Shloka 33

Treatment of Nāḍī-vraṇa, Bhagandara, Upadaṃśa, Fractures, Kuṣṭha/Śvitra, Āmlapitta, ENT–Eye Disorders, and Bleeding Conditions

Devanagari script

(अथाम्लपित्तचिकित्सा) धात्रीनिम्बफलं तद्वद्गोमूत्रेण च चित्रकम् / वासामृतापर्पटिकानिम्बभूनिम्बमार्करैः (वैः) / त्रिफलाकुलत्थैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लपित्तहा

Transliteration

(athāmlapittacikitsā) dhātrīnimbaphalaṃ tadvadgomūtreṇa ca citrakam / vāsāmṛtāparpaṭikānimbabhūnimbamārkaraiḥ (vaiḥ) / triphalākulatthaiḥ kvāthaḥ sakṣaudraścāmlapittahā

Translation

હવે આમ્લપિત્તની સારવાર: ધાત્રી (આમળા) અને લીમડાનું ફળ લો; તેમજ ગોમૂત્ર સાથે ચિત્રક સિદ્ધ કરો. વાસા, અમૃતા (ગુડૂચી), પરપટિકા, લીમડો, ભૂનીમ્બ, માર્કર, સાથે ત્રિફલા અને કુલત્થ—આ બધાનો ક્વાથ બનાવી મધ સાથે લેવાથી આમ્લપિત્ત નાશ પામે છે.

Word by Word

• अथ: now; next
• अथ: Sambandha (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अधिकार/अनन्तरबोधक-अव्ययम् (now/then; section marker)

• आम्लपित्तचिकित्सा: treatment of amlapitta (hyperacidity)
• आम्लपित्तचिकित्सा: Vishaya (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: आम्लपित्त + चिकित्सा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (treatment of hyperacidity)

• धात्रीनिम्बफलम्: (a mix of) āmalakī and nimba fruit
• धात्रीनिम्बफलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धात्री + निम्ब + फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; समाहार-द्वन्द्वः (fruits of dhātrī and nimba)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Sambandha (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धित)
• Form: तुल्यताबोधक-अव्ययम् (in the same way)

• गोमूत्रेण: with cow urine
• गोमूत्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गो + मूत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (cow-urine)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• चित्रकम्: citraka
• चित्रकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्रक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्

• वासा: vāsā
• वासा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वासा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम् (समुच्चय-गणनायाम्)

• अमृता: amṛtā/guḍūcī
• अमृता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अमृता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• पर्पटिका: parpaṭikā (herb)
• पर्पटिका: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पर्पटिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• निम्ब: nimba (neem)
• निम्ब: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: निम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• भूनिम्ब: bhūnimba (Andrographis)
• भूनिम्ब: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भू + निम्ब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (ground-nimba)

• मार्करैः: with mārkara(s) (herb/ingredient)
• मार्करैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मार्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया (3rd/करण), बहुवचनम्

• वैः: indeed (optional)
• वैः: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: पादपूरण/निश्चयार्थक-अव्ययम् (indeed; optional reading)

• त्रिफलाकुलत्थैः: with triphalā and kulattha (horsegram)
• त्रिफलाकुलत्थैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्रिफला + कुलत्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक-प्रयोगः, तृतीया (3rd/करण), बहुवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (triphala and horsegram)

• क्वाथः: decoction
• क्वाथः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्वाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• सक्षौद्रः: with honey
• सक्षौद्रः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + क्षौद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (with honey) विशेषणम् क्वाथः

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• आम्लपित्तहा: remover of amlapitta
• आम्लपित्तहा: Vidhaya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: आम्लपित्त + ह (कृदन्त; हन् धातु)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा (1st), एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः; ‘हा’ = हन्-धातोः कृत् (killer/remover) विशेषणम् क्वाथः

Speaker

Lord Vishnu (teaching Garuda)

Medical Ayurveda

Dosha: Pitta

Philosophical Teaching

Concept: Balance and moderation are restored through appropriate herbs and disciplined intake; suffering is addressed through right regimen.

Vedantic Theme: Practical upāya for duḥkha-śamana; harmony (sāmyāvasthā) as a condition supportive of sattva and contemplation.

Application: Prepare kvātha with dhātrī and nimba fruits; process citraka with gomūtra; include vāsā, amṛtā (guḍūcī), parpaṭikā, nimba, bhūnimba, mārkara, triphalā, and kulattha; take with honey to alleviate āmlapitta.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.171 (āmlapitta-cikitsā heading and adjacent digestive/skin remedies)

Characters & Entities

• Vishnu
• Garuda

FAQs

What is the importance of āmlapitta-cikitsā in the Garuda Purana?

This verse preserves a practical Ayurvedic protocol within the Purana, showing how dharma-texts also transmit health regimens for balancing pitta and digestive disorders.

How does this verse explain the path of the soul?

It does not discuss afterlife themes here; instead, it focuses on bodily well-being through herbal formulations, reflecting the Purana’s broader scope beyond preta-related topics.

Practical application of this wisdom today?

It highlights classical bitter herbs, decoctions, and honey as a traditional approach to acidity—best approached today only under qualified Ayurvedic guidance.