Adhyaya 4

Verse 1

सरस्वतीस्तोत्रपूजाकवचादिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सर्वं मया पूर्वं त्वत्प्रसादात्सुधोपमम् । अधुना प्रकृतीनां च व्यस्तं वर्णय पूजनम्

[સરસ્વતીના સ્તોત્ર, પૂજા અને કવચ આદિનું વર્ણન] નારદે કહ્યું: તમારી કૃપાથી મેં પહેલાં તે બધું સાંભળ્યું જે અમૃત સમાન હતું. હવે તમે પ્રકૃતિના વિવિધ રૂપોની પૂજાનું વિગતવાર વર્ણન કરો.

Verse 2

कस्याः पूजा कृता केन कथं मर्त्ये प्रचारिता । केन वा पूजिता का वा केन का वा स्तुता प्रभो

હે પ્રભુ, કોની પૂજા કોના દ્વારા કરવામાં આવી? મૃત્યુલોકમાં તેનો પ્રચાર કેવી રીતે થયો? કઈ દેવીની પૂજા કોણે કરી અને કોની સ્તુતિ કોના દ્વારા કરવામાં આવી?

Verse 3

तासां स्तोत्रं च ध्यानं च प्रभावं चरितं शुभम् । काभिः केभ्यो वरो दत्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

કૃપા કરીને મને તેમના સ્તોત્રો, ધ્યાન, પ્રભાવ અને શુભ ચરિત્ર વિશે જણાવો, અને કઈ દેવીએ કોને કયા વરદાન આપ્યા તે સમજાવો।

Verse 4

श्रीनारायण उवाच गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता

શ્રી નારાયણે કહ્યું: ગણેશની માતા દુર્ગા, રાધા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી અને સાવિત્રી - સૃષ્ટિના વિધાનમાં પ્રકૃતિ આ પાંચ રૂપોમાં મનાય છે।

Verse 5

आसां पूजा प्रसिद्धा च प्रभावः परमाद्‍भुतः । सुधोपमं च चरितं सर्वमङ्‌गलकारणम्

આની પૂજા અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે અને તેમનો પ્રભાવ પરમ અદભૂત છે. તેમનું ચરિત્ર અમૃત સમાન છે અને સર્વ મંગળનું કારણ છે।

Verse 6

प्रकृत्यंशाः कला याश्च तासां च चरितं शुभम् । सर्वं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् सावधानो निशामय

હે બ્રાહ્મણ, હું તમને પ્રકૃતિના અંશો અને કળાઓના શુભ ચરિત્ર વિશે બધું જ કહીશ. સાવધાનીથી સાંભળો।

Verse 7

काली वसुन्धरा गङ्‌गा षष्ठी मङ्‌गलचण्डिका । तुलसी मनसा निद्रा स्वधा स्वाहा च दक्षिणा

તેઓ છે: કાલી, વસુંધરા (પૃથ્વી), ગંગા, ષષ્ઠી, મંગલચંડિકા, તુલસી, મનસા, નિદ્રા, સ્વધા, સ્વાહા અને દક્ષિણા।

Verse 8

संक्षिप्तमासां चरितं पुण्यदं श्रुतिसुन्दरम् । जीवकर्मविपाकं च तच्च वक्ष्यामि सुन्दरम्

હું સંક્ષેપમાં તેમના સુંદર ચરિત્રોનું વર્ણન કરીશ, જે પુણ્ય પ્રદાન કરનાર અને સાંભળવામાં સુખદ છે, સાથે જ જીવોના કર્મોના ફળનું સુંદર વર્ણન પણ કરીશ।

Verse 9

दुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीर्णं चरितं महत् । तद्वत्पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपक्रमतः शृणु

દુર્ગા અને રાધાના મહાન ચરિત્રો ખૂબ જ વિસ્તૃત છે. તેથી, હું તેમને પછીથી કહીશ. અત્યારે સંક્ષેપમાં ક્રમવાર સાંભળો।

Verse 10

आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्मिता । यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः

સૌ પ્રથમ સરસ્વતીની પૂજા શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેમની કૃપાથી મૂર્ખ પણ વિદ્વાન પંડિત બની જાય છે।

Verse 11

आविर्भूता यथा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः । इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी

જ્યારે દેવી (સરસ્વતી) કૃષ્ણના મુખમાંથી પ્રગટ થયા, ત્યારે તે સુંદરી, જે કોઈ પણ રૂપ ધારણ કરવા સક્ષમ હતી, કામથી ભરાઈ ગઈ અને કૃષ્ણની કામના કરવા લાગી।

Verse 12

स च विज्ञाय तद्‍भावं सर्वज्ञः सर्वमातरम् । तामुवाच हितं सत्यं परिणामे सुखावहम्

તેમના આંતરિક ભાવોને જાણીને, સર્વજ્ઞ પ્રભુએ તે સર્વજનનીને હિતકારી, સત્ય અને અંતે સુખ આપનારા વચનો કહ્યા।

Verse 13

श्रीकृष्ण उवाच भज नारायणं साध्वि मदंशं च चतुर्भुजम् । युवानं सुन्दरं सर्वगुणयुक्तं च मत्समम्

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે સાધ્વી, મારા ચતુર્ભુજ અંશ નારાયણની ભજના કર. તેઓ યુવાન, સુંદર, સર્વગુણ સંપન્ન અને મારા સમાન જ છે.

