Adhyaya 1
Means to Liberation: Supremacy of Hari, Proper Salutations, and Purāṇic Authority
અધ્યાય મંગલાચરણથી શરૂ થાય છે અને કાવ્યમય રીતે દર્શાવે છે કે શ્રીકૃષ્ણ વિવિધ દર્શકોને અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે. પછી નૈમિષારણ્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં શૌનકપ્રમુખ બ્રહ્મચારી ઋષિઓ ચાર પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરવાની રીત, ખાસ કરીને હરિમાં અડગ ભક્તિ અને ત્રિવિધ કર્મની પૂર્ણતા પૂછે છે. તેઓ સિદ્ધાશ્રમમાં સૂતને મળીને પૂછે છે કે વિષ્ણુ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય અને મુક્તિ આપતું નિશ્ચયાત્મક જ્ઞાન શું છે. સૂત નમસ્કારક્રમનું સમર્થન કરે છે—વિષ્ણુ જ એકમાત્ર પરમ તત્ત્વ; શ્રી, વાયુ અને ભારતી અધિન હોવા છતાં પૂજ્ય આધાર; અને વ્યાસને અંતે ગ્રંથકર્તા તથા હરિસમાન કાર્યરૂપ હોવાથી વંદન. સંકીર્ણ પંથીય ભ્રાંતિપૂર્ણ ઉપાસનાથી ચેતવી, વાયુના ધ્વજ/ચિહ્નને સ્વતંત્ર દેવતા નહીં પરંતુ હરિના આશ્રયસ્થાન તરીકે સમજાવે છે. પછી ગુણભેદથી પુરાણોની વર્ગીકરણ કરી ભાગવત, વિષ્ણુ અને ગરુડ પુરાણને કલિયુગમાં વિશેષ સાત્ત્વિક અને હિતકારી કહી, આગળના પ્રેતકલ્પના વિધિ, પરલોકસ્થિતિ અને મુક્તિમાર્ગી સાધન માટે સિદ્ધાંતભૂમિ રચે છે।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः श्रीगणेशायनमः / श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः / श्रीदत्तात्रेयाय नमः / श्रीवेदव्यासाय नमः / श्रीहयग्रीवाय नमः / ॐ मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः / मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः
પ્રેતકલ્પમાં ‘મોક્ષોપાય-નિરૂપણ’ નામે ઓગણપચાસમો અધ્યાય છે. શ્રીગણેશાય નમઃ, શ્રીલક્ષ્મી-નૃસિંહાય નમઃ, શ્રીદત્તાત્રેયાય નમઃ, શ્રીવેદવ્યાસાય નમઃ, શ્રીહયગ્રીવાય નમઃ। ॐ—રંગભૂમિમાં અગ્રજ સાથે અચ્યૂત (કૃષ્ણ) એમ શોભ્યા: મલ્લો માટે વજ્ર સમ, મનુષ્યો માટે નરશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓ માટે મૂર્તિમાન સ્મર, ગોપો માટે સ્વજન, દુષ્ટો માટે દંડધર, રાજાઓ માટે શાસ્તા, માતા-પિતા માટે શિશુ, ભોજપતિ કંસ માટે મૃત્યુ, યોગીઓ માટે પરમ તત્ત્વ, અને વૃષ્ણિઓ માટે સ્વામી।
Verse 2
नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे / नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
મૂલરૂપ પરમેશ્વર નારાયણને નમસ્કાર. નમન કરીને હવે આ નારાયણકથા હું કહું છું.
Verse 3
शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः / नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्
શૌનક વગેરે મહાત્મા ઋષિઓ, બ્રહ્મવાદી, નૈમિષ નામના મહાપુણ્ય ક્ષેત્રમાં અતિ મહાન તપસ્યા કરતા હતા.
