષ્ણુના નામોચ્ચારથી તે જાણી શકાય છે.
Verse 27
अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः / ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया
આથી મારું નામ ‘મુક્તિ’ થયું; નિઃસંદેહ તે વાયુ જ છે. સત્ય જ્ઞાનના દ્વારથી, મારી અનુમતિથી, તે ભક્તોને મુક્તિ આપે છે.
Verse 28
यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह / विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः
આથી તે એકમાત્ર વાયુ ‘મુક્તિ’ નામે સ્થિત છે. ભક્તોના હૃદયમાં વસીને તે શ્રીવિષ્ણુ પ્રત્યે તેમની ભક્તિ વધારે છે.
Verse 29
अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः / एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च
આથી તે શ્રીવિષ્ણુભક્ત તરીકે કીર્તિત છે—એમાં શંકા નથી. એ જ સર્વ જીવોની ચેતના અને આંતરિક સંજ્ઞાન (ચિત્ત-બુદ્ધિ) છે.
Verse 30
चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः / प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः
વાયુ (પ્રાણ) ચિત્તરૂપ ધારણ કરે છે, તેથી તેને ‘ચિત્ત’ કહેવામાં આવે છે. હે ગરુડ! તે પ્રભુઓનો પણ પ્રભુ છે અને પોતાના સહકારી ‘સહોદર’ તત્ત્વો પર સર્વ રીતે અધિપતિ છે.
Verse 31
अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः / सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम
અતએવ વાયુ જ એકમાત્ર મહાપ્રભુ તરીકે સ્મૃત છે. તે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત રહી, હે સત્તમ, તેમની પ્રાણશક્તિનું નિરીક્ષણ કરે છે.
Verse 32
अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत / सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः
આથી, હે વિનતાસુત ગરુડ, તે ‘બલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત રહી, પુત્ર-પૌત્રાદિ દ્વારા જનોથી પોષાય અને વૃદ્ધિ પામે છે.
Verse 33
याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः / अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च
અતએવ જે સદા યજ્ઞ કરાવે છે, તે ‘યષ્ટૃ’ (યજ્ઞ-પ્રવર્તક) કહેવાય છે. અનંત કલ્પના આરંભથી લઈને વાયુલોક સુધી પણ આ સંજ્ઞા પ્રવર્તે છે.
Verse 34
वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः / योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने / ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्
યોગમાં વક્રતા નથી; યોગને યોગ્ય વ્યક્તિ ‘ઋજુ’ (સરળ) તરીકે સ્મૃત છે. યોગની ‘વક્રતા’ એટલે હરિપૂજનમાં કામના—ઈશ, રુદ્ર વગેરે દેવતાઓના હિત/ફળ માટે ઇચ્છાપૂર્વક હરિની પૂજા કરવી.
Verse 35
कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः
પરંતુ કેટલાકના વિષયમાં, હે પક્ષીન્દ્ર, આ જ કારણથી તેઓ ‘અનૃજુ’ (અસરળ) તરીકે સ્મૃત છે—આચરણમાં વક્ર અને કપટી.
Verse 36
ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् / अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा
ઋષિ આદિમાં પણ ક્યારેક કામનાથી હરિપૂજન થાય છે. તેથી તેઓ પણ સર્વથા સરળ ગણાય નહીં; તો સામાન્ય મનુષ્યોની તો શું વાત?
Verse 37
यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः / तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्
હે નરશ્રેષ્ઠ! જ્યાં સુધી મનુષ્ય કામનાથી કરાતી સપર્યા—સેવા-પૂજા—છોડતો નથી, ત્યાં સુધી ઋષિ આદિ પણ મોક્ષને અટકાવતી એ જ પથ પર રહે છે.
Verse 38
अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना / मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्
અનાદિ કાળથી કર્મજન્ય વાસનાઓ સ્થિર રહે છે. તેથી મોક્ષાધિકારી સર્વે—તેઓ કોનું પૂજન કરે છે?
Verse 39
नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् / प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
ગુરુના સંજ્ઞાન-બોધક ઉપદેશથી તે બધું લગભગ નાશ પામે છે. યોગ પ્રાપ્ત કરીને તેને યોગ્ય રીતે આચરવાથી અંતે મોક્ષ મળે છે.