Verse 14

कामज्ञं कामिनीनां च तासां च कामपूरकम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलालङ्‌कतमीश्वरम्

તેઓ કામિનીઓની ઈચ્છાઓને જાણનારા અને તેને પૂર્ણ કરનારા છે. તેઓ કરોડો કામદેવ સમાન લાવણ્યમય અને લીલાઓથી અલંકૃત ઈશ્વર છે.

Verse 15

कान्ते कान्तं च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि । त्वत्तो बलवती राधा न भद्रं ते भविष्यति

હે પ્રિયે! જો તું મને પતિ માનીને અહીં રહેવા ઈચ્છતી હોય, તો જાણી લે કે રાધા તારાથી વધુ બળવાન છે. તેમાં તારું કલ્યાણ નહીં થાય.

Verse 16

यो यस्माद्‌ बलवान्वापि ततोऽन्यं रक्षितुं क्षमः । कथं परान्साधयति यदि स्वयमनीश्वरः

જે જેનાથી વધુ બળવાન હોય, તે જ બીજાથી તેનું રક્ષણ કરવા સમર્થ હોય છે. જો કોઈ પોતે જ અસમર્થ હોય, તો તે બીજાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકે?

Verse 17

सर्वेशः सर्वशास्ताहं राधां बाधितुमक्षमः । तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च

જોકે હું સર્વેનો સ્વામી અને શાસક છું, તેમ છતાં હું રાધાને રોકવા અસમર્થ છું. તે તેજ, રૂપ અને ગુણોમાં મારા સમાન જ છે.

Verse 18

प्राणाधिष्ठातृदेवी सा प्राणांस्त्यक्तुं च कः क्षमः । प्राणतोऽपि प्रियः पुत्रः केषां वास्ति च कश्चन

તે મારા પ્રાણોની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે; પોતાના પ્રાણોનો ત્યાગ કરવા કોણ સમર્થ છે? શું કોઈને માટે પોતાનો પુત્ર કે અન્ય કોઈ પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય હોય છે?

Verse 19

त्वं भद्रे गच्छ वैकुण्ठं तव भद्रं भविष्यति । पतिं तमीश्वरं कृत्वा मोदस्व सुचिरं सुखम्

હે કલ્યાણી! તું વૈકુંઠ જા, ત્યાં તારું કલ્યાણ થશે. તે ઈશ્વરને (નારાયણને) પતિ બનાવીને ચિરકાળ સુધી સુખપૂર્વક આનંદ કર.

Verse 20

लोभमोहकामक्रोधमानहिंसाविवर्जिता । तेजसा त्वत्समा लक्ष्मी रूपेण च गुणेन च

લક્ષ્મી લોભ, મોહ, કામ, ક્રોધ, અભિમાન અને હિંસાથી રહિત છે. તેઓ તેજ, રૂપ અને ગુણોમાં તારા સમાન જ છે.

Verse 21

तया सार्धं तव प्रीत्या शश्वत्कालः प्रयास्यति । गौरवं च हरिस्तुल्यं करिष्यति द्वयोरपि

તેમની સાથે તારો સમય સદાય પ્રેમપૂર્વક વીતશે. ભગવાન હરિ તમારા બંનેને સમાન ગૌરવ અને સન્માન આપશે.

Verse 22

प्रतिविश्वेषु तां पूजां महतीं गौरवान्विताम् । माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भे च सुन्दरि

હે સુંદરી! પ્રત્યેક વિશ્વમાં માઘ માસના શુક્લ પક્ષની પંચમીએ અને વિદ્યારંભના સમયે તારી મહાન અને ગૌરવમયી પૂજા કરવામાં આવશે.

Verse 23

मानवा मनवो देवा मुनीन्द्राश्च मुमुक्षवः । वसवो योगिनः सिद्धा नागा गन्धर्वराक्षसाः

માનવો, મનુઓ, દેવો, મુનીન્દ્રો, મુમુક્ષુઓ, વસુઓ, યોગીઓ, સિદ્ધો, નાગો, ગંધર્વો અને રાક્ષસો...

Verse 24

मद्वरेण करिष्यन्ति कल्पे कल्पे लयावधि । भक्तियुक्ताश्च दत्त्वा वै चोपचाराणि षोडश

મારા વરદાનથી તેઓ દરેક કલ્પમાં પ્રલય સુધી ભક્તિપૂર્વક ષોડશોપચાર પૂજન કરશે.