Verse 4
जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः / यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्
ઇન્દ્રિયજિત અને મિતાહારી, સત્યપરાયણ સંતો પરમ ભક્તિથી આદ્ય જગદ્ગુરુ વિષ્ણુની આરાધના કરે છે।
Verse 5
गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः / सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने
પરમ બ્રહ્મ—જગતનું ચક્ષુ અને મહાતેજસ્વી—નું ગાન કરતાં, સર્વ શાસ્ત્રાર્થ-તત્ત્વજ્ઞ ઋષિઓએ નૈમિષારણ્યમાં તપ કર્યું।
Verse 6
यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् / केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्
કેટલાક યજ્ઞોથી યજ્ઞપતિની પૂજા કરે છે; કેટલાક જ્ઞાનથી જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમ તત્ત્વની; અને કેટલાક પરમ ભક્તિથી નારાયણની આરાધના કરે છે।
Verse 7
एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः / धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः
એક વખત તે ઉત્તમ મહાત્માઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ઉપાય જાણવા ઇચ્છુક થઈ એક શ્રેષ્ઠ સભા રચી।
Verse 8
षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् / तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते
ઊર્ધ્વરેતા (બ્રહ્મચારી તપસ્વી) મુનિઓ છવીસ હજાર છે; તેમના શિષ્ય-પ્રશિષ્યોની સંખ્યા કહેવી શક્ય નથી।
Verse 9
मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः / लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः
તે મુનિઓ ભાવિતાત્મા અને આત્મસંયમી હતા; મહાતેજસ્વી બની એકત્ર થયા. તેઓ લોકહિતકર્તા, વિરક્ત અને મત્સરરહિત હતા.
Verse 10
कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी / केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः
મનુષ્યોમાં હરિ પ્રત્યે અવ્યભિચારિણી, અચલ ભક્તિ કેવી રીતે પ્રગટે? અને કયા ઉપાયથી આત્માનું ત્રિવિધ કર્મ સર્વથા સિદ્ધ થાય?
Verse 11
इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः / सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः
તેમને આ રીતે પોતાને પ્રશ્ન કરવા ઉદ્યત જોઈ, વિનયથી નમ્ર બની, કરજોડે, વિદ્વાન શૌનકે આ વચન કહ્યાં.
Verse 12
शौनक उवाच / आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः / स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः
શૌનકે કહ્યું—પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં સૂત નિવાસ કરે છે, જે પૌરાણિકોમાં ઉત્તમ છે. તે આ બધું સંપૂર્ણ જાણે છે; તે વ્યાસનો શિષ્ય અને યતિઓમાં ઈશ્વરતુલ્ય છે.
Verse 13
तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः / अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः
અતએવ અમે એને જ પૂછીએ—એમ કહી મુનિ શૌનકે જણાવ્યું. પછી તે ઋષિઓ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં ગયા.
Verse 14
पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः / ऋषय ऊचुः / वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत
નૈમિષારણ્યમાં વસતા ઋષિઓએ તમને સુખાસને બેઠેલા જોઈને પ્રશ્ન કર્યો. ઋષિઓ બોલ્યા—અમે તમારા અતિથિ બનીને આવ્યા છીએ; હે સુવ્રત, તમે અમારા આતિથ્યકર્તા છો, વિધિપૂર્વક અમને સ્વીકારો।
Verse 15
स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि / केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः
સ્નાન, દાન વગેરે ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજા કર્યા પછી—કયા ઉપાયથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, અને મનુષ્યો દ્વારા તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી?
Verse 16
मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् / सूत उवाच / शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्
મુક્તિનું સાધન બને એવો તત્ત્વ-નિર્ણય પણ કહો. સૂતે કહ્યું—હે ઋષિઓ, તમે સૌ હરિના તત્ત્વ-નિર્ણયને સાંભળો.
Verse 17
नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् / द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति
વિષ્ણુ, શ્રી (લક્ષ્મી), વાયુ, ભારતી (સરಸ್ವતી) અને શેષસંજ્ઞક શેષને નમસ્કાર કરીને, તેમજ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) અને મારા ગુરુ કૃષ્ણને પ્રણામ કરીને, હું મારી સમજ મુજબ વર્ણન કરીશ.
Verse 18
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति / एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्
નારાયણ સમાન કોઈ નથી—ન ભૂતકાળમાં હતો, ન ભવિષ્યમાં થશે. આ સત્યવચનના પ્રભાવથી હું સર્વ કાર્યસિદ્ધિ કરું છું.
