Shloka 61
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
सिंदूरवर्णलिखितं पूजयेदुत्तरामुखः / यदा तदा स्ववशगो लोको भवति नान्यथा
Transliteration
siṃdūravarṇalikhitaṃ pūjayeduttarāmukhaḥ / yadā tadā svavaśago loko bhavati nānyathā
Translation
સિંદૂર વર્ણે લખેલાને ઉત્તરમુખ થઈ પૂજે; ત્યારે લોકો નિશ્ચયે તેના વશમાં થાય, અન્યથા નહીં।
Word by Word
सिन्दूरvermilion
सिन्दूर:
सम्बन्ध (Compound member)
TypeNoun
Rootसिन्दूर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-समर्थ in compound base; ‘vermilion’
वर्णcolor
वर्ण:
सम्बन्ध (Compound member)
TypeNoun
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-समर्थ in compound base; ‘color’
लिखितम्drawn/written
लिखितम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootलिख् (धातु) → लिखित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (कर्म), एकवचनम्; qualifies (implicit) चक्रम्/यन्त्रं ‘written/drawn’
पूजयेत्should worship
पूजयेत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपूज् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘should worship’
उत्तरnorthern
उत्तर:
सम्बन्ध (Compound member)
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-समर्थ in compound base (with मुख)
आमुखःfacing (with face)
आमुखः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (कर्ता), एकवचनम्; with उत्तर as तत्पुरुष ‘north-facing’ (uttarāmukhaḥ)
यदाwhen
यदा:
क्रियाविशेषण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb ‘when’)
तदाthen
तदा:
क्रियाविशेषण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (correlative adverb ‘then’)
स्वone’s own
स्व:
सम्बन्ध (Compound member)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-समर्थ in compound base; ‘one’s own’
वशगःunder one’s control
वशगः:
कर्तृ-विशेषण (Subject complement)
TypeAdjective
Rootवशग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (कर्ता), एकवचनम्; compound: स्व-वश-ग ‘gone under one’s control’
लोकःpeople/world
लोकः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (कर्ता), एकवचनम्
भवतिbecomes
भवति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट् (present indicative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘becomes’
नnot
न:
सम्बन्ध/निपात (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle)
अन्यथाotherwise
अन्यथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootअन्यथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb ‘otherwise’)