Adhyaya 40

Verse 1

लक्ष्म्युत्पत्तिवर्णनम् नारद उवाच नारायणप्रिया सा च परा वैकुण्ठवासिनी । वैकुण्ठाधिष्ठातृदेवी महालक्ष्मीः सनातनी

લક્ષ્મીની ઉત્પત્તિનું વર્ણન. નારદજીએ કહ્યું: તે સનાતની મહાલક્ષ્મી નારાયણની પ્રિયા અને વૈકુંઠવાસિની છે. તેઓ વૈકુંઠના અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે.

Verse 2

कथं बभूव सा देवी पृथिव्यां सिन्धुकन्यका । पुरा केन स्तुताऽऽदौ सा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

તે દેવી આ પૃથ્વી પર સિંધુકન્યા કેવી રીતે બન્યા? પ્રાચીન કાળમાં સૌ પ્રથમ તેમની સ્તુતિ કોણે કરી હતી? કૃપા કરીને મને તે સમજાવો.

Verse 3

श्रीनारायण उवाच पुरा दुर्वाससः शापाद्‌ भ्रष्टश्रीश्च पुरन्दरः । बभूव देवसङ्‌घश्च मर्त्यलोके हि नारद

શ્રીનારાયણે કહ્યું: હે નારદ! પ્રાચીન કાળમાં દુર્વાસા ઋષિના શાપને કારણે ઇન્દ્ર અને દેવગણો શ્રીભ્રષ્ટ થઈને મર્ત્યલોકમાં આવી પડ્યા.

Verse 4

लक्ष्मीः स्वर्गादिकं त्यक्त्वा रुष्टा परमदुःखिता । गत्वा लीना तु वैकुण्ठे महालक्ष्मीश्च नारद

હે નારદ! અત્યંત રુષ્ટ અને દુઃખી થઈને લક્ષ્મી સ્વર્ગાદિનો ત્યાગ કરીને વૈકુંઠમાં ગયા અને ત્યાં મહાલક્ષ્મીમાં વિલીન થઈ ગયા.

Verse 5

तदा शोकाद्ययुः सर्वे दुःखिता ब्रह्मणः सभाम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य ययुर्वैकुण्ठमेव च

ત્યારે શોકથી વ્યાકુળ અને દુઃખી થઈને બધા દેવો બ્રહ્માજીની સભામાં ગયા. પછી બ્રહ્માજીને આગળ કરીને તેઓ સૌ વૈકુંઠ તરફ ગયા.

Verse 6

वैकुण्ठे शरणापन्ना देवा नारायणे परे । अतीव दैन्ययुक्ताश्च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः

વૈકુંઠમાં દેવોએ પરમ પુરુષ નારાયણનું શરણ લીધું. તેઓ અત્યંત દીન અવસ્થામાં હતા અને તેમના કંઠ, હોઠ તથા તાળવું સુકાઈ ગયા હતા.

Verse 7

तदा लक्ष्मीश्च कलया पुराणपुरुषाज्ञया । बभूव सिन्धुकन्या सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

ત્યારે પુરાણ પુરુષ નારાયણની આજ્ઞાથી, લક્ષ્મી પોતાના અંશ (કલા) દ્વારા સિંધુકન્યા તરીકે પ્રગટ થયા, જે સર્વ સંપત્તિનું સ્વરૂપ છે.

Verse 8

तथा मथित्वा क्षीरोदं देवा दैत्यगणैः सह । सम्प्राप्ताश्च महालक्ष्मीं विष्णुस्तां च ददर्श ह

આ રીતે દૈત્યો સાથે મળીને ક્ષીરસાગરનું મંથન કરવાથી દેવોએ મહાલક્ષ્મીને પ્રાપ્ત કર્યા અને ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને જોયા.

Verse 9

सुरादिभ्यो वरं दत्त्वा वनमालां च विष्णवे । ददौ प्रसन्नवदना तुष्टा क्षीरोदशायिने

દેવોને વરદાન આપીને, પ્રસન્ન મુખવાળી દેવીએ સંતુષ્ટ થઈને ક્ષીરસાગરમાં પોઢેલા ભગવાન વિષ્ણુને વનમાળા અર્પણ કરી।

Verse 10

देवाश्चाप्यसुरग्रस्तं राज्यं प्रापुश्च नारद । तां सम्पूज्य च सम्भूय सर्वत्र च निरापदः

હે નારદ! તે દેવીની સંયુક્ત રીતે પૂજા કરીને દેવોએ અસુરો દ્વારા પડાવી લેવાયેલું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું અને સર્વત્ર ભયમુક્ત થયા।

Verse 11

नारद उवाच कथं शशाप दुर्वासा मुनिश्रेष्ठः कदाचन । केन दोषेण वा ब्रह्मन् ब्रह्मिष्ठस्तत्त्ववित्पुरा

નારદે પૂછ્યું: હે બ્રહ્મન! મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસાએ ક્યારે અને શા માટે ઇન્દ્રને શાપ આપ્યો? તત્ત્વજ્ઞાની અને બ્રહ્મનિષ્ઠ હોવા છતાં તેમણે કયા દોષને કારણે આવું કર્યું?