Verse 19
शौनक उवाच / किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम / कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत
શૌનક બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ગ્રંથના આરંભે વિષ્ણુને નમસ્કાર શા માટે કરવો જોઈએ? હે બ્રહ્મન, સુવ્રતધારી, કૃપા કરીને મને કહો।
Verse 20
ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् / अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि / सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च
પછી તમે પહેલાં શ્રીને, પછી વાયુને, પછી ભારતી (સરಸ್ವતી)ને અને ત્યારબાદ અન્યને નમસ્કાર કર્યો. પરંતુ અંતે વ્યાસને કેમ નમસ્કાર કર્યો? હે સૂતપુત્ર મહાભાગ, તેનું કારણ પણ કહો।
Verse 21
सूत उवाच / आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे / सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि
સૂત બોલ્યા—આરંભે વંદનીય તો એ એક જ છે, જે સર્વ વેદોથી જ જાણવામાં આવે છે; વેદ, શાસ્ત્ર, ઇતિહાસ અને પુરાણમાં મુખ્યત્વે પરમ સત્તા રૂપે વિષ્ણુ જ પ્રકાશિત થાય છે. તેથી એકમાત્ર હરિને જ નમસ્કાર।
Verse 22
सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः / नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च
તે સર્વત્ર મુખ્ય છે, સર્વથી પણ ઊંચો; નમસ્કારયોગ્ય તો એ જ છે, શંકર આદિ નહીં. જે અવિવેક અને અવિનયથી શંકર, વિનાયક, ચંડિકા અને રેણુકાને (પરમ માનીને) નમે છે, તેઓ પરમ પ્રભુને ઓળખતા નથી।
Verse 23
तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च / सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति
તેમજ સૂર્ય, ભૈરવ, માતરિશ્વ (વાયુ), વાણી (સરಸ್ವતી), ગિરિજા (પાર્વતી) અને શ્રી (લક્ષ્મી)—આ લોકમાં એ બધા વૈષ્ણવ જ છે; આચાર્યો કહે છે કે તેઓ તેના ‘અભક્ત’ નથી।
Verse 24
न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन / पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च
આ દેવતાઓ માત્ર સાંસારિક ભેદભાવ કે ઔપચારિક નમનથી ખરેખર પ્રસન્ન થતા નથી; માત્ર પૂજાથી પણ તૃપ્ત થતા નથી. પૂજા સ્વીકારીને સર્વ દેવતાઓ યથાર્પણ-યથાકર્મ અનુસાર કંઈક ફળ પ્રદાન કરે છે.
Verse 25
संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव / निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये
પોતાના મનોભાવ અનુસાર જેમને સંતોષી પ્રસન્ન કર્યા હોય, તેમની વિધિ મુજબ કામ્યપૂજাও તેવી જ કરવી. અને તે પૂજાને પરમ દેવતા—વિષ્ણુ, હરિ—શ્રીપુરુષ, આદિપ્રભુ, વંદનીય—તેમના ચરણોમાં નિવેદિત કરીને સમર્પિત કરવી.
Verse 26
इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च / अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र
આ લોકો ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ નહીં, દુઃખ જ આપે છે અને અંતે અધોગતિના ઘોર અંધકારમાં લઈ જાય છે. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મોક્ષ ઇચ્છનાર બ્રાહ્મણાદિએ ન તો તેમની પૂજા કરવી, ન નમન કરવું.
Verse 27
तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः / श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्
તેમજ, હે વિપ્રવર્ય, સર્વ આશ્રમના લોકોએ નિત્ય—મહાવિપત્તિમાં પણ—પૂજા-ભજન કરવું જોઈએ. પરંતુ જે લોકો શ્રી-સમૃદ્ધિની કામનાથી બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, યમ વગેરે આદિદેવોને નિત્ય ભજે છે, તેઓ ઇચ્છિત શુભ ફળ પામે છે.
Verse 28
इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् / नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः
તેઓ આ જીવનમાં જ ભારે દુઃખ ભોગવે છે—કુષ્ઠ, ભગંદર વગેરે મહારોગો. જે અવૈષ્ણવોને—બ્રહ્મા, રુદ્ર અથવા વાયુના પ્રતીકોને આશ્રય માનીને—નમન કરે છે, તેઓ ખરેખર વિષ્ણુભક્ત નથી.
Verse 29
अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि / वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव
હે મુનીન્દ્રો, હું અહીં અભિપ્રાય કહું છું—આ પરમ ગુપ્ત છે, હૃદયમાં ધારણ કરવું જોઈએ. હે વિપ્રો, અહીં પૂજ્ય તો વાયુદેવનું પ્રતીક જ છે; માત્ર બ્રહ્મા-રુદ્રાદિના પ્રતીકો નહીં.
Verse 30
पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय / अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्
પૂજાકાળે દેવદેવ વિષ્ણુ માટે યોગ્ય સ્થાને વાયુનું પ્રતીક સ્થાપી, તે વાયુમાં અંતર્નિહિત હરિ—લક્ષ્મીપતિ—ની સમ્યક પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 31
पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् / पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः
પછી હરિની પૂજામાં બચેલા નિર્માલ્ય-શેષથી વાયુના શુભ પ્રતીકની પણ યથાવિધી પૂજા કરવી. જે લોકો માળા, ધૂપ, લેપન વગેરે સાથે અલગ (સ્વતંત્ર) પૂજા કરે છે, તેઓ મોહગ્રસ્ત છે.
