Adhyaya 1

Verse 1

भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनम् जनमेजय उवाच सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् । चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम्

જનમેજયે કહ્યું: સૂર્ય અને ચંદ્ર વંશમાં ઉત્પન્ન થયેલા રાજાઓની ઉત્તમ કથાઓ પર આધારિત ચરિત્ર તમે સંભળાવ્યું અને મેં તે સાંભળ્યું; તે ખરેખર અમૃત સમાન છે.

Verse 2

अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्‌रूपेण पूज्यते

હવે હું એ સાંભળવા ઈચ્છું છું કે તે જગદંબિકા દેવી સમસ્ત મન્વંતરોમાં કયા કયા રૂપે પૂજાય છે.

Verse 3

यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा । (शरीरेण च देवेशी पूजनीया फलप्रदा । येनैव मन्त्रबीजेन यत्र यत्र च पूज्यते ) देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णनं च यथातथम्

કયા કયા સ્થાનો પર, કયા કર્મો દ્વારા, કયા શરીરથી તે દેવેશી ફળ આપવા માટે પૂજનીય છે, કયા મંત્ર બીજથી અને ક્યાં ક્યાં તેમની પૂજા થાય છે, તથા દેવીના વિરાટ સ્વરૂપનું યથાર્થ વર્ણન કરો.

Verse 4

येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः । तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्

હે વિપ્રર્ષિ! જે ધ્યાન દ્વારા બુદ્ધિ તેમના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી શકે, તે બધું મને કહો જેથી હું પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરી શકું.

Verse 5

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् । यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते

વ્યાસજીએ કહ્યું: હે રાજન! સાંભળો, હું દેવીની ઉત્તમ આરાધનાનું વર્ણન કરીશ, જે કરવાથી અથવા ફક્ત સાંભળવાથી પણ મનુષ્ય પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा । तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः

પ્રાચીન કાળમાં નારદજીએ નારાયણને આ જ પૂછ્યું હતું. યોગચર્યાના પ્રવર્તક તે દેવે તેમને જે કહ્યું હતું (તે હું કહીશ).

Verse 7

एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान्

એકવાર શ્રીમાન નારદ આ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરતાં નારાયણ આશ્રમે પહોંચ્યા અને થાક ઉતારી ત્યાં રોકાયા.

Verse 8

तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्‍भवः । पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ

તે યોગાત્માને પ્રણામ કરીને, બ્રહ્માના પુત્ર નારદે તે જ વાત પૂછી જે હે નિષ્પાપ (જનમેજય)! તમે પૂછી છે.

Verse 9

नारद उवाच देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम । जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्‍गुण

નારદ બોલ્યા: હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, પુરાણ પુરુષોત્તમ! હે જગદાધાર, સર્વજ્ઞ, પ્રશંસનીય અને મહાન સદ્ગુણોથી યુક્ત!

Verse 10

जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् । जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्

આ જગતનું જે આદિ તત્વ છે, તે મને કહો જેવું હું જાણવા ઈચ્છું છું. આ જગત શેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને શેના પર પ્રતિષ્ઠિત છે?

Verse 11

कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्

સમય આવ્યે આ ક્યાં વિલીન થાય છે? સમસ્ત કર્મફળોનો ઉદય ક્યાં થાય છે? કોને જાણવાથી મોહની જનની આ માયા નાશ પામે છે?

Verse 12

कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा

હે દેવ! કઈ અર્ચના, કયા જપ અને હૃદય-કમળમાં કયા ધ્યાનથી તે પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ અંધકારમાં સૂર્યોદય થાય છે?

Verse 13

एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि

હે દેવ! આ પ્રશ્નોના ઉત્તર મને પૂર્ણ રીતે કહો, જેથી સંસાર આ ઘોર અંધકારને સરળતાથી પાર કરી શકે।

Verse 14

व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्

વ્યાસજીએ કહ્યું: દેવર્ષિ નારદ દ્વારા આ રીતે પૂછવામાં આવતા, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ પ્રાચીન મહાયોગી નારાયણે તેમના વચનોનું અભિનંદન કરતાં કહ્યું।

Verse 15

श्रीनारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्‍भ्रमे

શ્રી નારાયણે કહ્યું: હે દેવર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ જગતના તે ઉત્તમ તત્વને સાંભળો, જેને જાણ્યા પછી મનુષ્ય ફરી આ સંસારના ભ્રમમાં પડતો નથી।

Verse 16

जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः

જગતનું પરમ તત્ત્વ દેવી જ છે; આ મારા દ્વારા અને ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો તથા અન્ય મનીષીઓ દ્વારા પણ કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 17

सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्

તે દેવી જ જગતનું સર્જન કરે છે, તેમના દ્વારા જ પાલન થાય છે અને તેમના દ્વારા જ સર્વનો નાશ થાય છે; આ ત્રિગુણો દ્વારા કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 18

तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा

હું તે દેવીના સ્વરૂપનું વર્ણન કરીશ, જે સિદ્ધો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત છે; જે સ્મરણ કરનારાઓના સર્વ પાપોને નષ્ટ કરનાર, કામના પૂર્ણ કરનાર અને મોક્ષ આપનાર છે।

Verse 19

मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः

પ્રથમ મનુ સ્વાયંભુવ, જે બ્રહ્માના પ્રતાપી પુત્ર, શતરૂપાના પતિ અને શ્રીમાન છે, તેઓ સર્વ મન્વંતરોના અધિપતિ છે।

Verse 20

स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्

તે મનુએ પહેલા પોતાના પિતા, નિષ્પાપ પ્રજાપતિ દેવ (બ્રહ્મા) ની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી. ત્યારે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રને કહ્યું।

Verse 21

पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે પુત્ર, હે પુત્ર! તારે દેવીની ઉત્તમ આરાધના કરવી જોઈએ. હે તાત! તેમની કૃપાથી તારું પ્રજા-સર્જનનું કાર્ય સિદ્ધ થશે.'

Verse 22

एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् । जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद्‌ विभुः

પ્રજા-સ્રષ્ટા (બ્રહ્મા) દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, સમર્થ વિરાટ સ્વાયંભુવ મનુએ ત્યારે તપસ્યાથી જગતની યોનિ (કારણ) સ્વરૂપા દેવીને તૃપ્ત કર્યા।

Verse 23

तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल । आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्

એકાગ્ર ચિત્ત થઈને તેમણે દેવેશ્વરી, આદ્યા માયા, સર્વશક્તિમયી અને સર્વ કારણોના કારણ સ્વરૂપા દેવીની સ્તુતિ કરી।

Verse 24

मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते

મનુએ કહ્યું: હે દેવેશ્વરી! આપને નમસ્કાર છે, નમસ્કાર છે. આપ જગતના કારણોના પણ કારણ છો. આપ હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર તથા નારાયણના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર છો।

Verse 25

वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे

હે વેદમૂર્તિ! હે જગન્માતા! આપ સમસ્ત કારણોના અધિષ્ઠાન રૂપવાળા છો. આપ ત્રણેય વેદોના પ્રમાણને જાણનાર, સર્વ દેવો દ્વારા વંદિત અને કલ્યાણમયી (શિવા) છો।

Verse 26

माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि

હે માહેશ્વરી, હે મહાભાગે, હે મહામાયે, હે મહોદયે! તમે મહાદેવના પ્રિય નિવાસમાં રહો છો અને મહાદેવનું પ્રિય કરનારા છો.

Verse 27

गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे । महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते

હે ગોપેન્દ્રની પ્રિયા, હે જ્યેષ્ઠા, મહાનંદ અને મહોત્સવ સ્વરૂપા! મહામારીના ભયને હરનારા અને દેવો દ્વારા પૂજિત તમને નમસ્કાર.

Verse 28

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते

સર્વ મંગલોમાં મંગળ રૂપ, કલ્યાણમયી, સર્વ કાર્યોને સિદ્ધ કરનારી, શરણ આપનારી, ત્રિનેત્રી ગૌરી નારાયણી તમને નમસ્કાર હો.

Verse 29

यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा । चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्

જેમનાથી આ વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે અને જેમાં આ સદા ઓતપ્રોત છે; તે અદ્વિતીય ચૈતન્ય, આદિ-અંત રહિત અને તેજોની નિધિ છે.

Verse 30

ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा । पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात्

જેમના દ્રષ્ટિપાતથી બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે, હરિ સદા પાલન કરે છે અને જેમના અનુગ્રહથી વિશ્વેશ્વર સંહારક બને છે.

Verse 31

मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः । यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः

મધુ અને કૈટભથી ઉત્પન્ન થયેલા ભયથી પીડિત બ્રહ્મા, જેમની સ્તુતિ કરવાથી તે ઘોર દૈત્યોરૂપી ભવસાગરથી મુક્ત થયા.

Verse 32

त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती । दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया

તમે જ હ્રી, કીર્તિ, સ્મૃતિ, કાંતિ, કમલા, ગિરિજા, સતી, દાક્ષાયણી, વેદગર્ભા, સિદ્ધિદાત્રી અને સદા અભય આપનારા છો.

Verse 33

स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च । ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे

હે દેવી! હું તમારી સ્તુતિ કરું છું, નમસ્કાર કરું છું, પૂજા અને જપ કરું છું. હું તમારું ધ્યાન, ચિંતન, દર્શન અને શ્રવણ કરું છું, તમે મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 34

ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः । त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः

(તમારી કૃપાથી) બ્રહ્મા વેદનિધિ બન્યા, કૃષ્ણ લક્ષ્મીના નિવાસસ્થાન બન્યા, ઇન્દ્ર ત્રણેય લોકના સ્વામી બન્યા અને વરુણ જળચરોનો ઉત્તમ પતિ બન્યો.