Verse 12

ममन्थुः केनरूपेण जलधिं ते सुरादयः । केन स्तोत्रेण वा देवी शक्रं साक्षाद्‌बभूव सा

તે દેવોએ કઈ રીતે સમુદ્ર મંથન કર્યું? અને કયા સ્તોત્ર દ્વારા તે દેવી ઇન્દ્રની સમક્ષ સાક્ષાત્ પ્રગટ થયા?

Verse 13

को वा तयोश्च संवादो बभूव तद्वद प्रभो । श्रीनारायण उवाच मधुपानप्रमत्तश्च त्रैलोक्याधिपतिः पुरा

હે પ્રભુ! તે બંને વચ્ચે શું સંવાદ થયો, તે મને કહો। શ્રી નારાયણે કહ્યું: પ્રાચીન કાળમાં ત્રણેય લોકનો સ્વામી ઇન્દ્ર મદિરાપાનથી મત્ત હતો।

Verse 14

क्रीडां चकार रहसि रम्भया सह कामुकः । कृत्वा क्रीडां तया सार्धं कामुक्या हृतमानसः

તે કામુક બનીને એકાંતમાં રંભા સાથે ક્રીડા કરી રહ્યો હતો। તે કામુક અપ્સરા સાથે વિહાર કરવાને કારણે તેનું મન સંપૂર્ણપણે તેમાં જ આસક્ત હતું।

Verse 15

तस्थौ तत्र महारण्ये कामोन्मथितमानसः । कैलासशिखरे यान्तं वैकुण्ठादृषिसत्तमम्

કામથી વ્યાકુળ મનવાળો તે તે મહાવનમાં રહ્યો હતો। તે જ સમયે વૈકુંઠથી કૈલાસ શિખર તરફ જઈ રહેલા ઋષિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસા ત્યાં આવ્યા।

Verse 16

दुर्वाससं ददर्शेन्द्रो ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रप्रभमीश्वरम्

ઇન્દ્રે બ્રહ્મતેજથી પ્રજ્વલિત મુનિ દુર્વાસાને જોયા, જેઓ ગ્રીષ્મ ઋતુના મધ્યાહ્નના હજારો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સામર્થ્યવાન હતા।

Verse 17

प्रतप्तकाञ्चनाकारं जटाभारमहोज्ज्वलम् । शुक्लयज्ञोपवीतं च चीरदण्डौ कमण्डलुम्

તેમનું શરીર તપાવેલા સુવર્ણ જેવું હતું, જટાનો ભાર અત્યંત ઉજ્જવળ હતો। તેમણે શ્વેત યજ્ઞોપવીત, વલ્કલ વસ્ત્ર, દંડ અને કમંડળ ધારણ કરેલા હતા।

Verse 18

महोज्ज्वलं च तिलकं बिभ्रन्तं चेन्दुसन्निभम् । समन्वितं शिष्यलक्षैर्वेदवेदाङ्‌गपारगैः

તેમના મસ્તક પર ચંદ્ર સમાન અત્યંત ઉજ્જવળ તિલક શોભતું હતું। તેઓ વેદ અને વેદાંગોના પારંગત લાખો શિષ્યોથી ઘેરાયેલા હતા।

Verse 19

दृष्ट्वा ननाम शिरसा सम्प्रमत्तः पुरन्दरः । शिष्यवर्गं तदा भक्त्या तुष्टाव च मुदान्वितम्

તેમને જોઈને, અત્યંત મદોન્મત્ત હોવા છતાં પુરંદરે (ઇન્દ્ર) મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યા. પછી તેણે ભક્તિપૂર્વક અને આનંદ સાથે શિષ્યગણની સ્તુતિ કરી.

Verse 20

मुनिना च सशिष्येण दत्तास्तस्मै शुभाशिषः । विष्णुदत्तं पारिजातपुष्पं च सुमनोहरम्

શિષ્યો સાથે મુનિએ તેમને શુભ આશીર્વાદ આપ્યા. મુનિએ તેમને ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા આપવામાં આવેલું અત્યંત મનોહર પારિજાત પુષ્પ અર્પણ કર્યું.

Verse 21

तज्जरारोगमृत्युघ्नं शोकजं मोक्षकारकम् । शक्रः पुष्पं गहीत्वा च प्रमत्तो राज्यसम्पदा

તે પુષ્પ ઘડપણ, રોગ અને મૃત્યુનો નાશ કરનારું, શોક દૂર કરનારું અને મોક્ષ આપનારું હતું. પરંતુ રાજ્યની સંપત્તિના ગર્વમાં ચૂર ઇન્દ્રે તે પુષ્પને અસાવધાનીથી ગ્રહણ કર્યું.