Verse 32
तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति / प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः
એવા લોકોને આ લોકમાં અને પરલોકમાં દુઃખ થશે—એમાં શંકા નથી. તેથી હે વિપ્રો, કલ્યાણ થાઓ; તેઓ કોઈ રીતે પ્રાયશ્ચિત્ત કરે અને વિશેષ કરીને વિષ્ણુનામનું સ્મરણ કરે.
Verse 33
पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् / नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव
પાષંડીઓએ સ્થાપિત કરેલા હરિ, વાયુ અને શંકરના પ્રતીકોને જે લોકો ફળબુદ્ધિથી નમે છે, તેઓ મોહગ્રસ્ત છે; તેમનું ફળ માત્ર શાશ્વત દુઃખ જ છે.
Verse 34
वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् / नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः
જો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ વિધિપૂર્વક વાયુનું પ્રતીક પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હોય, તો તેને નમસ્કાર કરવો યોગ્ય છે. અને જો હરિ—ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા નૈવેદ્ય-શેષથી કરવામાં આવી હોય, તો તેમાં લેશમાત્ર પણ દોષ નથી।
Verse 35
गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव / एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः
મહાબલી વાયુપુત્ર હનુમાન જ મુખ્ય ગુરુ છે, જે સદા શ્રીરામના ચરણોના ભક્ત છે. આ રીતે પરમ હરિને જાણી, અને ફરી દેવોમાં મુખ્ય વાયુના પુત્ર હનુમાનને સમજી, તેમનું યથોચિત સન્માન કરવું જોઈએ।
Verse 37
नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् / ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव // गर्प्३,१।३६ / नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि / नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ ગુપ્ત રહસ્ય સૌએ હૃદયમાં ધારણ કરો—સાચો નમસ્કાર આથી ભિન્ન નથી. જે વૈષ્ણવ છે, વૈષ્ણવ આચરણમાં સ્થિત દાસ-સેવક છે, તેઓ સદા માત્ર વિષ્ણુમાં જ નિષ્ઠિત રહે છે. જે નમે છે અને પુણ્ય, સાત્ત્વિક કર્મોનું પ્રતિપાદન કરે છે—જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વાસુદેવ હરિને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે—તેઓ જ યથાર્થ નમસ્કાર કરે છે।
Verse 38
प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् / ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः
પ્રવૃત્તિ માર્ગમાં રહીને પણ, ખાસ કરીને આપત્તિના સમયે, અન્ય કોઈ દેવતાને પરમ દૈવ માનીને પૂજા ન કરનારાઓ વૈષ્ણવ કહેવાય; અને જે વૈષ્ણવોના દાસોની સેવા કરે છે તેઓ પણ. બાકીના બધા માત્ર અવૈષ્ણવ ગણાય છે।
Verse 39
उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति / तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे
જે ગ્રંથો ઉપક્રમ, ઉપસંહાર અને લક્ષણ-ચિહ્નોથી માત્ર હરિ—પરમ ગુરુ—તરફ જ લઈ જાય છે, તેમને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો ‘સત્પુરાણ’ કહે છે. અને કલિયુગમાં પણ બધા લોકો તેમનો ઉપહાસપૂર્વક તિરસ્કાર કરતા નથી।
Verse 40
यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् / अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि
સમાજહિતેચ્છુ લોકો દરેકના સ્વ-સ્વ વર્ણને અનુરૂપ પ્રવૃત્તિધર્મોનું પ્રતિપાદન કરે છે; તેથી કલિયુગમાં મૂઢ જન સદા તેમની ઉપર અસૂયા કરે છે. કલિયુગમાં ‘વિપ્ર’ કહેવાતા લોકોમાં પણ એવા દ્વેષી બહુ છે.
Verse 41
न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च / न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः
વિષ્ણુ સમાન કોઈ દેવતા નથી; વાયુ સમાન કોઈ ગુરુ નથી. વિષ્ણુપદી (ગંગા) સમાન કોઈ તીર્થ નથી, અને ભક્તોમાં વિષ્ણુભક્ત સમાન કોઈ ભક્ત નથી.
