Shloka 21
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
अनाद्यौ वरमुत्पादौ उभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ / अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च
Transliteration
anādyau varamutpādau ubhau sūkṣmau tu tau smṛtau / anādisaṃyogayutau sarvaṃ kṣetrajñameva ca
Translation
તે બંને—અનાદિ અને શ્રેષ્ઠ—ઉત્પત્તિના મૂળ છે; બંને સૂક્ષ્મ ગણાય છે. અનાદિ સંયોગથી યુક્ત થઈ સર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ જ છે.
Word by Word
अनाद्यौbeginningless (two)
अनाद्यौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootअनादि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन; विशेषण
वरम्excellent / best
वरम्:
विशेषण/सम्बन्ध (Qualifier)
TypeAdjective
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः—‘indeed/excellent’ (contextual)
उत्पादौthe two productions/origins
उत्पादौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootउत्पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन
उभौboth
उभौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन; सर्वनाम-विशेषण
सूक्ष्मौsubtle (two)
सूक्ष्मौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootसूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन; विशेषण
तुbut / indeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), विरोध/अन्वयार्थे ‘but/indeed’
तौthose two
तौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन; सर्वनाम
स्मृतौare remembered / are said
स्मृतौ:
विधेय (Predicate complement)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त (भूतकर्मणि/भूतकालिक), क्त-प्रत्यय (past passive participle) ‘स्मृत’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
अनादि-संयोग-युतौendowed with beginningless conjunction
अनादि-संयोग-युतौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootअनादि + संयोग + युत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; समासः अनादि-सम्बन्धः + संयोग (तत्पुरुष) + युत (‘endowed with’)
सर्वम्all
सर्वम्:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
क्षेत्रज्ञम्the knower of the field
क्षेत्रज्ञम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; समासः क्षेत्र + ज्ञ (तत्पुरुष)
एवindeed / only
एव:
सम्बन्ध (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)