Verse 25

कण्वशाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च । जितेन्द्रियाः संयताश्च घटे च पुस्तकेऽपि च

કણ્વ શાખામાં કહેલી વિધિ મુજબ, ધ્યાન અને સ્તુતિ દ્વારા, જિતેન્દ્રિય થઈ કળશ અથવા પુસ્તકમાં તારું પૂજન કરશે.

Verse 26

कृत्वा सुवर्णगुटिकां गन्धचन्दनचर्चिताम् । कवचं ते ग्रहीष्यन्ति कण्ठे वा दक्षिणे भुजे

સુગંધિત ચંદનથી ચર્ચિત સોનાની ગુટિકા બનાવીને, તેઓ તારું કવચ કંઠમાં અથવા જમણી ભુજા પર ધારણ કરશે.

Verse 27

पठिष्यन्ति च विद्वांसः पूजाकाले च पूजिते । इत्युक्त्वा पूजयामास तां देवीं सर्वपूजिताम्

હે પૂજિતે! વિદ્વાનો પૂજા સમયે આ કવચનો પાઠ કરશે. એમ કહીને ભગવાન કૃષ્ણે તે સર્વપૂજિત દેવીની પૂજા કરી.

Verse 28

ततस्तत्पूजनं चकुर्ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अनन्तश्चापि धर्मश्च मुनीन्द्राः सनकादयः

ત્યારબાદ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ આદિ દેવોએ તેમની પૂજા કરી. અનંત, ધર્મ અને સનકાદિ મુનીશ્વરોએ પણ તેમનું પૂજન કર્યું.

Verse 29

सर्वे देवाश्च मुनयो नृपाश्च मानवादयः । बभूव पूजिता नित्यं सर्वलोकैः सरस्वती

બધા દેવો, મુનિઓ, રાજાઓ અને માનવોએ તેમની પૂજા કરી. આ રીતે સરસ્વતી સમસ્ત લોક દ્વારા નિત્ય પૂજિત થયા.

Verse 30

नारद उवाच पूजाविधानं कवचं ध्यानं चापि निरन्तरम् । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं पुष्पं च चन्दनादिकम्

નાારદે કહ્યું: મને પૂજાની વિધિ, કવચ, નિરંતર ધ્યાન, પૂજા માટે યોગ્ય નૈવેદ્ય, પુષ્પ અને ચંદન આદિ વિશે કહો.

Verse 31

वद वेदविदां श्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं मम । वर्तते हृदये शश्वत्किमिदं श्रुतिसुन्दरम्

હે વેદવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! મને આ કહો, તે સાંભળવાની મારા હૃદયમાં મોટી જિજ્ઞાસા છે. આ શ્રુતિમધુર વિષય શું છે?

Verse 32

श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कण्वशाखोक्तपद्धतिम् । जगन्मातुः सरस्वत्याः पूजाविधिसमन्विताम्

શ્રી નારાયણે કહ્યું: હે નારદ! સાંભળ, હું જગન્માતા સરસ્વતીની પૂજાવિધિ સહિત કણ્વ શાખામાં કહેલી પદ્ધતિનું વર્ણન કરીશ.

Verse 33

माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भदिनेऽपि च । पूर्वेऽह्नि समयं कृत्वा तत्राह्नि संयतः शुचिः

માઘ માસની શુક્લ પંચમીએ અથવા વિદ્યારંભના દિવસે, આગલા દિવસે સંકલ્પ કરીને તે દિવસે સંયમિત અને પવિત્ર રહેવું જોઈએ.

Verse 34

स्नात्वा नित्यक्रियाः कृत्वा घटं संस्थाप्य भक्तितः । स्वशाखोक्तविधानेन तान्त्रिकेणाथवा पुनः

સ્નાન અને નિત્યકર્મ કરીને ભક્તિપૂર્વક કળશની સ્થાપના કરવી જોઈએ, પોતાની શાખાના વિધાન મુજબ અથવા તાંત્રિક વિધિથી.

Verse 35

गणेशं पूर्वमभ्यर्च्य ततोऽभीष्टां प्रपूजयेत् । ध्यानेन वक्ष्यमाणेन ध्यात्वा बाह्यघटे ध्रुवम्

પહેલા ગણેશજીની પૂજા કરીને પછી અભીષ્ટ દેવીની પૂજા કરવી જોઈએ. આગળ કહેવામાં આવનાર ધ્યાન મંત્રથી ધ્યાન ધરીને બહારના કળશમાં તેમનું આવાહન કરવું.