Verse 42
अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः / श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि
ભગવાન વિષ્ણુનું પ્રતિપાદન કરનાર અન્ય બધા ઉપદેશો સાત્ત્વિક કહેવાય છે. મનુષ્યલોકમાં એ જ શ્રવણયોગ્ય છે; અન્ય વચનો સાંભળવા ન જોઈએ, કારણ કે તે દુઃખ આપે છે.
Verse 43
कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि / मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्
કલિયુગમાં સર્વ પુરાણોમાં માત્ર ત્રણ જ મુખ્ય અને હરિપ્રિય માનવામાં આવે છે. અને તેમાં પણ કલિયુગના મનુષ્યો માટે શ્રેયસ્કર ભાગવત પુરાણ જ મુખ્ય પુરાણ છે.
Verse 44
पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् / यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्
અહીં પ્રથમ સૃષ્ટિનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે; તેથી આ પરમ ‘ભાગવત’ તરીકે સ્મરાય છે. જે પુરાણમાં આરંભથી જ સૃષ્ટિકથા કહેવામાં આવે છે—પ્રથમ વિષ્ણુની, પછી બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરે દેવોની.
Verse 45
नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः / तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्
હે વિપ્ર, તેઓ નાનાર્થ સહિત એમ જ કહે છે. મહાન ઋષિઓ જ્ઞાનને નીચ અને ઉચ્ચ એવા રૂપવાળું કહે છે. એ જ જ્ઞાનથી સર્વ સિદ્ધ થયું એમ પ્રગટ કરે છે; તેથી આથી પરે ભાગવત પુરાણ પરમ છે.
Verse 46
ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च / त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति
ત્યાર પછી તેઓ વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે, અને ત્યાર પછી ગારુડ નામે ઓળખાતું પુરાણ. કલિયુગમાં મનુષ્યો માટે આ ત્રણ જ મુખ્ય ગણાય છે; અને ગારુડમાં કંઈક વિશેષ ભેદ પણ છે.
Verse 47
शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् / आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः
હે બ્રાહ્મણો, તે વિશેષ વાત સાંભળો. ગારુડાખ્ય પુરાણ ત્રણ અંશોવાળું છે. તેનો પ્રથમ અંશ કર્મકાંડ કહેવાય છે અને દ્વિતીય અંશ ધર્મકાંડ કહેવાય છે.
Verse 48
तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः / तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः
ત્રીજા અંશને બ્રહ્મકાંડ કહે છે; અને તેમાં આ અંતિમ ભાગ સર્વોત્તમ છે. હે વિપ્રો, ત્રીજા અંશનું શ્રવણ માત્ર ભાગવત શ્રવણ સમાન પુણ્ય આપે છે એમ કહે છે.
Verse 49
तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्
આ ગ્રંથનો તૃતીયાંશ પાઠ કરવાથી વેદતુલ્ય ફળ મળે છે—એમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. હે વિપ્રો, તૃતીયાંશનું શ્રવણ માત્ર પણ પાઠ જેટલું જ ફળ આપે છે એમ કહ્યું છે.
Verse 50
तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् / ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः
કહે છે કે તેનો તૃતીયાંશ શ્રવણ કરીને અર્થ સમજવાથી પુણ્ય થાય છે; અને જે તેનો પાઠ કરે તેને તે પુણ્યનો દશાંશ મળે છે. છતાં તેઓ મત્સ્યપુરાણને શ્રેષ્ઠ અને તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ કૂર્મપુરાણને કહે છે.
Verse 51
तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके / तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः
એ જ રીતે તેઓ વાયુપુરાણને પણ (શ્રેષ્ઠ) કહે છે; અને લોકમાં કહેવાય છે કે સાત્ત્વિક પુરાણો ચોક્કસ ત્રણ જ છે. તેમ છતાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સત્ત્વસ્વરૂપ એવા છ પુરાણોના સમૂહ વિષે હજી કંઈક જાણવાનું બાકી છે.
Verse 52
सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च / विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः
તેઓ કહે છે કે મત્સ્ય અને કૂર્મ પુરાણ સત્ત્વમાં અધમ શ્રેણીના છે; વાયુપુરાણ સત્ત્વમાં મધ્યમ કહેવાય છે. વિષ્ણુપુરાણ અને ભાગવતપુરાણ સત્ત્વોત્તમ છે; અને આર્યજન ગારુડપુરાણને પણ સત્ત્વોત્તમ કહે છે.