Verse 40
काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च / ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः
કામનાથી કરેલું વિષ્ણુપૂજન ઐશ્વર્ય આપે છે, પરંતુ તેનાથી જ્ઞાન વિપરીત બને છે; તેથી મનુષ્ય અધોગતિના અંધકારમાં પડે છે.
Verse 41
तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् / शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा
જો એકદમ વિપરીત વાતને ‘જ્ઞાન’ કહીને પ્રચારવામાં આવે, તો તે બુદ્ધિનો વિપર્યાસ છે. શિલામાં વિષ્ણુબુદ્ધિ એક વાત; તેમ જ દ્વિજ બ્રાહ્મણમાં પણ વિષ્ણુબુદ્ધિ રાખવી વિધેય કહેવાઈ છે.
Verse 42
सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च / शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर
હે ખગેશ્વર (ગરુડ)! જળમાં તીર્થબુદ્ધિ રાખવી જોઈએ; તેમજ રોણુકા (ગાય)માં પણ. અને શિવ, સૂર્ય તથા ષણ્મુખ (કાર્ત્તિકેય)માં પણ વિષ્ણુબુદ્ધિ રાખવી.
Verse 43
इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् / शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्
આવી વાતોથી શરૂ થતું સમગ્ર ‘જ્ઞાન’ વિપરીત ગણાયું છે. તેમજ શિલા વગેરે સર્વમાં માત્ર એકત્વનું જ ચિંતન કરવું પણ એ જ રીતે ગણાય છે.
Verse 44
विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् / अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्
આને ‘વિષ્ણુબુદ્ધિ’ કહેવાયું છે; માત્ર ત્યાં હાજર હોવાની જાણ નથી. અનાદિ-અનંત કાળ સુધી પણ ફળની ઇચ્છાથી કરેલું હરિપૂજન કામ્યપૂજન જ રહે છે.
Verse 45
यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः / अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः
જ્યાં અવરોધ નથી, ત્યાં વાયુને સીધો અને યોગ્ય કહેવાયો છે. પરંતુ અન્ય માટે અવરોધ સદા રહે છે; તેથી તેઓ સીધા ગણાતા નથી.
Verse 46
हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा / मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते
આ (જ્ઞાન) સદા અપરોક્ષ રીતે, સીધું જ હરિનું દર્શન કરાવે છે. તેથી મોક્ષાધિકારીના કાળે તેને ‘પ્રજ્ઞા’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 47
परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा / अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः
પરોક્ષ રીતે પણ તે સર્વને સદા હરિનું દર્શન કરાવે છે. તેથી, હે પક્ષિરાજ (ગરુડ), વાયુ સદૈવ ‘જ્ઞાન’ તરીકે જ કીર્તિત છે.
Verse 48
हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः / ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः
ભક્તોને હિત-અહિતનો ઉપદેશ આપવાના કારણે તે તેમના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે; તેથી તે મારુત (વાયુ) ને ‘ગુરુ’ નામની સંજ્ઞા પણ પ્રાપ્ત થઈ.
Verse 49
योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् / पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः
યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત રહી તે પરમ હરિનું સતત ધ્યાન કરે છે. ભેદભાવ રાખીને પણ જે તેનું ધ્યાન કરે, તે ‘મહાધ્યાતા’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 50
यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् / रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा
યોગ્યતા અનુસાર જીવ પરમ હરિને જાણે છે; અને રુદ્ર આદિ દેવતાઓમાં રહેલા ગુણોને પણ તે સદૈવ ઓળખે છે.
Verse 51
अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम / काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः
અતએવ, હે ખગશ્રેષ્ઠ ગરુડ! આ જ નિશ્ચયપૂર્વક ‘વિજ્ઞાન’ (સાક્ષાત્ જ્ઞાન) કહેવાયું છે. અને કામ્ય કર્મોના ત્યાગથી જે વિરક્તિ ઉપજે, તે જ ‘વિરાગ’ (વૈરાગ્ય) તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 52
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः
જે વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરે છે, તે જ ‘વિરાગ’ (અનાસક્તિ) તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 53
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् / तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च
દેવોમાં પુણ્ય-પાપના ભેદથી સુખ ઉત્તરોत्तर ક્રમે વધે છે. એ જ સુખ ઉપર ઉપરના દેવતાઓમાં પણ વધતું વધતું વાયુના લોક સુધી વિસ્તરે છે.
