Adhyaya 14
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam (Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City)
આ અધ્યાયમાં લલિતોપાખ્યાનના હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદમાં દેવગણનો મહાસમાગમ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્મા ઋષિઓ સાથે દેવીના દર્શનાર્થે આવે છે; વિષ્ણુ વિનતાસુત ગરુડ પર આરુઢ થઈ અને શિવ વૃષભ પર આરુઢ થઈ પધારે છે. નારદપ્રમુખ દેવર્ષિઓ, અપ્સરાઓ, ગંધર્વો (જેમ કે વિશ્વાવસુ), અને યક્ષો મહાદેવીની આસપાસ એકત્ર થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા વિશ્વકર્માને અમરાવતી સમાન દિવ્ય નગરી રચવાનો આદેશ આપે છે—પ્રાકાર, દ્વાર, રાજમાર્ગ, અશ્વશાળા તથા અમાત્ય, સૈનિક, દ્વિજ અને સેવકવર્ગોના નિવાસો સહિત. આગળ તેજોમય મધ્યપ્રાસાદ, નવરત્નસભા અને ચિંતામણિ-નિર્મિત સિંહાસનનું વર્ણન આવે છે, જે ઉદયમાન સૂર્ય સમું સ્વયંપ્રકાશી છે. બ્રહ્મા સિંહાસનની રાજ્યશક્તિ પર વિચાર કરી સૂચવે છે કે તેની સાન્નિધ્યથી ત્રિલોકમાં પદ-પ્રતિષ્ઠા વધે; તેમજ રાજત્વ/અભિષેકની મર્યાદામાં શુભ આચાર્ય, ઉત્તમ લક્ષણો અને સહધર્મિણીની હાજરીથી શાસન વિધિરૂપ અને બ્રહ્માંડરૂપે સહ-સ્થાપિત થાય છે એમ નિયમવચન આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં… ‘લલિતાસ્તવરાજ’ નામે તેરમો અધ્યાય. હયગ્રીવે કહ્યું—એ જ સમયે લોકપિતામહ બ્રહ્મા મહર્ષિઓ સાથે દેવેશીના દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં આવ્યા।
Verse 2
आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् / शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
પછી વિષ્ણુ વિનતાપુત્ર ગરુડ પર આરૂઢ થઈ આવ્યા; અને શિવ પણ વૃષભ પર આરૂઢ થઈ અખિલેશ્વરી પાસે પહોંચ્યા।
Verse 3
देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् / आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
નારદ આદિ દેવર્ષિઓ મહેશ્વરી પાસે એકત્ર થયા; અને અપ્સરાઓના સર્વ ગણ પણ તે મહાદેવી પાસે આવ્યા।
Verse 4
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः / ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
વિશ્વાવસુ વગેરે ગંધર્વો અને યક્ષો પણ હતા; બ્રહ્માની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ વિશ્વકર્મા નિયુક્ત થયો।
Verse 5
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा / ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
તેણે અમરપુર સમાન એક દિવ્ય નગર રચ્યું; ત્યારબાદ સર્વ મંત્રોની અધિદેવતા ભગવતી દુર્ગા પ્રગટ થઈ।
Verse 6
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् / ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
વિદ્યાની અધિદેવતા શ્યામા અંબિકાને મળવા આવી; બ્રાહ્મી વગેરે માતૃકાઓ પણ પોતાના-પોતાના ભૂતગણોથી ઘેરાઈને આવી પહોંચ્યાં।
Verse 7
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः / भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ અને કરોડો યોગિનીઓ; ભૈરવો, ક્ષેત્રપાલો અને ગણોના અગ્રણી મહાશાસ્તા પણ (ત્યાં આવ્યા)।
Verse 8
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः / आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
મહાગણેશ્વર સ્કંદ, બટુક અને વીરભદ્ર પણ આવ્યા; ત્યારબાદ તેમણે નમસ્કાર કરીને મહાદેવીની સ્તુતિ કરી।
Verse 9
तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् / गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
ત્યારે તેણે એક રમણીય નગરી જોઈ, જે ઊંચા પ્રાકાર અને તોરણોથી શોભિત હતી; ગજ-અશ્વ-રથશાળાઓથી સમૃદ્ધ અને રાજવીથીઓથી વિરાજમાન હતી.
Verse 10
सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् / वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
ત્યાં સામંતો, અમાત્યો, સૈનિકો અને દ્વિજોના, તેમજ વેતાલ-સેવકો, દાસો અને દાસીઓના પણ રુચિર ગૃહો હતાં.
Verse 11
मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् / शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
નગરના મધ્યમાં દિવ્ય રાજગૃહ હતું, દ્વાર અને ગોપુરોથી ભૂષિત; અનેક શાળાઓથી યુક્ત અને સભાઓથી સુશોભિત હતું.
Verse 12
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् / मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
ત્યાં શુભ નવરત્નમયી સિંહાસનસભા હતી; તેના મધ્યમાં ચિંતામણિ રત્નથી નિર્મિત દિવ્ય સિંહાસન હતું.
Verse 13
स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् / विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
સ્વયં પ્રકાશમાન, અદ્વંદ્વ અને ઉદયતા સૂર્ય સમાન તે તેજને જોઈ લોકપિતામહ બ્રહ્મા વિચારમાં લીન થયા।
Verse 14
यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा / पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
જે આ પુરીને આશ્રય કરીને, ભલે બાલિશ હોય તોય વર્તે છે, તે આ નગરના પ્રભાવથી સર્વ લોકોથી અધિક મહિમાવાન બને છે.