Verse 53
स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ / एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च
સ્કાન્દ, પાદ્મ, વામન, વરાહ; તેમજ અગ્નિ, ભવિષ્ય અને પર્વસૃષ્ટિ—આ પુરાણોને બ્રાહ્મણો રાજસપ્રધાન કહે છે. છતાં તેમાં કેટલાક અંશો સાત્ત્વિક અને તામસ પણ હોય છે.
Verse 54
रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा / तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च
રજસની પ્રચુરતા હોવાથી તેમને ‘રાજસ’ કહેવામાં આવે છે; મુક્તિ ઇચ્છનારોએ તેમને હંમેશાં શ્રવણ ન કરવું જોઈએ. છતાં તેમાં સાત્ત્વિક અંશો પણ છે; અને તે અંશો સાંભળવાથી ગારુડપુરાણનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 55
ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च / एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च
બ્રહ્માંડ, લિંગ, બ્રહ્મવૈવર્ત, માર્કંડેય, બ્રાહ્મ અને આદિત્ય—આ પુરાણોને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો મુખ્યત્વે તામસ કહે છે; છતાં તેમાં કેટલાક અંશ સાત્ત્વિક અને કેટલાક રાજસ પણ છે।
Verse 56
श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि / तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या
આ વિષયો મનુષ્યલોકમાં તત્ત્વ ઇચ્છનારને વાંચવા-સાંભળવા યોગ્ય નથી, કારણ કે એ તામસ સ્વભાવના છે. તેથી તેમાં સત્ત્વાંશયુક્ત મહર્ષિઓ સ્થિત છે; અને તેમની શ્રુતિ-પ્રમાણતા ગરુડના એક પાદ સમ અડગ કહેવાય છે।
Verse 57
अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च / विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा
તેઓ કહે છે કે ઉપપુરાણો થોડાં છે અને તેમની સંખ્યા અઢાર છે—જેમ કે વિષ્ણુધર્મોત્તર, તંત્ર અને ભાગવત વગેરે।
Verse 58
तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च / तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः
તત્ત્વસાર, નારસિંહ, વાયુપ્રોક્ત ગ્રંથ, તથા હંસપુરાણ—હે મુનીશ્વરો, આ છ (ગ્રંથો) છે।
Verse 59
सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः / एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्
આ ગ્રંથોને મુખ્યત્વે સાત્ત્વિક જ જાણો—અહીં લગભગ કોઈ સંશય નથી. માત્ર તેમનું શ્રવણ કરવાથી ગરુડપુરાણના અર્ધ ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે—એવું સાંભળવામાં આવ્યું છે।
Verse 60
भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च / यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च
ભવિષ્યોત્તર નામે ઓળખાતો ગ્રંથ, બૃહન્નારદ, યમ-નારદ સંવાદ તથા લઘુનારદ—આ પણ (ગ્રંથો) કહેવાય છે.
Verse 61
विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च / एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा
વિનાયક પુરાણ અને મહાન બ્રહ્માંડ પુરાણ—આને રાજસ કહેવાય છે. હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, શ્રવણથી ભોગ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 62
गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः / पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च
મનીષીઓ કહે છે કે ગારુડ પુરાણનું ફળ ભાગવત પુરાણ, શૈવ પુરાણ તથા નંદિ-પ્રોક્ત પુરાણના ફળના એક પાદ (ચોથા ભાગ) જેટલું છે.
Verse 63
पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च / एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः
પાશુપત, રૈણુક અને ભૈરવ—હરિ-તત્ત્વના અર્થને જાણનારાઓ આને તામસ કહે છે.
Verse 64
एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च / सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्
હે વિપ્રો, આનું શ્રવણ કરવાથી—અને એ જ રીતે પ્રભુના ચરણોમાં ગારુડ (પુરાણ)નું અર્ધ પણ—સ્મરણ છે કે સર્વ પુરાણોમાં ભાગવત શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 65
वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् / अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्
આનું સમ્યક્ અને સમપાઠે પઠન કરવું વેદતુલ્ય પુણ્યદાયક કહેવાય છે; માત્ર શ્રવણથી તેનું અર્ધફળ મળે છે. પરંતુ અર્થ સમજીને શ્રવણ કરવાથી દશગણું પુણ્ય સ્મૃતમાં કહેલું છે.
Verse 66
वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् / अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः
વક્તાનું પુણ્ય શ્રોતાથી દ્વિગુણ કહેવાય છે, અને જે વ્યાખ્યા કરે તેનું પુણ્ય તેથી પણ વધુ. મહાત્માઓ કહે છે કે (મહાભારત) અનંત વેદો સમાન છે; અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો કહે છે કે તેના ભારભૂત મહત્ત્વને કારણે તેને ‘ભારત’ કહેવાય છે.