Verse 36

ध्यात्वा पुनः षोडषोपचारेण पूजयेद्‌ व्रती । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं यच्च वेदनिरूपितम्

ધ્યાન કર્યા પછી વ્રતીએ ષોડશોપચારથી પૂજા કરવી જોઈએ. વેદમાં બતાવેલ પૂજાને યોગ્ય નૈવેદ્ય અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 37

वक्ष्यामि सौम्य तत्किञ्चिद्यथाधीतं यथागमम् । नवनीतं दधि क्षीरं लाजांश्च तिललड्डुकम्

હે સૌમ્ય! હું આગમો અને મારા અભ્યાસ મુજબ તે નૈવેદ્યો જણાવું છું: માખણ, દહીં, દૂધ, ધાણી (લાજા) અને તલના લાડુ.

Verse 38

इक्षुमिक्षुरसं शुक्लवर्णं पञ्चगुडं मधु । स्वस्तिकं शर्करां शुक्लधान्यस्याक्षतमक्षतम्

શેરડી, શેરડીનો રસ, સફેદ રંગના પાંચ પ્રકારના ગોળ, મધ, સ્વસ્તિક મીઠાઈ, ખાંડ અને સફેદ ધાનના અક્ષત.

Verse 39

अच्छिन्नशुक्लधान्यस्य पृथुकं शुक्लमोदकम् । घृतसैन्धवसंयुक्तं हविष्यान्नं यथोदितम्

અખંડિત સફેદ ધાનના પૌઆ, સફેદ મોદક, અને ઘી તથા સિંધવ મીઠું યુક્ત શાસ્ત્રોક્ત હવિષ્યાન્ન.

Verse 40

यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकं घृतसंयुतम् । पिष्टकं स्वस्तिकस्यापि पक्वरम्भाफलस्य च

જવ અને ઘઉંના લોટના ઘી યુક્ત પકવાન, સ્વસ્તિક આકારના પકવાન અને પાકેલા કેળા.

Verse 41

परमान्नं च सघृतं मिष्टान्नं च सुधोपमम् । नारिकेलं तदुदकं कसेरुं मूलमार्द्रकम्

ઘી યુક્ત ખીર, અમૃત સમાન મીઠાઈઓ, નારિયેળ, નારિયેળનું પાણી, કસેરુ અને આદુ.

Verse 42

पक्वरम्भाफलं चारु श्रीफलं बदरीफलम् । कालदेशोद्‍भवं चारु फलं शुक्लं च संस्कतम्

સુંદર પાકેલા કેળા, બીલી (શ્રીફળ), બોર અને દેશ-કાળ મુજબ ઉત્પન્ન થયેલા સુંદર, સફેદ અને સુસંસ્કૃત ફળો.

Verse 43

सुगन्धं शुक्लपुष्पं च सुगन्धं शुक्लचन्दनम् । नवीनं शुक्लवस्त्रं च शङ्‌खं च सुन्दरं मुने

હે મુનિ! સુગંધિત શ્વેત પુષ્પો, સુગંધિત શ્વેત ચંદન, નવીન શ્વેત વસ્ત્ર અને સુંદર શંખ.

Verse 44

माल्यं च शुक्लपुष्पाणां शुक्लहारं च भूषणम् । यादृशं च श्रुतौ ध्यानं प्रशस्यं श्रुतिसुन्दरम्

શ્વેત પુષ્પોની માળા, શ્વેત હાર અને આભૂષણો. હવે હું તે ધ્યાન કહીશ જે શ્રુતિઓમાં પ્રશંસિત અને શ્રુતિમધુર છે.

Verse 45

तन्निबोध महाभाग भ्रमभञ्जनकारणम् । सरस्वतीं शुक्लवर्णां सस्मितां सुमनोहराम्

હે મહાભાગ! ભ્રમનો નાશ કરનાર તે ધ્યાન સાંભળો. ભગવતી સરસ્વતી શ્વેત વર્ણવાળા, મંદ સ્મિતયુક્ત અને અત્યંત મનોહર છે.

Verse 46

कोटिचन्द्रप्रभामुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहाम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां वीणापुस्तकधारिणीम्

તેમનું વિગ્રહ કરોડો ચંદ્રની પ્રભાથી યુક્ત અને પરમ શોભાશાળી છે. તેઓ અગ્નિ સમાન શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને વીણા તથા પુસ્તક ધારણ કરેલા છે.

Verse 47

रत्‍नसारेन्द्रनिर्माणनवभूषणभूषिताम् । सुपूजितां सुरगणैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः

તેઓ શ્રેષ્ઠ રત્નોથી નિર્મિત નવીન આભૂષણોથી વિભૂષિત છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ આદિ દેવગણો દ્વારા તેઓ ભલીભાંતિ પૂજિત છે.

Verse 48

वन्दे भक्त्या वन्दितां च मुनीन्द्रमनुमानवैः । एवं ध्यात्वा च मूलेन सर्वं दत्त्वा विचक्षणः

મુનીન્દ્રો, મનુઓ અને માનવો દ્વારા વંદિત તે દેવીની હું ભક્તિપૂર્વક વંદના કરું છું. આ રીતે ધ્યાન કરીને વિદ્વાન પુરુષે મૂળ મંત્રથી બધું અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 49

संस्तूय कवचं धृत्वा प्रणमेद्दण्डवद्‌भुवि । येषां चेयमिष्टदेवी तेषां नित्यक्रिया मुने

સ્તુતિ કરીને અને કવચ ધારણ કરીને પૃથ્વી પર દંડવત પ્રણામ કરવા જોઈએ. હે મુનિ! જેમના આ ઇષ્ટદેવી છે, તેમના માટે આ નિત્ય ક્રિયા છે.