Verse 22

पुष्पं स न्यस्तयामास तदैव करिमस्तके । हस्ती तत्स्पर्शमात्रेण रूपेण च गुणेन च

તેણે તે પુષ્પ તરત જ હાથીના મસ્તક પર મૂકી દીધું. તેના સ્પર્શ માત્રથી તે હાથી રૂપ અને ગુણોમાં દિવ્ય થઈ ગયો.

Verse 23

तेजसा वयसाकस्माद्विष्णुतुल्यो बभूव ह । त्यक्त्वा शक्रं गजेन्द्रश्च जगाम घोरकाननम्

તેજ અને અવસ્થામાં અચાનક વિષ્ણુ સમાન થઈ ગયો. તે ગજેન્દ્ર ઇન્દ્રને છોડીને ઘનઘોર વનમાં ચાલ્યો ગયો.

Verse 24

न शशाक महेन्द्रस्तं रक्षितुं तेजसा मुने । तत्पुण्यं त्यक्तवन्तं च दृष्ट्वा शक्रं मुनीश्वरः

હે મુનિ! મહેન્દ્ર પોતાના તેજ હોવા છતાં તેને રોકવામાં સમર્થ ન થયા. ઇન્દ્રને તે પુણ્યનો ત્યાગ કરતા જોઈ મુનીશ્વર અત્યંત ક્રોધિત થયા.

Verse 25

तमुवाच महारुष्टः शशाप च रुषान्वितः । मुनिरुवाच अरे श्रिया प्रमत्तस्त्वं कथं मामवमन्यसे

તેમણે અત્યંત રુષ્ટ થઈને તેને ક્રોધપૂર્વક શાપ આપ્યો. મુનિ બોલ્યા: 'અરે! લક્ષ્મીના મદમાં ચૂર તું મારું અપમાન કેવી રીતે કરી રહ્યો છે?'

Verse 26

मद्दत्तपुष्पं दत्तं च गर्वेण करिमस्तके । विष्णोर्निवेदितं चैव नैवेद्यं वा फलं जलम्

મારા દ્વારા આપવામાં આવેલા પુષ્પને તેં ગર્વથી હાથીના મસ્તક પર મૂકી દીધું. વિષ્ણુને અર્પિત નૈવેદ્ય, ફળ કે જળ અત્યંત પવિત્ર હોય છે.

Verse 27

प्राप्तिमात्रेण भोक्तव्यं त्यागेन ब्रह्महा भवेत् । भ्रष्टश्रीर्भ्रष्टबुद्धिश्च पुरभ्रष्टो भवेत्तु सः

તે પ્રાપ્ત થતા જ ગ્રહણ કરી લેવું જોઈએ; તેનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ વહોરે છે. તે શ્રીહીન, બુદ્ધિહીન અને પોતાના નગરમાંથી ભ્રષ્ટ થઈ જાય.

Verse 28

यस्त्यजेद्विष्णुनैवेद्यं भाग्येनोपस्थितं शुभम् । प्राप्तिमात्रेण यो भुङ्‌क्ते भक्तो विष्णुनिवेदितम्

જે ભાગ્યથી પ્રાપ્ત શુભ વિષ્ણુ-નૈવેદ્યનો ત્યાગ કરે છે, તે નષ્ટ થાય છે. પરંતુ જે ભક્ત વિષ્ણુને અર્પિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થતા જ ગ્રહણ કરે છે, તે ધન્ય છે.

Verse 29

पुंसां शतं समुद्धृत्य जीवन्मुक्तः स्वयं भवेत् । नैवेद्यं भोजनं कृत्वा नित्यं यः प्रणमेद्धरिम्

જે મનુષ્ય દરરોજ હરિને પ્રણામ કરે છે અને તેમનો નૈવેદ્ય જમે છે, તે પોતાની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરીને પોતે જીવન્મુક્ત બને છે.

Verse 30

पूजयेत्स्तौति वा भक्त्या स विष्णुसदृशो भवेत् । तत्स्पर्शवायुना सद्यस्तीर्थौघश्च विशुध्यति

જે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કે સ્તુતિ કરે છે, તે વિષ્ણુ સમાન બને છે. તેને સ્પર્શતી વાયુથી તીર્થોનો સમૂહ પણ તરત જ શુદ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 31

तत्पादरजसा मूढ सद्यः पूता वसुन्धरा । पुंश्चल्यन्नमवीरान्नं शूद्रश्राद्धान्तमेव च

હે મૂર્ખ! તેના ચરણોની રજથી પૃથ્વી તરત જ પવિત્ર થઈ જાય છે. કુલટા સ્ત્રીનું અન્ન, પુત્રહીન સ્ત્રીનું અન્ન અને શૂદ્રના શ્રાદ્ધનું અન્ન...