Verse 35

कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् । नैर्ऋतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः

કુબેર નિધિઓનો સ્વામી બન્યો, યમરાજ પ્રેતોના રાજા બન્યા, નૈરૃત રાક્ષસોનો સ્વામી બન્યો અને સોમ અમૃતમય જળનો સ્વામી બન્યો.

Verse 36

त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि । नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः

હે ત્રણેય લોક દ્વારા વંદનીય! હે લોકેશ્વરી! હે મહામંગલરૂપિણી! તમને વારંવાર નમસ્કાર હો. હે જગન્માતા! તમને નમસ્કાર.

Verse 37

श्रीनारायण उवाच एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः

શ્રી નારાયણે કહ્યું: આ રીતે સ્તુતિ કરવાથી પરમ ભગવતી દુર્ગા નારાયણી અત્યંત પ્રસન્ન થઈને હે દેવર્ષિ, બ્રહ્મપુત્ર મનુને આ વચન બોલ્યા.

Verse 38

देव्युवाच वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि । प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च

દેવીએ કહ્યું: હે રાજેન્દ્ર, હે બ્રહ્મપુત્ર! તારી જે ઈચ્છા હોય તે વરદાન માંગ. હું તારી સ્તુતિ, ભક્તિ અને આરાધનાથી પ્રસન્ન છું.

Verse 39

मनुरुवाच यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे । तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया

મનુએ કહ્યું: હે દેવી! જો તમે મારી ભક્તિથી પ્રસન્ન હોવ, હે પરમ કરુણામયી! તો તમારી આજ્ઞાથી પ્રજાની સૃષ્ટિ નિર્વિઘ્નપણે થાય.

Verse 40

देव्युवाच प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल । निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम्

દેવીએ કહ્યું: મારી કૃપાથી પ્રજાની સૃષ્ટિ અવશ્ય ફળશે-ફૂલશે. હે રાજેન્દ્ર! આ કાર્ય નિર્વિઘ્ન થાય અને તેમાં ઉત્તરોત્તર વૃદ્ધિ થાય.

Verse 41

यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्‍भक्त्या त्वत्कृतं सदा । तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु

જે કોઈ તારા દ્વારા રચાયેલા આ સ્તોત્રનો મારી ભક્તિ સાથે સદા પાઠ કરશે, તેમને નિશ્ચિતપણે વિદ્યા, સંતાન, કીર્તિ અને કાંતિની પ્રાપ્તિ થશે.

Verse 42

जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् । सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः

મનુષ્યોને ધન-ધાન્ય અને અજેય શક્તિ પ્રાપ્ત થશે. હે રાજન! તેમને સર્વત્ર વિજય, સુખ અને શત્રુઓનો પૂર્ણ વિનાશ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 43

श्रीनारायण उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे । अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः

શ્રી નારાયણે કહ્યું: બ્રહ્મપુત્ર મનુને આ રીતે વરદાન આપીને, તે દેવી તે બુદ્ધિમાન મનુના જોતા-જોતા જ અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.

Verse 44

अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् । ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः

ત્યારબાદ વરદાન પ્રાપ્ત પ્રતાપી રાજા બ્રહ્મપુત્ર મનુએ બ્રહ્માજીને કહ્યું: હે પિતા! મને એક એકાંત સ્થાન પ્રદાન કરો.

Verse 45

यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः । यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम्

જ્યાં રહીને હું પ્રચુર પ્રજાની સૃષ્ટિ કરી શકું અને યજ્ઞો દ્વારા દેવેશ્વરનું યજન કરી શકું; મને શીઘ્ર તે સ્થાનનો નિર્દેશ આપો.

Verse 46

इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः । चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम्

પોતાના પુત્રના વચનો સાંભળીને, પ્રજાપતિઓના સ્વામી વિભુ બ્રહ્માએ લાંબા સમય સુધી વિચાર્યું કે આ કાર્ય કેવી રીતે સિદ્ધ થશે.

Verse 47

सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसंख्यकः । धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया

(બ્રહ્માએ વિચાર્યું): 'સૃષ્ટિ રચતા મારો અનંત કાળ વીતી ગયો છે. સર્વનો આશ્રય એવી પૃથ્વી જળમાં ડૂબીને રસાતળમાં જતી રહી છે.'

Verse 48

इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः । करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः

મારા દ્વારા વિચારાયેલું આ કાર્ય ભગવાન આદિપુરુષ મારા સહાયક બનીને કરશે, જેમના આદેશને હું આધીન છું.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनं नाम प्रधमोऽध्यायः

અઢાર હજાર શ્લોકોવાળી શ્રીમદ્દેવીભાગવત મહાપુરાણ સંહિતાના આઠમા સ્કંધના ભુવનકોશ પ્રસંગમાં 'દેવી દ્વારા મનુને વરદાન વર્ણન' નામનો પ્રથમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.