Verse 50

विद्यारम्भे च वर्षान्ते सर्वेषां पञ्चमीदिने । सर्वोपयुक्तं मूलं च वैदिकाष्टाक्षरः परः

વિદ્યારંભ સમયે અને વર્ષના અંતે પંચમીના દિવસે આ પૂજા સૌના માટે છે. સર્વોપયુક્ત મૂળ મંત્ર પરમ વૈદિક અષ્ટાક્ષર મંત્ર છે.

Verse 51

येषां येनोपदेशो वा तेषां स मूल एव च । सरस्वती चतुर्थ्यन्तं वह्निजायान्तमेव च

અથવા જેમને જે મંત્રનો ઉપદેશ મળ્યો હોય, તે જ તેમનો મૂળ મંત્ર છે. 'સરસ્વતી' શબ્દ ચતુર્થી વિભક્તિમાં અને અંતે 'સ્વાહા' (અગ્નિની પત્ની) જોડાયેલ મંત્ર.

Verse 52

लक्ष्मीमायादिकं चैव मन्त्रोऽयं कल्पपादपः । पुरा नारायणश्चेमं वाल्मीकाय कृपानिधिः

લક્ષ્મી બીજ (શ્રીં) અને માયા બીજ (હ્રીં) આદિથી યુક્ત આ મંત્ર કલ્પવૃક્ષ સમાન છે. પ્રાચીન કાળમાં કૃપાનિધિ નારાયણે આ મંત્ર વાલ્મીકિને આપ્યો હતો.

Verse 53

प्रददौ जाह्नवीतीरे पुण्यक्षेत्रे च भारते । भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्यपर्वणि

નારાયણે ભારતના પુણ્યક્ષેત્રમાં જાહ્નવી (ગંગા) ના કિનારે આ પ્રદાન કર્યું. ભૃગુએ પુષ્કરમાં સૂર્યગ્રહણ સમયે આ શુક્રને આપ્યું.

Verse 54

चन्द्रपर्वणि मारीचो ददौ वाक्पतये मुदा । भृगोश्चैव ददौ तुष्टो ब्रह्मा बदरिकाश्रमे

મરીચિએ આનંદપૂર્વક ચંદ્રગ્રહણ સમયે આ બૃહસ્પતિને આપ્યું. બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને બદરિકાશ્રમમાં આ ભૃગુને આપ્યું.

Verse 55

आस्तिकस्य जरत्कारुर्ददौ क्षीरोदसन्निधौ । विभाण्डको ददौ मेरौ ऋष्यशृङ्‌गाय धीमते

જરત્કારુએ ક્ષીરસાગર પાસે આસ્તિકને આ આપ્યું. વિભાંડકે મેરુ પર્વત પર બુદ્ધિમાન ઋષ્યશૃંગને આ પ્રદાન કર્યું.

Verse 56

शिवः कणादमुनये गौतमाय ददौ मुदा । सूर्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च

શિવજીએ આનંદપૂર્વક કણાદ મુનિ અને ગૌતમને આ આપ્યું. સૂર્યદેવે યાજ્ઞવલ્ક્ય અને કાત્યાયનને આ પ્રદાન કર્યું.

Verse 57

शेषः पाणिनये चैव भारद्वाजाय धीमते । ददौ शाकटायनाय सुतले बलिसंसदि

શેષનાગે સુતલ લોકમાં બલિની સભામાં પાણિની, બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજ અને શાકટાયનને આ આપ્યું.

Verse 58

चतुर्लक्षजपेनैव मन्त्रः सिद्धो भवेन्नृणाम् । यदि स्यान्मन्त्रसिद्धो हि बृहस्पतिसमो भवेत्

ચાર લાખ જપ કરવાથી મનુષ્યો માટે આ મંત્ર સિદ્ધ થાય છે. જો મંત્ર સિદ્ધ થઈ જાય, તો તે બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિશાળી બને છે.

Verse 59

कवचं शृणु विप्रेन्द्र यद्दत्तं ब्रह्मणा पुरा । विश्वस्रष्टा विश्वजयं भृगवे गन्धमादने

હે વિપ્રેન્દ્ર! તે 'વિશ્વજય' કવચ સાંભળો જે પ્રાચીન કાળમાં વિશ્વના સર્જક બ્રહ્માએ ગંધમાદન પર્વત પર ભૃગુને આપ્યું હતું.