Verse 32

यद्धरेरनिवेद्यं च वृथा मांसस्य भक्षणम् । शिवलिङ्‌गप्रदानं च यद्दत्तं शूद्रयाजिना

જે હરિને અર્પણ નથી કરાયું, વ્યર્થ માંસ ભક્ષણ અને શૂદ્રોના યાજક દ્વારા અપાયેલ શિવલિંગ દાન...

Verse 33

चिकित्सकद्विजान्नं च देवलान्नं तथैव च । कन्याविक्रयिणामन्नं यदन्नं योनिजीविनाम्

વૈદ્ય બ્રાહ્મણનું અન્ન, દેવલનું અન્ન, કન્યા વેચનારાઓનું અન્ન અને વેશ્યાવૃત્તિથી જીવનારાઓનું અન્ન...

Verse 34

उच्छिष्टान्नं पर्युषितं सर्वभक्षावशेषितम् । शूद्रापतिद्विजानां च भूषवाहद्विजान्नकम्

જૂઠું અન્ન, વાસી અન્ન, સર્વભક્ષીઓનું વધેલું અન્ન, શૂદ્ર સ્ત્રીના પતિ બ્રાહ્મણોનું અન્ન અને ભાર વહન કરનારા બ્રાહ્મણોનું અન્ન...

Verse 35

अदीक्षितद्विजानां च यदन्नं शवदाहिनाम् । अगम्यागामिनां चैव द्विजानामन्नमेव च

દીક્ષાહીન બ્રાહ્મણોનું અન્ન, શબ બાળનારાઓનું અન્ન અને અગમ્યાગામી બ્રાહ્મણોનું અન્ન...

Verse 36

मित्रद्रुहां कृतज्जानामन्नं विश्वासघातिनाम् । मिथ्यासाक्ष्यप्रदान्नं च ब्राह्मणान्नं तथैव च

મિત્રદ્રોહીઓ, કૃતઘ્નો, વિશ્વાસઘાતીઓ, ખોટી સાક્ષી આપનારાઓ અને પતિત બ્રાહ્મણોનું અન્ન...

Verse 37

एते सर्वे विशुध्यन्ति विष्णोनैवेद्यभक्षणात् । श्वपचश्चेद्विष्णुसेवी वंशानां कोटिमुद्धरेत्

આ બધા વિષ્ણુના નૈવેદ્ય ભક્ષણથી શુદ્ધ થઈ જાય છે. જો ચાંડાલ પણ વિષ્ણુનો સેવક હોય, તો તે પોતાના વંશની એક કરોડ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 38

हरेरभक्तो मनुजः स्वं च रक्षितुमक्षमः । अज्ञानाद्यदि गृह्णाति विष्णोर्निर्माल्यमेव च

હરિનો અભક્ત મનુષ્ય પોતાની રક્ષા કરવામાં પણ અસમર્થ છે. જો કોઈ અજ્ઞાનતાથી પણ વિષ્ણુનું નિર્માલ્ય ગ્રહણ કરે છે...

Verse 39

सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । ज्ञात्वा भक्त्या च गृह्णाति विष्णोनैवेद्यमेव च

તે સાત જન્મોના પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. અને જો કોઈ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનો નૈવેદ્ય ગ્રહણ કરે છે...

Verse 40

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते निश्चितं हरे । यस्मात्संस्थापितं पुष्पं गर्वेण करिमस्तके

તે નિશ્ચિતપણે કરોડો જન્મોના પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે. હે ઇન્દ્ર, તેં ગર્વથી તે પુષ્પ હાથીના મસ્તક પર મૂક્યું હોવાથી...

Verse 41

तस्माद्युष्मान्परित्यज्य यातु लक्ष्मीर्हरेः पदम् । नारायणस्य भक्तोऽहं न बिभेमि सुराद्विधेः

તેથી લક્ષ્મી તમને છોડીને શ્રીહરિના ચરણોમાં જાય. હું નારાયણનો ભક્ત છું, હું દેવો કે બ્રહ્માથી ડરતો નથી.

Verse 42

कालान्मृत्योर्जरातश्च कानन्यान् गणयामि च । किं करिष्यति ते तातः कश्यपश्च प्रजापतिः

હું કાળ, મૃત્યુ કે વૃદ્ધાવસ્થાથી ડરતો નથી, તો બીજાની શું ગણતરી? તારા પિતા પ્રજાપતિ કશ્યપ પણ મારું શું કરી લેશે?

Verse 43

बृहस्पतिर्गुरुश्चैव निःशङ्‌कस्य च मे हरे । इदं पुष्पं यस्य मूर्ध्नि तस्यैव पूजनं परम्

હે ઇન્દ્ર, મુજ નિઃશંક માટે ગુરુ બૃહસ્પતિ પણ શું કરી શકે? જેના મસ્તક પર આ પુષ્પ હોય છે, તેનું જ પરમ પૂજન થાય છે.

