Shloka 147
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्
Transliteration
tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet
Translation
પછી જ્યારે જંગમ અને સ્થાવર સર્વે લય પામે છે, ત્યારે પૃથ્વી વૃક્ષવિહોણી અને તૃણવિહોણી બની કૂર્મની પીઠ જેવી સમતલ થાય છે.
Word by Word
tataḥthen
tataḥ:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb): ‘then/thereupon’
pralīnewhen (it is) dissolved
pralīne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootpra-√lī (धातु) + kta (क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (contextual); ‘when dissolved’
sarvasminin all (things)
sarvasmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in everything/when all (is dissolved)’
jaṅgamein the moving (creatures)
jaṅgame:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootjaṅgama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the moving (beings)’ (as part of sarvasmin)
sthāvarein the immobile (things)
sthāvare:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsthāvara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the immobile (things)’
tathāand likewise
tathā:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय (adverb/conjunction): ‘thus/also’
nir-vṛkṣātreeless
nir-vṛkṣā:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootnir (उपसर्ग) + vṛkṣa (प्रातिपदिक)
Formनञर्थक/निर्विशेषण (privative sense ‘without’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (qualifying bhūmiḥ)
nis-tṛṇāgrassless
nis-tṛṇā:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootnis (उपसर्ग) + tṛṇa (प्रातिपदिक)
Formनिर्विशेषण (privative ‘without’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (qualifying bhūmiḥ)
bhūmiḥthe earth/ground
bhūmiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
kūrma-pṛṣṭha-samāflat like a tortoise’s back
kūrma-pṛṣṭha-samā:
Karta (कर्ता) (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootkūrma (प्रातिपदिक) + pṛṣṭha (प्रातिपदिक) + sama (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (kūrma-pṛṣṭha = ‘tortoise-back’) + उपमान-विशेषण ‘samā’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
bhavetwould become
bhavet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद