Shloka 1

Devanagari script

पुंल्लक्षणनिरूपणं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः हरिरुवाच / यस्यास्तु कुञ्चिताः केशा मुखं च परिमण्डलम् / नाभिश्च दक्षिणावर्ता सा कन्या कुलवर्धिनी

Transliteration

puṃllakṣaṇanirūpaṇaṃ nāma triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ hariruvāca / yasyāstu kuñcitāḥ keśā mukhaṃ ca parimaṇḍalam / nābhiśca dakṣiṇāvartā sā kanyā kulavardhinī

Translation

હરિએ કહ્યું—જેનાં વાળ સ્વભાવથી વળાંકિયા હોય, ચહેરો ગોળ હોય અને નાભિ જમણી તરફ વળતી હોય, એવી કન્યા કુળવર્ધિની બને છે।

Word by Word

• पुंल्लक्षणनिरूपणम्: description of male characteristics
• पुंल्लक्षणनिरूपणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुंल् (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक) + निरूपण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहु-तत्पुरुषः (पुंसां लक्षणानां निरूपणम्)

• नाम: named; called
• नाम: Sambandha (Discourse marker/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय, संज्ञासूचक (quotative/label)

• त्रिषष्टितमः: sixty-third
• त्रिषष्टितमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रिषष्टि (प्रातिपदिक) + तमप् (तद्धित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• हरिः: Hari
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• यस्याः: whose (of whom)
• यस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• तु: indeed; but
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• कुञ्चिताः: curly
• कुञ्चिताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुञ्चित (प्रातिपदिक; क्त from कुञ्च्/कुञ्चय्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• केशाः: hair
• केशाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• मुखम्: face
• मुखम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• परिमण्डलम्: round; circular
• परिमण्डलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि+मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (मुखम्)

• नाभिः: navel
• नाभिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• दक्षिणावर्ता: right-turning (clockwise)
• दक्षिणावर्ता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक) + आवर्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (दक्षिणः आवर्तः यस्याः/या)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कन्या: girl; maiden
• कन्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कुलवर्धिनी: one who increases the family
• कुलवर्धिनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुल (प्रातिपदिक) + वर्धिनी (प्रातिपदिक; from वर्ध्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कुलस्य वर्धिनी)

Speaker

Lord Vishnu (Hari)

Philosophical Teaching

Concept: Auspicious bodily marks (strī-lakṣaṇa) are taken as indicators of śrī (prosperity) and kula-vṛddhi (lineage uplift).

Vedantic Theme: Guṇa and prārabdha reflected in embodied form; śrī as a sign of dharmic alignment in worldly life.

Application: In traditional contexts, used in evaluating marital compatibility/auspiciousness; in modern use, treat as cultural anthropology rather than deterministic judgment.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.64 (Puṃllakṣaṇa/strīlakṣaṇa chapter context)

FAQs

What is the importance of auspicious bodily signs (lakṣaṇa) in the Garuda Purana?

This verse treats certain natural features as indicators of auspicious destiny and household well-being, framing them within dharmic ideals of prosperity and lineage continuity.

How does this verse explain the path of the soul?

It does not discuss the afterlife here; it belongs to the Ācāra section, focusing on worldly indicators (lakṣaṇa) and their perceived dharmic outcomes rather than the soul’s post-death journey.

Practical application of this wisdom today?

Read it as a cultural-historical teaching on traditional “auspiciousness,” while prioritizing ethical conduct and character as the practical basis for family welfare.