Verse 44

इति श्रुत्वा महेन्द्रश्च धृत्वा स चरणं मुनेः । उच्चै रुरोद शोकार्तस्तमुवाच भयाकुलः

આ સાંભળીને મહેન્દ્ર મુનિના ચરણ પકડી લીધા અને શોકાર્ત થઈને મોટેથી રડવા લાગ્યા અને ભયભીત થઈને તેમને કહ્યું.

Verse 45

महेन्द्र उवाच दत्तः समुचितः शापो मह्यं मायापहः प्रभो । हृतां न याचे सम्पत्तिं किञ्चिज्ज्ञानं च देहि मे

મહેન્દ્ર બોલ્યા: હે પ્રભુ, આપે મને જે શાપ આપ્યો છે તે યોગ્ય છે અને માયાનો નાશ કરનારો છે. હું મારી છીનવાયેલી સંપત્તિ નથી માંગતો, મને થોડું જ્ઞાન આપો.

Verse 46

ऐश्वर्यं विपदां बीजं ज्ञानप्रच्छन्नकारणम् । मुक्तिमार्गकुठारश्च भक्तेश्च व्यवधायकम्

ઐશ્વર્ય વિપત્તિઓનું બીજ છે, જ્ઞાનને ઢાંકવાનું કારણ છે, મુક્તિના માર્ગ માટે કુહાડી છે અને ભક્તિમાં બાધક છે.

Verse 47

मुनिरुवाच जन्ममृत्युजराशोकरोगबीजाङ्‌कुरं परम् । सम्पत्तितिमिरान्धश्च मुक्तिमार्गं न पश्यति

મુનિ બોલ્યા: આ જન્મ, મૃત્યુ, જરા, શોક અને રોગના બીજનો પરમ અંકુર છે. સંપત્તિના અંધકારથી અંધ વ્યક્તિ મુક્તિનો માર્ગ જોઈ શકતી નથી.

Verse 48

सम्पन्मत्तो विमूढश्च सुरामत्तः स एव च । बान्धवैर्वेष्टितः सोऽपि बन्धुत्वेनैव हे हरे

સંપત્તિના મદમાં ચૂર વ્યક્તિ વિમૂઢ હોય છે, જેમ મદિરાના નશામાં ચૂર વ્યક્તિ. હે ઇન્દ્ર, તે સગા-સંબંધીઓથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં અજ્ઞાની જ રહે છે.

Verse 49

सम्पत्तिमदमत्तश्च विषयान्धश्च विह्वलः । महाकामी राजसिकः सत्त्वमार्गं न पश्यति

સંપત્તિના મદમાં અંધ, વિષયોથી ઘેરાયેલો, વ્યાકુળ, મહાકામી અને રાજસિક પુરુષ સત્ત્વ માર્ગને જોઈ શકતો નથી.

Verse 50

द्विविधो विषयान्धश्च राजसस्तामसः स्मृतः । अशास्त्रज्ञस्तामसश्च शास्त्रज्ञो राजसः स्मृतः

વિષયોમાં અંધ લોકો બે પ્રકારના હોય છે: રાજસ અને તામસ. શાસ્ત્ર ન જાણનાર તામસ છે અને શાસ્ત્ર જાણનાર રાજસ છે.

Verse 51

शास्त्रं च द्विविधं मार्गं दर्शयेत्सुरपुङ्‌गव । प्रवृत्तिबीजमेकं च निवृत्तेः कारणं परम्

હે દેવશ્રેષ્ઠ! શાસ્ત્રો બે પ્રકારના માર્ગ બતાવે છે. એક પ્રવૃત્તિનું બીજ છે અને બીજું નિવૃત્તિનું પરમ કારણ છે.

Verse 52

चरन्ति जीविनश्चादौ प्रवृत्तेर्दुःखवर्त्मनि । स्वच्छन्दं च प्रसन्नं च निर्विरोधं च सन्ततम्

જીવો શરૂઆતમાં પ્રવૃત્તિના દુઃખમય માર્ગ પર સ્વેચ્છાએ, પ્રસન્નતાપૂર્વક અને કોઈ વિરોધ વિના નિરંતર ચાલે છે.

Verse 53

आयाति मधुनो लोभात्क्लेशेन सुखमानितः । परिणामे नाशबीजे जन्ममृत्युजराकरे

મધ (સુખ) ના લોભમાં આવીને વ્યક્તિ ક્લેશને જ સુખ માની લે છે, જે અંતે વિનાશનું બીજ અને જન્મ-મૃત્યુ-વૃદ્ધાવસ્થાનું કારણ બને છે.