Verse 60

भृगुरुवाच ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानविशारद । सर्वज्ञ सर्वजनक सर्वेश सर्वपूजित

ભૃગુએ કહ્યું: હે બ્રહ્મન! તમે બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં નિપુણ છો. તમે સર્વજ્ઞ, સર્વના જનક, સર્વેશ્વર અને સર્વપૂજિત છો.

Verse 61

सरस्वत्याश्च कवचं ब्रूहि विश्वजयं प्रभो । अयातयामं मन्त्राणां समूहसंयुतं परम्

હે પ્રભુ! સરસ્વતીનું તે 'વિશ્વજય' કવચ કહો, જે મંત્રોના સમૂહથી યુક્ત, પરમ અને ક્યારેય પ્રભાવહીન ન થનારું (અયાતયામ) છે.

Verse 62

ब्रह्मोवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं सर्वकामदम् । श्रुतिसारं श्रुतिसुखं श्रुत्युक्तं श्रुतिपूजितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે વત્સ! સાંભળ, હું તે કવચ કહીશ જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે, જે શ્રુતિઓનું સાર, શ્રુતિસુખદ, શ્રુતિપ્રતિપાદિત અને શ્રુતિપૂજિત છે.

Verse 63

उक्तं कृष्णेन गोलोके मह्यं वृन्दावने वने । रासेश्वरेण विभुना रासे वै रासमण्डले

ગોલોકના વૃંદાવન વનમાં, રાસમંડળમાં રાસ સમયે, સર્વવ્યાપી રાસેશ્વર કૃષ્ણ દ્વારા મને આ કહેવામાં આવ્યું હતું.

Verse 64

अतीव गोपनीयं च कल्पवृक्षसमं परम् । अश्रुताद्‍भुतमन्त्राणां समूहैश्च समन्वितम्

આ અત્યંત ગોપનીય, કલ્પવૃક્ષ સમાન શ્રેષ્ઠ અને અશ્રુત અદભૂત મંત્રોના સમૂહોથી યુક્ત છે.

Verse 65

यद्धृत्वा भगवाञ्छुक्रः सर्वदैत्येषु पूजितः । यद्धृत्वा पठनाद्‌ ब्रह्मन् बुद्धिमांश्च बृहस्पतिः

જેને ધારણ કરીને ભગવાન શુક્ર સર્વ દૈત્યોમાં પૂજનીય થયા. હે બ્રાહ્મણ! જેને ધારણ કરવાથી અને પઠન કરવાથી બૃહસ્પતિ અત્યંત બુદ્ધિમાન થયા.

Verse 66

पठनाद्धारणाद्वाग्मी कवीन्द्रो वाल्मिको मुनिः । स्वायम्भुवो मनुश्चैव यद्धृत्वा सर्वपूजितः

આના પઠન અને ધારણથી મુનિ વાલ્મીકિ વાગ્મી અને કવીન્દ્ર થયા. આને ધારણ કરીને સ્વાયંભુવ મનુ સર્વપૂજિત થયા.

Verse 67

कणादो गौतमः कण्वः पाणिनिः शाकटायनः । ग्रन्धं चकार यद्धृत्वा दक्षः कात्यायनः स्वयम्

કણાદ, ગૌતમ, કણ્વ, પાણિનિ, શાકટાયન, દક્ષ અને સ્વયં કાત્યાયને આ ધારણ કરીને ગ્રંથોની રચના કરી.

Verse 68

धृत्वा वेदविभागं च पुराणान्यखिलानि च । चकार लीलामात्रेण कृष्णद्वैपायनः स्वयम्

સ્વયં કૃષ્ણદ્વૈપાયને આ ધારણ કરીને લીલામાત્રથી વેદવિભાગ અને અખિલ પુરાણોની રચના કરી.

Verse 69

शातातपश्च संवर्तो वसिष्ठश्च पराशरः । यद्धृत्वा पठनाद्‌ ग्रन्थं याज्ञवल्क्यश्चकार सः

શાતાતપ, સંવર્ત, વસિષ્ઠ અને પરાશરે આ ધારણ કર્યું, અને યાજ્ઞવલ્ક્યે આ ધારણ કરી અને પઠન કરી ગ્રંથની રચના કરી.

Verse 70

ऋष्यशृङ्‌गो भरद्वाजश्चास्तिको देवलस्तथा । जैगीषव्यो ययातिश्च धृत्वा सर्वत्र पूजिताः

ઋષ્યશૃંગ, ભરદ્વાજ, આસ્તિક, દેવલ, જૈગીષવ્ય અને યયાતિ આ ધારણ કરીને સર્વત્ર પૂજિત થયા.

Verse 71

कवचस्यास्य विप्रेन्द्र ऋषिरेव प्रजापतिः । स्वयं छन्दश्च बृहती देवता शारदाम्बिका

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! આ કવચના ઋષિ સ્વયં પ્રજાપતિ છે, છંદ બૃહતી છે અને દેવતા શારદામ્બિકા છે.