Verse 54
देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा / सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः
દેવો, ઋષિઓ તથા શ્રેષ્ઠ મનુષ્યોમાં વાયુ સુખનો એક અંશ ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી તે ‘સુખ’ (સુખદાતા) તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 55
भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः / दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो
ત્યાં ‘વીદ્ર’ સદા ભોગવાય છે; તે ઘટકોમાં મારુત (વાયુ) મુખ્ય છે. તેમાંથી, હે પ્રભુ, દેવતાઓને પણ થોડું દુઃખ, શોક વગેરે થાય છે.
Verse 56
तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः / तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्
નિઃસંદેહ જાણો—આ બધું આસુરી આવેશના બળથી જ થાય છે. તે દેહધારી જીવમાં દૈત્યોનો સ્વભાવ ક્રમે ક્રમે થોડો થોડો પ્રગટ થવા લાગે છે.
Verse 57
यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः / दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्
કારણ કે કલિયુગ વધુ પ્રબળ બને છે, તેથી તેને દુઃખયુગ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. દૈત્યો માટે પુણ્ય-પાપના સંયોગથી દુઃખ જ ક્રમે ક્રમે વધતું જાય છે.
Verse 58
तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च / भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः
હે પક્ષિરાજ, એ જ દુઃખ ઉત્તરવર્તીઓ સદા ભોગવે છે અને કલિયુગના અંત સુધી રહે છે. તેથી તેને ‘કલી’ કહેવાય છે—જે પ્રાણીઓને એવો કષ્ટ સહન કરાવે છે.
Verse 59
सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो / देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा
હે પ્રભુ, દૈત્યોમાં પણ જો થોડું સુખ, હર્ષ વગેરે ઉપજે, તો તે દેવ-આવેશથી જ થાય છે; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 60
देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत / सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज
દેવોને નરક નથી; દૈત્યોને પણ નથી, હે વિનતાસુત. ત્યાં સ્વભાવસિદ્ધ શુદ્ધ સુખ નથી; હે દ્વિજ, માત્ર વિષયોથી ઉત્પન્ન ભોગસુખ જ છે.
Verse 61
विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् / तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः
વિષયોથી ઉત્પન્ન કોઈ વાત દેવાવેશની પ્રેરણાથી બોલાઈ જાય તોય દેવોમાં તમસ્ ખરેખર નથી; સ્વરૂપથી તેમને દુઃખ અંતર્નિહિત નથી।
Verse 62
विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा / दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्
દેવોમાં વિષયોથી ઉત્પન્ન મહાદુઃખ ક્યારેય નથી; પરંતુ થોડું દુઃખ, શોક વગેરે માત્ર અસુરાવેશથી જ થઈ શકે છે।
Verse 63
अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा / मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर
અતએવ, હે ખગેશ્વર! કલિ સદા દુઃખી છે અને વાયુ સદા સુખી; તથા મનુષ્યો અને મુનિઓ—બન્નેને સુખ-દુઃખનો અનુભવ થાય છે।
Verse 64
भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः / कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा
તે પુણ્ય-પાપના કારણે મારુત (પ્રાણવાયુ) પુણ્યભોગી બને છે; અને કલિલ અવસ્થામાં કષ્ટભંગ કરનાર બને છે—અહીં વધુ વિચાર જરૂરી નથી।
Verse 65
प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः / प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर
હે ખગેશ્વર! પ્રાણથી લઈને સુખ સુધીના અંશો ઓગણીસ છે; તેઓ લોકોમાં પ્રવેશ કરે છે અને ત્યાં અલગ અલગ રીતે સ્થિત રહે છે।
Verse 66
मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः
હે પક્ષીન્દ્રશ્રેષ્ઠ, મારુત અને રેવત નામના અવતારાંશો પણ સાંભળો. ચૌદ ચંદ્ર-પ્રકટતાઓમાં બીજો ‘વિરોચન’ કહેવાય છે.