Verse 15
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना / मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् / अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
માત્ર સ્ત્રી જ રાજ્યયોગ્ય નથી; તેના વિના પુરુષ પણ નથી. શ્રુતિ કહે છે—મંગલાચાર્યો સાથે યુક્ત, મહાપુરુષલક્ષણોથી સંપન્ન અને અનુકૂળ પત્નીથી જોડાયેલા પુરુષનો જ અભિષેક કરવો જોઈએ.
Verse 16
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता / वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
આ વરારોહા તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે, જાણે શૃંગારદેવતા મૂર્તિમાન થઈ હોય. ત્રણ લોકમાં શંકર સિવાય તેનો બીજો કોઈ વર નથી.
Verse 17
जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् / कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
તે જટાધારી, મુંડધારી, વિરূপાક્ષ, કપાલ ધારણ કરનાર; કલ્માષી, ભસ્મથી લિપ્ત અંગોવાળો અને શ્મશાનની અસ્થિઓને આભૂષણરૂપે ધારણ કરનાર છે.
Verse 18
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला / इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
‘આ તો અમંગળનું સ્થાન છે; છતાં તે સુમંગલા એને જ વરશે’—એવું વિચારતા બ્રહ્માના સમક્ષ મહેશ્વર પ્રગટ થયા.
Verse 19
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् / दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
તે કરોડો કામદેવોના લાવણ્યથી યુક્ત, દિવ્ય શરીરવાળો હતો; દિવ્ય વસ્ત્રધારી, માળાધારી અને દિવ્ય સુગંધના અનુલેપનથી સુશોભિત હતો।
Verse 20
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः / प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
કિરીટ, હાર, કેયૂર, કુંડળ વગેરે આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, જગતને મોહે તેવું રૂપ ધારણ કરીને તે સામે પ્રગટ થયો।
Verse 21
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः / चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
પછી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તે કુમારને આલિંગન કરીને, મનોહર દેહધારી તેને ‘કામેશ્વર’ નામે સ્થાપિત કર્યો।
Verse 22
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् / इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
‘તે પરમાશક્તિને અનુરૂપ એવો વર આ જ છે’ એમ નક્કી કરીને, તેને સાથે લઈને તેઓ પછી તેણી પાસે ગયા।
Verse 23
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः / अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર તે પરાશક્તિનું સ્તવન કરવા લાગ્યા. મૃગશાવ જેવી આંખોવાળી તેણીને જોઈ નীলલોહિત કુમાર કામાવેશમાં આવી ગયો અને સર્વ ક્રિયાઓ ભૂલી ગયો।
Verse 24
सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् / मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत / अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
તેણીએ પણ તેને જોઈ—જાણે મૂર્તિમાન સ્મર—મદનાવેશથી સર્વાંગ વ્યાપ્ત થઈ, તેને પોતાનું જ સ્વરૂપ માન્યું. બંને પરસ્પર દૃષ્ટિમાં આસક્ત, કામાતુર બન્યા.
Verse 25
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ / परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
તેઓ બંને સર્વ ભાવોના વિશેષને જાણનારા, ધૈર્યવાન અને મનસ્વી હતા; તેમનું આચરણ અન્યને અજ્ઞાત હતું, અને થોડા ક્ષણો સુધી ચિત્ત અસ્વસ્થ રહ્યું.
Verse 26
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् / इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः / त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
ત્યારે બ્રહ્માએ લોકની એકમાત્ર નાયિકા મહાદેવીને કહ્યું—આ દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વ-અપ્સરાઓના ગણ, હે ઈશ્વરી! તને તારા પ્રિય સાથે પરમ સભામાં જોવા ઇચ્છે છે.
Verse 27
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् / लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
હે દેવી! તને અનુરૂપ, તારો પ્રિય એવો પરમ ધન્ય પુરુષ કોણ છે? લોકસંરક્ષણ માટે તું તે પરમ પુરુષને વર।
Verse 28
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने / अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
આ નગરની રાણી બન; શ્રેષ્ઠ આસન પર સ્થિર થા. નિષ્કલ્મષ મહાભાગ દેવર્ષિઓ દ્વારા તારો અભિષેક થાઓ.
Verse 29
साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् / सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
અમે સામ્રાજ્યચિહ્નોથી યુક્ત, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત, પ્રિય સાથે આસન પર બિરાજમાન દેવીને દર્શવા ઇચ્છીએ છીએ।
Frequently Asked Questions
It is narrated by Hayagrīva within the Hayagrīva–Agastya saṃvāda of the Lalitopākhyāna, describing a ceremonial convergence of deities and attendant beings around the Mahādevī.
The chapter enumerates layered divine classes—Trimūrti, devarṣis, apsarases, gandharvas, yakṣas, mātr̥kās, siddhis, yoginīs, bhairavas, kṣetrapālas, and major gaṇa leaders (Gaṇeśa, Skanda, Vīrabhadra). This functions as cosmological metadata, mapping the Devī’s court as a totalizing hierarchy of beings.
The divine city (built by Viśvakarmā) and the self-luminous cintāmaṇi throne encode Shākta sovereignty: the Devī’s seat becomes a cosmogram of authority, where ritual enthronement, auspicious order, and the presence of the consort motif articulate sacral kingship and cosmic legitimacy.