Verse 72

सर्वतत्त्वपरिज्ञानसर्वार्थसाधनेषु च । कवितासु च सर्वासु विनियोगः प्रकीर्तितः

સર્વ તત્ત્વોના જ્ઞાન, સર્વ અર્થોની સિદ્ધિ અને સર્વ પ્રકારની કવિતાઓમાં આનો વિનિયોગ કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 73

श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा शिरो मे पातु सर्वतः । श्रीं वाग्देवतायै स्वाहा भालं मे सर्वदावतु

'શ્રીં હ્રીં સરસ્વત્યૈ સ્વાહા' મારા મસ્તકની ચારે બાજુથી રક્ષા કરો. 'શ્રીં વાગ્દેવતાયૈ સ્વાહા' મારા કપાળની સદા રક્ષા કરો.

Verse 74

ॐ ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहेति श्रोत्रे पातु निरन्तरम् । ओं श्रीं ह्रीं भगवत्यै सरस्वत्यै स्वाहा नेत्रयुग्मं सदावतु

'ૐ હ્રીં સરસ્વત્યૈ સ્વાહા' મારા કાનની નિરંતર રક્ષા કરો. 'ૐ શ્રીં હ્રીં ભગવત્યૈ સરસ્વત્યૈ સ્વાહા' મારી બંને આંખોની સદા રક્ષા કરો.

Verse 75

ऐं ह्रीं वाग्वादिन्यै स्वाहा नासां मे सर्वदावतु । ह्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा चोष्ठं सदावतु

'ઐં હ્રીં વાગ્વાદિન્યૈ સ્વાહા' મારા નાકની સદા રક્ષા કરો. 'હ્રીં વિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા' મારા હોઠની સદા રક્ષા કરો.

Verse 76

ॐ श्रीं ह्रीं ब्राह्म्यै स्वाहेति दन्तपंक्तिं सदावतु । ऐमित्येकाक्षरो मन्त्रो मम कण्ठं सदावतु

'ૐ શ્રીં હ્રીं બ્રાહ્મ્યૈ સ્વાહા' મારી દાંતની પંક્તિની સદા રક્ષા કરો. 'ઐં' એવો એકાક્ષર મંત્ર મારા કંઠની સદા રક્ષા કરો.

Verse 77

ॐ श्रीं ह्रीं पातु मे ग्रीवां स्कन्धौ मे श्रीं सदावतु । ॐ ह्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा वक्षः सदावतु

'ૐ શ્રીં હ્રીં' મારી ગ્રીવાની રક્ષા કરો, 'શ્રીં' મારા ખભાની સદા રક્ષા કરો. 'ૐ હ્રીં વિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા' મારા વક્ષસ્થળની સદા રક્ષા કરો.

Verse 78

ॐ ह्रीं विद्याधिस्वरूपायै स्वाहा मे पातु नाभिकाम् । ॐ ह्रीं क्लीं वाण्यै स्वाहेति मम हस्तौ सदावतु

'ૐ હ્રીં વિદ્યાધિસ્વરૂપાયૈ સ્વાહા' મારી નાભિની રક્ષા કરો. 'ૐ હ્રીં ક્લીં વાણ્યૈ સ્વાહા' મારા હાથની સદા રક્ષા કરો.

Verse 79

ॐ सर्ववर्णात्मिकायै स्वाहा पादयुग्मं सदावतु । ॐ वागधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा सर्वं सदावतु

'ૐ સર્વવર્ણાત્મિકાયૈ સ્વાહા' મારા બંને ચરણોની સદા રક્ષા કરો. 'ૐ વાગધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા' મારા સર્વ અંગોની સદા રક્ષા કરો.

Verse 80

ॐ सर्वकण्ठवासिन्यै स्वाहा प्राच्यां सदावतु । ॐ सर्वजिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहाग्निदिशि रक्षतु

'ૐ સર્વકંઠવાસિન્યૈ સ્વાહા' પૂર્વ દિશામાં સદા રક્ષા કરો. 'ૐ સર્વજિહ્વાગ્રવાસિન્યૈ સ્વાહા' અગ્નિ દિશામાં રક્ષા કરો.

Verse 81

ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सरस्वत्यै बुधजनन्यै स्वाहा । सततं मन्त्रराजोऽयं दक्षिणे मां सदावतु

'ૐ ઐં હ્રીં ક્લીં સરસ્વત્યૈ બુધજનન્યૈ સ્વાહા' આ મંત્રરાજ દક્ષિણ દિશામાં નિરંતર મારી રક્ષા કરો.

Verse 82

ऐं ह्रीं श्रीं त्र्यक्षरो मन्त्रो नैर्ऋत्यां सर्वदावतु । ॐ ऐं जिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहा मां वारुणेऽवतु

'ઐં હ્રીં શ્રીં' આ ત્ર્યક્ષર મંત્ર નૈઋત્ય કોણમાં સદા રક્ષા કરો. 'ૐ ઐં જિહ્વાગ્રવાસિન્યૈ સ્વાહા' પશ્ચિમ (વરુણ) દિશામાં મારી રક્ષા કરો.

Verse 83

ॐ सर्वाम्बिकायै स्वाहा वायव्ये मां सदावतु । ॐ ऐं श्रीं क्लीं गद्यवासिन्यै स्वाहा मामुत्तरेऽवतु

'ૐ સર્વામ્બિકાયૈ સ્વાહા' - તેઓ વાયવ્ય ખૂણામાં સદા મારી રક્ષા કરે. 'ૐ એં શ્રીં ક્લીં ગદ્યવાસિન્યૈ સ્વાહા' - તેઓ ઉત્તર દિશામાં મારી રક્ષા કરે.

Verse 84

ॐ ऐं सर्वशास्त्रवासिन्यै स्वाहैशान्यां सदावतु । ॐ ह्रीं सर्वपूजितायै स्वाहा चोर्ध्वं सदावतु

'ૐ એં સર્વશાસ્ત્રવાસિન્યૈ સ્વાહા' - તેઓ ઈશાન ખૂણામાં સદા મારી રક્ષા કરે. 'ૐ હ્રીં સર્વપૂજિતાયૈ સ્વાહા' - તેઓ ઉપરની તરફ સદા મારી રક્ષા કરે.

Verse 85

ॐ ह्रीं पुस्तकवासिन्यै स्वाहाधो मां सदावतु । ॐ ग्रन्थबीजस्वरूपायै स्वाहा मां सर्वतोऽवतु

'ૐ હ્રીં પુસ્તકવાસિન્યૈ સ્વાહા' - તેઓ નીચેની તરફ સદા મારી રક્ષા કરે. 'ૐ ગ્રન્થબીજસ્વરૂપાયૈ સ્વાહા' - તેઓ ચારે બાજુથી મારી રક્ષા કરે.

Verse 86

इति ते कथितं विप्र ब्रह्ममन्त्रौघविग्रहम् । इदं विश्वजयं नाम कवचं ब्रह्मरूपकम्

હે વિપ્ર! આ રીતે મેં તમારી પાસે બ્રહ્મમંત્રોના સમૂહ સ્વરૂપ અને બ્રહ્મરૂપ 'વિશ્વજય' નામના કવચનું વર્ણન કર્યું છે.

Verse 87

पुरा श्रुतं धर्मवक्त्रात्पर्वते गन्धमादने । तव स्नेहान्मयाख्यातं प्रवक्तव्यं न कस्यचित्

પ્રાચીન કાળમાં ગંધમાદન પર્વત પર ધર્મના મુખેથી આ સાંભળવામાં આવ્યું હતું. તમારા પ્રત્યેના સ્નેહને કારણે મેં આ કહ્યું છે; આ કોઈને પણ જણાવવું જોઈએ નહીં.

Verse 88

गुरुमभ्यर्च्य विधिवद्वस्त्रालङ्‌कारचन्दनैः । प्रणम्य दण्डवद्‍भूमौ कवचं धारयेत्सुधीः

વસ્ત્ર, અલંકાર અને ચંદનથી વિધિપૂર્વક ગુરુની અર્ચના કરીને અને ભૂમિ પર દંડવત પ્રણામ કરીને બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ આ કવચ ધારણ કરવું જોઈએ.

Verse 89

पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धं तु कवचं भवेत् । यदि स्यात्सिद्धकवचो बृहस्पतिसमो भवेत्

પાંચ લાખ જપ કરવાથી જ આ કવચ સિદ્ધ થાય છે. જો કોઈ સિદ્ધ કવચવાળો થઈ જાય, તો તે બૃહસ્પતિ સમાન બની જાય છે.

Verse 90

महावाग्मी कवीन्द्रश्च त्रैलोक्यविजयी भवेत् । शक्नोति सर्वं जेतुं च कवचस्य प्रसादतः

તે મહાન વક્તા, કવિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ત્રણેય લોકનો વિજયી બને છે. આ કવચના પ્રસાદથી તે બધું જ જીતવા માટે સમર્થ બને છે.

Verse 91

इदं च कण्वशाखोक्तं कवचं कथितं मुने । स्तोत्रं पूजाविधानं च ध्यानं च वन्दनं शृणु

હે મુનિ! આ કણ્વ શાખામાં કહેવાયેલું કવચ મેં તમને કહ્યું. હવે સ્તોત્ર, પૂજાવિધિ, ધ્યાન અને વંદના વિશે સાંભળો.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे सरस्वतीस्तोत्रपूजाकवचादिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

આ રીતે અઢાર હજાર શ્લોકોવાળી શ્રીમદ્દેવીભાગવત મહાપુરાણ સંહિતાના નવમા સ્કંધમાં 'સરસ્વતી સ્તોત્ર, પૂજા અને કવચ આદિનું વર્ણન' નામનો ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.