Verse 67
स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर / हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः
હે ખગેશ્વર (ગરુડ), ઇન્દ્રાદિ દેવો માટે તે ‘વાયુ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. સર્વ તત્ત્વોમાં તે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તેની દૃષ્ટિ વિશ્વવ્યાપી છે.
Verse 68
अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः / स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः
અતએવ તે ‘રોચન’ નામે, મરુતોના અંશરૂપે, પ્રખ્યાત છે. રામાવતારમાં તે હનુમાન બની રામકાર્ય સિદ્ધ કરનાર થયો; અને એ જ ભૂમિ પર મહાબલી ભીમસેન રૂપે જન્મ્યો.
Verse 69
कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः
કૃષ્ણાવતારમાં પણ તેને મરુતોના અંશરૂપે જાણવો—એવું પ્રકીર્તિત છે.
Verse 70
मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति / सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः
‘મણિમાન’ નામનો એક દૈત્ય ‘સંરાખ્ય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈને ઉદ્ભવશે. તે સર્વમાં સંકર અને ગૂંચવણ ઊભી કરશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 71
तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर / धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा
અતએવ, હે ખગેશ્વર ગરુડ! તે ‘શંકર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે અને સર્વ રીતે સર્વ ભાગવત-ધર્મોનો સંપૂર્ણ વિનાશ કરશે।
Verse 72
तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः / यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे
ત્યારે પૃથ્વી પર વાસુદેવ પ્રગટ થશે—એમાં કોઈ સંશય નથી. ચૌદ લોકમાં તેમના સાથે સંકળાયેલા યજ્ઞાર્થ અને યજ્ઞફળ સમાન કંઈ નથી।
Verse 73
अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः / अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्
અતએવ તે પ્રજ્ઞાથી પરિપૂર્ણ થશે—એમાં સંશય નથી. વાયુના ત્રણ અવતારો ‘ભાગવત’ નામના મત (ભક્તિ-ઉપદેશ) તરીકે માનવામાં આવે છે।
Verse 74
स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् / नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके
સ્થાપન (ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપન) અને દુષ્ટદમન—આ બે જ પ્રયોજન છે. વાયુનું બીજું કોઈ પ્રયોજન નથી; વૈરોચનાત્મક રૂપમાં પણ તેમ જ।
Verse 75
अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् / नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके
હે ખગેશ્વર! ત્રણ અવતારોમાં ગર્ભપ્રવેશ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન દુઃખ નથી—નથી, બિલકુલ નથી. વાયુ માટે પણ તથા વૈરોચન આદિ માટે પણ તેમ જ।
Verse 76
शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये / नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः
અવતારના ચતુર્વિધ પ્રાકટ્યમાં શુક્ર અને શોણિતનો કોઈ સંબંધ નથી, હે પક્ષિરાજ; જ્યાં એવો ભૌતિક કારણ નથી ત્યાંથી અશુભતા ઉત્પન્ન થતી નથી।
Verse 77
पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च / प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये
પ્રથમ ગર્ભને સમ્યક રીતે શોષી લઈને, પછી પ્રાકટ્યના યોગ્ય સમયે, અવતાર-ચતુષ્ટય માટે દેવેશી પ્રાદુર્ભવ થાય છે।
Verse 78
त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर / रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
હે ખગેશ્વર, વાયુના ત્રેવીસ રૂપો કહેવાયા છે; અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા પણ રૂપો દ્વારા—સીધા સ્વરૂપ અને પ્રાકટ્ય અંશરૂપે—વર્ણવાય છે।
Verse 79
सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु / एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन
નિત્ય આનંદ-સુખ આદિ વિષયમાં આ સત્ય જ છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી; તેને આ રીતે જ જાણવું, કદી પણ અન્યથા નહીં।
Verse 80
एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
માત્ર આનું શ્રવણ કરવાથી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. હવે આ પછી તરત જે આવે છે તે કહું છું; સાંભળો, હે પક્ષીન્દ્ર-શ્રેષ્ઠ।
Verse 81
कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर / स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका
હે ખગેશ્વર! કૃતા અને પ્રદ્યુમ્નતા ઉત્પન્ન થતાં ત્યાં જ બે યમલ સ્ત્રીઓ પણ પ્રગટ થઈ; અને તે બંનેની વચ્ચે યદ્યિકા જન્મી.
Verse 82
वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः / पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता / चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती
હે વીન્દ્ર! જે ‘વાણીતી’ નામે ઓળખાય છે, તે જ ‘બ્રહ્માણી’ તરીકે પણ વિદિત છે. ‘પુરુષ’ કહેવાતા વિરિંચની પત્ની ‘સાવિત્રિકા’ માનવામાં આવે છે; અને ચતુર્મુખ બ્રહ્માની પત્ની ‘સરಸ್ವતી’ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 83
एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम / वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु
હે ખગશ્રેષ્ઠ! આ રીતે વાણીનું ત્રિરূপ જાણવું જોઈએ. હવે હું ભારતીના અવતારો વર્ણવીશ; એકાગ્ર મનથી સાંભળો.
Verse 84
सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता / महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता
સર્વ વેદોની અધિષ્ઠાત્રી હોવાથી તે ‘સર્વવેદાત્મિકા’ તરીકે સ્મરાય છે; અને મહાધાતુ સ્વરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે પણ તે પરિકીર્તિત છે.
Verse 85
ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका
જ્ઞાનસ્વરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે તે પરિકીર્તિત છે; અને સદા સુખસ્વરૂપ હોવાથી ભારતી નિશ્ચયે સુખાત્મિકા છે.
Verse 86
सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती
તે વાયુની સુખસ્વરૂપિણી પત્ની તરીકે પરિકીર્તિત છે. વાયુ જ તેનો ગુરુ કહેવાયો છે; તેથી તે સતી તેમાં ભક્તિયુક્ત રહે છે.
Verse 87
ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता / महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता
પછી ભારતીને નિત્ય ગુરુભક્તિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. તે મહાગુરુ વાયુની પત્ની તરીકે પણ પરિકીર્તિત છે.
Verse 88
हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता / धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता
હરિ પ્રત્યે સ્નેહયુક્ત હોવાથી તે ‘હરિપ્રિતિ’ તરીકે સ્મૃત છે. ધૃતિસ્વરૂપ વાયુની પત્ની તરીકે પણ તે પરિકીર્તિત છે.
Verse 89
सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता / महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता
સર્વ મંત્રોની અધિષ્ઠાત્રી હોવાથી તે ‘સર્વમંત્રાત્મિકા’ તરીકે સ્મૃત છે. તે મહાપ્રભુ તથા વાયુની પત્ની તરીકે પણ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 90
भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच / अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता
સર્વ ભોગો માત્ર વિષ્ણુની પ્રીતિ માટે જ ભોગવવા યોગ્ય છે. તેથી આને ‘ભારતી’ તરીકે જાણવી, અને તે ‘ભુજિના’ નામે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 91
चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता
ચિત્રરૂપ નામના વાયુ-સ્વરૂપની તે પત્ની તરીકે પ્રખ્યાત છે; અને રોચનેન્દ્ર રાજાની પત્ની ‘શ્રદ્ધા’ નામે પણ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 92
हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम / तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता
હે પક્ષિશ્રેષ્ઠ! ત્રેતાયુગમાં ત્યારે હનુમાનનો જન્મ થયો; અને તે જ સમયે ‘શિવ’ નામના બ્રાહ્મણમાંથી તે પણ—‘ભારતી’ તરીકે સ્મરાતી—જન્મી.
Verse 93
न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता / तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः
માત્ર ભારતી જ શચી વગેરે સાથે સંયુક્ત થઈ હતી એવું નથી; ત્યાં જન્મેલી બધી સ્ત્રીઓએ પણ પોતાના-પોતાના પતિઓ સાથે યોગ (સંયોગ) પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 94
अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका / त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता
તેણે ‘અન્યગેતી’ નામની કન્યા તરીકે જાણવી, ‘તન્-મતિ’ એ તેનું ઉપનામ છે. હે પક્ષીન્દ્ર! ત્રેતાયુગના અંતે તે પણ શચી વગેરે સાથે સંયુક્ત થઈ.