Verse 67
वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः
વિષ્ણુના રહસ્ય તત્ત્વને જાણનારા વૈષ્ણવો કહે છે કે, તેના સાચા તાત્પર્યથી આ ઉપદેશ વેદોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 68
तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च / तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः
ત્યાં આર્યજન ‘ગીતા’ને શ્રેષ્ઠ ગીતી તરીકે અને તેમ જ ‘વિષ્ણુ-નામ-સહસ્ર’ને કહે છે. મહાત્માઓ કહે છે કે આ બેનું માત્ર શ્રવણ પણ ભારત (મહાભારત)ના શ્રવણ કરતાં દશગણું વધુ ફળ આપે છે.
Verse 69
दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् / निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्
કૃતયુગમાં ભારતવર્ષમાં દૈત્યો વિવિધ બ્રાહ્મણ કુળોમાં જન્મ લઈને, નવા બનાવેલા ઘરોમાંથી કેટલાકને કાઢી મૂકી, ત્યાં જ નિત્ય પોતાનું નિવાસ સ્થાપિત કરતા હતા.
Verse 70
मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् / तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे
હરિને પરમેશ્વર માની ભગવાને વ્યાસરૂપ ધારણ કરીને ત્યારે ભાગવત પુરાણ રચ્યું. તેમ જ વૈષ્ણવ તત્ત્વનું વર્ણન કરીને ત્યારપછી ગારુડ નામનું પુરાણ પણ રચ્યું.
Verse 71
अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् / गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने
આથી ગારુડ પુરાણ શાસ્ત્રસંમતિ પ્રાપ્ત મુખ્ય પુરાણ છે. વિષ્ણુધર્મ પ્રદર્શનમાં ગારુડ સમાન બીજું કશું નથી.
Verse 72
यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् / यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः
જેમ દેવોમાં જનાર્દન શ્રેષ્ઠ છે, જેમ આયુધોમાં સુદર્શન શ્રેષ્ઠ છે, અને જેમ યજ્ઞોમાં અશ્વમેધ શ્રેષ્ઠ છે—તેમ જ વિપત્તિથી તૂટેલા, આધારવિહોણા ભક્તોમાં રુદ્ર પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
Verse 73
नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः / तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने
નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે, જલજોમાં પદ્મ શ્રેષ્ઠ છે, અને અછિન્ન ભક્તોમાં વાયુ પણ શ્રેષ્ઠ છે. તેમ જ પુરાણોમાં હરિતત્ત્વ દર્શન માટે ગારુડ પુરાણને મુખ્ય કહેવામાં આવ્યું છે.
Verse 74
गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः / अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः
ગારુડ નામના પુરાણમાં હરિને જ પ્રતિપાદ્ય અને સાક્ષાત્કારયોગ્ય માનવામાં આવ્યો છે. તેથી હરિને જ નમસ્કાર કરવો, તેને જ ગમ્ય ધ્યેય માની પ્રાપ્ત કરવો, અને યોગમાં તેની સાથે એકત્વ સાધવું.
Verse 75
भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् / परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः
શ્રીદેવી ભાગ્યસ્વરૂપ હોવાથી, તેણીને નમસ્કાર કરવો પોતે જ પુણ્યદાન ગણાય છે એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે. જે એમ નમે તે પરમ, નરોત્તમ અને સાધકોમાં અગ્રગણ્ય તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 76
अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः / भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्
અતએવ, હે દ્વિજોત્તમો, આ પુરાણના આરંભે વાયુને પણ નમસ્કાર કરવો જોઈએ. અને ભારતી (સરಸ್ವતી) વાણી-સ્વરૂપ હોવાથી વાયુ પછી તરત જ વંદનીય છે.
Verse 77
उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् / नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा
એટલા સુધી મનુષ્યને ‘ઉપસાધક’ કહેવામાં આવે છે; ત્યારબાદ સદ્જનો પુણ્યના તારતમ્ય અનુસાર તેને હંમેશાં ‘નમ્ય’—અર્થાત્ વંદનીય—કહે છે.
Verse 78
अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः / शौनक उवाच / व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः
અતએવ ગ્રંથના કર્તા હોવાથી વ્યાસજીને નમસ્કાર કરવો જોઈએ. શૌનકે કહ્યું—“મહાત્મા વ્યાસને અંતે નમન કેવી રીતે કરવું?”