Verse 54

अनेकजन्मपर्यन्तं कृत्वा च भ्रमणं मुदा । स्वकर्मविहितायां च नानायोन्यां क्रमेण च

અનેક જન્મો સુધી પ્રસન્નતાપૂર્વક ભ્રમણ કરીને, પોતાના કર્મો દ્વારા નિર્ધારિત વિવિધ યોનિઓમાં ક્રમશઃ ભટકતા...

Verse 55

ततश्चेशानुगहाग्रच्च सत्सङ्‌गं लभते च सः । सहस्रेषु शतेष्वेको भवाब्धिपारकारणम्

ત્યારબાદ ઈશ્વરની પરમ કૃપાથી તેને સત્સંગ પ્રાપ્ત થાય છે. હજારો-સેંકડોમાં કોઈ એક આ સંસાર સાગરને પાર કરવાનું કારણ પામે છે.

Verse 56

साधुस्तत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमार्गं प्रदर्शयेत् । तदा करोति यत्‍नं च जीवो बन्धनखण्डने

સાધુ તત્ત્વરૂપી દીપકથી મુક્તિનો માર્ગ બતાવે છે. ત્યારે જીવ પોતાના બંધનોને તોડવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 57

अनेकजन्मयोगेन तपसानशनेन च । तदा लभेन्मुक्तिमार्गं निर्विघ्नं सुखदं परम्

અનેક જન્મોના યોગ, તપ અને ઉપવાસ દ્વારા, ત્યારે તે નિર્વિઘ્ન અને પરમ સુખદ મુક્તિ માર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 58

इदं श्रुतं गुरोर्वक्याद्यत् पृच्छसि पुरन्दर । मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा वीतरागो बभूव सः

હે પુરંદર! તેં જે પૂછ્યું છે તે મેં મારા ગુરુના વચનોમાંથી સાંભળ્યું છે. મુનિના તે વચનો સાંભળીને તે (ઇન્દ્ર) વૈરાગ્યવાન થયો.

Verse 59

वैराग्यं वर्धयामास तस्य ब्रह्मन् दिने दिने । मुनेः स्थानाद्‌ गृहं गत्वा स ददर्शामरावतीम्

હે બ્રાહ્મણ! દિવસેને દિવસે તેમનું વૈરાગ્ય વધતું ગયું. મુનિના સ્થાનથી પોતાના ઘરે જતી વખતે તેમણે અમરાવતી જોઈ.

Verse 60

दैत्यैरसुरसङ्‌घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् । विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्

તે દૈત્યો અને અસુરોના સમૂહોથી ઘેરાયેલી, ભયભીત, ભયંકર આપત્તિઓથી ગ્રસ્ત અને ક્યાંક પુત્રો તથા બંધુઓથી રહિત હતી.

Verse 61

पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् । शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति

માતા-પિતા અને પત્ની વગેરેથી રહિત, અત્યંત અસ્થિર અને શત્રુઓ દ્વારા ગ્રસ્ત તે નગરી જોઈને તેઓ વાક્પતિ (બૃહસ્પતિ) પાસે ગયા.

Verse 62

शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् । ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्‌गातोये स्थितं परम्

ઇન્દ્રએ મંદાકિનીના તટ પર પોતાના ઈશ્વરતુલ્ય ગુરુને જોયા, જેઓ ગંગાના જળમાં સ્થિત થઈને પરબ્રહ્મનું ધ્યાન કરી રહ્યા હતા.

Verse 63

सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् । साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्

તેઓ સૂર્યની સન્મુખ પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને ઊભા હતા, છતાં વિશ્વતોમુખ હતા; તેમની આંખો આંસુઓથી ભરેલી હતી, શરીર પુલકિત હતું અને તેઓ પરમાનંદથી યુક્ત હતા.

Verse 64

वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् । प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्

તેઓ વરિષ્ઠ, ગરિષ્ઠ, અત્યંત ધાર્મિક, શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા સેવિત, બંધુ-બાંધવોના પ્રિય અને જ્ઞાનીઓમાં અતિ શ્રેષ્ઠ હતા.

Verse 65

ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् । दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः

તેઓ ભાઈઓમાં જ્યેષ્ઠ અને દેવતાઓના શત્રુઓ માટે અનિષ્ટકારી હતા. ગુરુને જપ કરતા જોઈને દેવરાજ ઇન્દ્ર ત્યાં જ થોભી ગયા.

Verse 66

प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः । प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः

એક પ્રહર પછી ગુરુને ઉઠેલા જોઈને તેમણે પ્રણામ કર્યા. તેમના ચરણકમળોમાં પ્રણામ કરીને તેઓ વારંવાર જોરથી રડવા લાગ્યા.

Verse 67

वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा । पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्

તેમણે બ્રાહ્મણ (દુર્વાસા) ના શાપ વગેરેનો બધો વૃત્તાંત કહ્યો, અને ફરીથી વરદાનની પ્રાપ્તિ તથા અત્યંત દુર્લભ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિશે પણ જણાવ્યું.

Verse 68

वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः । शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः

દેવરાજ ઇન્દ્રએ ક્રમશઃ જણાવ્યું કે કેવી રીતે તેમની નગરી શત્રુઓ દ્વારા ગ્રસ્ત થઈ ગઈ. પોતાના શિષ્યના વચન સાંભળીને, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સુબુદ્ધિ (બૃહસ્પતિ)...

Verse 69

बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः । गुरुरुवाच श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु

ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા બૃહસ્પતિએ આ પ્રમાણે કહ્યું. ગુરુએ કહ્યું: હે દેવશ્રેષ્ઠ! મેં બધું સાંભળ્યું છે. રડશો નહીં, મારું વચન સાંભળો.

Verse 70

न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन । सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नश्वरा श्रमरूपिणी

નીતિને જાણનાર વ્યક્તિ વિપત્તિમાં ક્યારેય કાયર થતો નથી. સંપત્તિ હોય કે વિપત્તિ, બંને નાશવંત અને શ્રમરૂપી છે.

Verse 71

पूर्वस्य कर्मायत्ता च स्वयं कर्ता तयोरपि । सर्वेषां च भवत्येव शश्वज्जन्मनि जन्मनि

તે પૂર્વ કર્મોને આધીન છે અને મનુષ્ય પોતે જ તેનો કર્તા છે. દરેક જન્મમાં તમામ જીવો સાથે આવું જ નિરંતર બનતું રહે છે.

Verse 72

चक्रनेमिक्रमेणैव तत्र का परिदेवना । उक्तं हि स्वकृतं कर्म भुज्यतेऽखिलभारते

જેમ પૈડાની ધાર ઉપર-નીચે ફરે છે, તેમ સુખ-દુઃખ આવે છે, તેમાં શોક કેવો? સમગ્ર ભારતમાં કહેવાયું છે કે મનુષ્ય પોતાના કરેલા કર્મો જ ભોગવે છે.

Verse 73

शुभाशुभं च यत्किञ्चित्स्वकर्मफलभुक् पुमान् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि

મનુષ્ય પોતાના દ્વારા કરવામાં આવેલા શુભ કે અશુભ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે. ભોગવ્યા વગર કર્મ સો કરોડ કલ્પોમાં પણ નષ્ટ થતું નથી.

Verse 74

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । इत्येवमुक्तं वेदे च कृष्णेन परमात्मना

કરેલા શુભ અને અશુભ કર્મોનું ફળ ચોક્કસપણે ભોગવવું જ પડે છે - એવું વેદોમાં પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 75

सामवेदोक्तशाखायां सम्बोध्य कमलोद्‍भवम् । जन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कृतकर्मणाम्

સામવેદની શાખામાં બ્રહ્માજીને સંબોધીને કહેવામાં આવ્યું છે કે તમામ જીવોના કરેલા કર્મોનો બાકીનો ભાગ જન્મ અને ભોગ દ્વારા જ સમાપ્ત થાય છે.

Verse 76

अनुरूपं हि तेषां च भारतेऽन्यत्र चैव हि । कर्मणा ब्रह्मशापं च कर्मणा च शुभाशिषम्

ભારતવર્ષમાં અને અન્યત્ર પણ, જીવોને તેમના કર્મોને અનુરૂપ જ બ્રહ્મશાપ મળે છે અને કર્મોથી જ શુભ આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 77

कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेद्दैन्यं च कर्मणा । कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्छति

કર્મથી જ મહાલક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ થાય છે અને કર્મથી જ દરિદ્રતા. કરોડો જન્મોનું સંચિત કર્મ જીવોનો પીછો કરે છે.

Verse 78

न हि त्यजेद्विना भोगं तच्छायेव पुरन्दर । कालभेदे देशभेदे पात्रभेदे च कर्मणाम्

હે પુરંદર (ઇન્દ્ર)! ભોગવ્યા વગર કર્મ મનુષ્યને પોતાની છાયાની જેમ છોડતું નથી. કાળ, દેશ અને પાત્રના ભેદથી કર્મોનું ફળ ભિન્ન હોય છે.

Verse 79

न्यूनताधिकभावोऽपि भवेदेव हि कर्मणा । वस्तुदानेन वस्तूनां समं पुण्यं दिने दिने

કર્મોને કારણે ફળમાં ન્યૂનતા કે અધિકતા હોય છે. સામાન્ય દિવસોમાં વસ્તુઓના દાનથી દરરોજ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 80

दिनभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । समे देशे च वस्तूनां दाने पुण्यं समं सुर

વિશેષ દિવસોમાં પુણ્ય કરોડ ગણું, અસંખ્ય કે તેનાથી પણ વધુ થાય છે. હે દેવ, સામાન્ય સ્થાન પર દાન કરવાથી સમાન પુણ્ય મળે છે.

Verse 81

देशभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । समे पात्रे समं पुण्यं वस्तूनां कर्तुरेव च

પવિત્ર સ્થાન પર પુણ્ય કરોડ ગણું, અસંખ્ય કે તેથી વધુ હોય છે. સામાન્ય પાત્રને દાન આપવાથી કર્તાને સમાન પુણ્ય મળે છે.

Verse 82

पात्रभेदे शतगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । यथा फलन्ति सस्यानि न्यूनान्यप्यधिकानि च

સુપાત્રને દાન આપવાથી સો ગણું, અસંખ્ય કે તેથી વધુ પુણ્ય મળે છે. જેમ પાક જમીન મુજબ ઓછો કે વધુ ફળે છે.

Verse 83

कर्षकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा । सामान्यदिवसे विप्रदानं समफलं भवेत्

ખેડૂતો માટે જેમ ખેતરના ભેદથી ફળ બદલાય છે, તેમ પાત્રના ભેદથી દાનનું ફળ બદલાય છે. સામાન્ય દિવસે બ્રાહ્મણને આપેલું દાન સમાન ફળ આપે છે.

Verse 84

अमायां रविसंक्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् । चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च

અમાસ અને સૂર્ય સંક્રાંતિ પર ફળ સો ગણું હોય છે. ચાતુર્માસ અને પૂનમ પર ફળ અનંત હોય છે.

Verse 85

ग्रहणे शशिनः कोटिगुणं च फलमेव च । सूर्यस्य ग्रहणे वापि ततो दशगुणं भवेत्

ચંદ્ર ગ્રહણમાં ફળ કરોડ ગણું હોય છે અને સૂર્ય ગ્રહણમાં તેનાથી દસ ગણું હોય છે.

Verse 86

अक्षयायामक्षयं तदसंख्यं फलमुच्यते । एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिति

અક્ષય તૃતીયા પર ફળ અક્ષય અને અસંખ્ય કહેવાયું છે. આ રીતે અન્ય શુભ દિવસોમાં પણ ફળની અધિકતા હોય છે.

Verse 87

यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यपुण्यकर्मसु । एवं सर्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्मणां फलम्

જેવું દાન માટે છે, તેવું જ સ્નાન, જપ અને અન્ય પુણ્ય કર્મો માટે છે. મનુષ્યોના કર્મોનું ફળ સર્વત્ર આ રીતે સમજવું જોઈએ.

Verse 88

यथा दण्डेन चक्रेण शरावेण भ्रमेण च । कुम्भं निर्माति निर्माता कुम्भकारो मृदा भुवि

જેમ પૃથ્વી પર કુંભાર માટીથી દંડ, ચક્ર, શરાવ અને ભ્રમણ દ્વારા ઘડાનું નિર્માણ કરે છે...

Verse 89

तथैव कर्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च । यस्याज्ञया सृष्टमिदं तं च नारायणं भज

તેવી જ રીતે વિધાતા કર્મસૂત્ર મુજબ ફળ આપે છે. જેની આજ્ઞાથી આ સૃષ્ટિ રચાઈ છે, તે નારાયણનું ભજન કરો।

Verse 90

स विधाता विधातुश्च पातुः पाता जगत्त्रये । स्रष्टुः स्रष्टा च संहर्तुः संहर्ता कालकालकः

તે ત્રણેય લોકમાં વિધાતાના વિધાતા, રક્ષકના રક્ષક, સ્રષ્ટાના સ્રષ્ટા અને સંહારકના સંહારક તથા કાળના પણ કાળ છે.

Verse 91

महाविपत्तौ संसारे यः स्मरेन्मधुसूदनम् । विपत्तौ तस्य सम्पत्तिर्भवेदित्याह शङ्‌करः

આ સંસારમાં ઘોર વિપત્તિ સમયે જે મધુસૂદનનું સ્મરણ કરે છે, તેની વિપત્તિ સંપત્તિમાં ફેરવાઈ જાય છે—એવું ભગવાન શંકરે કહ્યું છે.

Verse 92

इत्येवमुक्त्वा तत्त्वज्ञः समालिङ्‌ग्य सुरेश्वरम् । दत्त्वा शुभाशिषं चेष्टं बोधयामास नारद

હે નારદ! આવું કહીને તત્ત્વજ્ઞાની હરિએ સુરેશ્વર ઇન્દ્રને આલિંગન આપ્યું, શુભ આશીર્વાદ અને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યા અને તેમને બોધ આપ્યો.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे लक्ष्म्युत्पत्तिवर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીમદ્ દેવી ભાગવત મહાપુરાણની અઢાર હજાર શ્લોકોની સંહિતાના નવમા સ્કંધમાં 'લક્ષ્મીની ઉત્પત્તિનું વર્ણન' નામનો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.