Verse 95
दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते / नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी
દમયંતી અને નલમાંથી જન્મેલી તે ‘ઇન્દ્રસેના’ કહેવાય છે. અને કારણ કે તે રાજા નલને આનંદ આપે છે, તેથી તે ‘નલનંદિની’ નામે પણ ઓળખાય છે.
Verse 96
तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर / तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना
ત્યાં, હે ખગેશ્વર, પૂર્વ પતિ સાથે કોઈપણ સંયોગ થતો નથી. ત્યાં ‘અન્યત્ર ગમન’ની સ્થિતિ પુરુષમાં સ્થિત પ્રાણવાયુની પ્રેરણાથી થાય છે એમ જાણવું।
Verse 97
किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा / शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः
આ રીતે થોડો સમય રહીને તે કન્યાવસ્થામાં જ મૃત્યુને પામી. પછી તે—શચી વગેરે દિવ્ય સ્ત્રીઓ સાથે—મહાત્મા દ્રુપદ પાસે પહોંચી.
Verse 98
वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च / तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः
યજ્ઞવેદીના મધ્યમાંથી તે માત્ર ભીમસેનના હિતાર્થે જ પ્રગટ થઈ. ત્યાં તેને અન્ય કોઈ તરફ જવાની શક્યતા નહોતી; અને તેનો યોગ (સંયોગ) પોતાના પતિઓ સાથે જ હતો।
Verse 99
केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका / काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा
તેણે કાશીરાજની પુત્રી ‘કેવલા ભારતી’ તરીકે જાણવી. તે ‘કાળી’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છે અને સદા ભીમસેનને પ્રિય છે।
Verse 100
वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा / देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै
દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદી, મધુર વાણી વગેરે ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં, દેહ ત્યજીને ‘કારટી’ નામના ગામની સંજ્ઞામાં જ અવિશિષ્ટ બની રહી.
Verse 101
संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे / वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता
હે વીન્દ્ર! કલિયુગમાં તે શંકરના ગૃહમાં જન્મ લેશે; અને વાયુના તૃતીય રૂપના પ્રાકટ્યાર્થે તે કન્યાએ સ્વયં મૃત્યુ પામ્યું।
Verse 102
इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम / स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः
આ રીતે, હે પક્ષીન્દ્ર! વાયુની પત્ની, બ્રહ્માની પત્ની વગેરે સ્ત્રીઓ પોતાના પતિ પ્રત્યેના વર્તન અને ગુણોના કારણે અતિ અધમ પાપિનીઓમાં ગણાય છે।
Frequently Asked Questions
It identifies Prakṛti as the ‘wife’ of the Supreme Person and presents Lakṣmī as the presiding abhimāninī (self-identifying principle) of Prakṛti; in the Vyūha scheme, the consort of Vāsudeva is named Māyā, linking Śakti to cosmic manifestation while maintaining Lakṣmī’s inseparability from Hari.
Brahmā is described through four designations/origin-modes: Viriñca/Viriñci (arising via cosmic principles such as Mahat), Vidhi (arising from rajas within Māyā from Vāsudeva), and Caturmukha (lotus-born within the cosmic egg from Padmanābha).
Crookedness is defined as motive-based worship of Hari—approaching Viṣṇu with self-serving desires and instrumental aims. Such intent is said to obstruct liberation, whereas straightforward practice is characterized by unobstructed orientation toward Hari and renunciation of kāmya aims.
Vāyu is portrayed as the heart-abiding power of remembrance and knowledge that reveals Hari. Through the ‘gateway of true knowledge’ he grants liberation to devotees (by divine permission), hence names like Mukta/Mukti and the identification with prajñā and vijñāna.
Bhāratī is presented as sacred speech/devotional intelligence that presides over mantras and the Vedas, and as the consort of Vāyu (who is knowledge). She is also framed as guru-bhakti and Hariprīti (delight in Hari), expressing a theology where right speech and devotion are energized by Vāyu’s inner guidance.