Verse 79
अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत / सूत उवाच / विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि
અને અંતે વંદન વખતે તેનું કારણ કહો, હે સુવ્રત. સૂતે કહ્યું—વિષ્ણુને નમ્યા પછી તરત વ્યાસને નમન કરવું જ મુખ્ય છે.
Verse 80
हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः / व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः
કારણ કે વ્યાસ સ્વયં હરિ છે, પવિત્ર વાણી-ચક્રના સ્વરૂપ; તેથી વ્યાસને કદી પણ માત્ર ભગવાન હરિ સમાન કહ્યા નથી।
Verse 81
तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः / व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ત્યાં પણ કારણ હું આદરપૂર્વક કહું છું. તામસ પુરાણની પરંપરામાં ‘વ્યાસ’ નામના એક વિશેષ ઋષિનો ઉલ્લેખ છે।
Verse 82
प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः
“નિશ્ચયે તેઓ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે”—એવું કહેવાયું છે; તેથી અંતે તમને શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કાર કરવો જોઈએ।
Verse 83
यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः / पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि
આ પરમ ગોપ્ય ઉપદેશ નિઃસંદેહ હૃદયમાં ધારણ કરવા યોગ્ય છે. તે સર્વ માટે વંદનીય કહેવાયો છે; તેથી અહીં તેનું સ્પષ્ટ પ્રતિપાદન કરવું જરૂરી છે।
Verse 84
समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते / वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः
સંક્ષેપ અને વિસ્તારની ભિન્ન રીતને કારણે અન્ય લોકોને તે સત્ય જુદી રીતે સમજાય છે; પરંતુ તેનું વાસ્તવિક તત્ત્વ તેઓ જાણતા નથી, કારણ કે પરમ આધાર તો હરિ જ છે।
Verse 85
हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः / उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः
હરિ અને વ્યાસ તત્ત્વથી એક જ છે; વ્યાસને પણ હરિસમાન તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. આશ્રિત અને સ્વામીના સંબંધમાં આ બે વિષે કોઈ સંશય નથી.
Verse 86
ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् / त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः
ઈશ્વરના અંતઃકોટે પ્રવેશિત હોવાથી શ્રી (લક્ષ્મી)નું સ્વામિત્વ કહેવાયું છે. અને જેમના આધારથી સૌ જીવે છે તથા જેમની સેવા કરવી જોઈએ એવા ત્રણેયને પણ સ્વામિત્વવાળા તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે.
Verse 87
वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता / भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः
વાયુ વગેરે ત્રણેય સેવ્ય હોવાથી તેમની સેવા યોગ્ય ગણાઈ છે. અને ભૂભાર હરણમાં વિષ્ણુના કાર્યમાં મારુતિ (હનુમાન) ખરેખર મુખ્ય અંગ છે.
Verse 88
वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता / तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः
વાણીરૂપા ભારતી (સરಸ್ವતી) હરિનું દ્વિતીય અંગ તરીકે સ્મરાય છે. હરિનું તૃતીય અંગ શેષ છે; હરિ સમાન માનીને તેને નમન કરવું ન જોઈએ.
Verse 89
प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः / अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः
અહીં જેમનું પ્રતિપાદન છે તેઓ મુખ્યત્વે નમનયોગ્ય તરીકે કહ્યા છે. વાયુ વગેરે અવાંતર (ગૌણ) હોવાથી, આ પ્રસંગે તેઓ નમનયોગ્ય નથી એમ સ્મરાય છે.
Verse 90
भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः / वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः
ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરે નામો મુખ્ય અર્થમાં ભીમાદિ પર પણ લાગુ પડે છે; તેથી તે મુનીશ્વરો સદા નમસ્કારયોગ્ય છે.
Verse 91
पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि / एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
નિશ્ચયે પરમેશ્વર જ નમ્ય છે અને આ જ ઉપદેશ્ય છે. આ બધું મેં કહી દીધું—હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
Frequently Asked Questions
The chapter presents Vyāsa as the author-cause of the treatise and as Hari’s manifestation in the function of sacred discourse; thus, after establishing Viṣṇu’s primacy, saluting Vyāsa at the conclusion seals the transmission lineage and acknowledges the text’s revealed authority without positing a second supreme.
It defines them by textual indicators—opening statements, concluding sections, and defining marks—that direct the reader solely to Hari as the supreme Guru; texts that consistently culminate in Viṣṇu-refuge and Viṣṇu-realization are treated as properly purāṇic in liberative intent.