Upasamhara
The Conclusion
‘ઉપસંહાર’ ભોગ (અધ્યાય ૧–૪) બ્રહ્માંડપુરાણનો અંતિમ સમાહાર છે. અહીં અગાઉ વર્ણવાયેલા બ્રહ્માંડ-તત્ત્વ, કાળમાન, યુગધર્મ અને આચાર-ધર્મનો સાર સંક્ષેપમાં એકત્ર કરીને શ્રોતાને અંતિમ નિષ્કર્ષરૂપે અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ ભાગમાં દૃષ્ટિ સંહાર અને પ્રલય તરફ વળે છે—લોકોનો લય, સૃષ્ટિનું સંકોચન અને પછી ફરી સર્જનચક્રનું પુનરાવર્તન. જગત ચક્રાકાર છે; સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લય મહાકાળના નિયમમાં અનિવાર્ય રીતે ચાલે છે—આ ભાવ અહીં દૃઢ થાય છે. યુગપરિવર્તનમાં ધર્મનું સ્વરૂપ બદલાય, છતાં ધર્મપ્રવાહ અખંડ રહે છે—આ ઉપદેશ ઉપસંહારમાં સ્પષ્ટ થાય છે. સંક્ષિપ્ત ભવિષ્યસૂચક સંકેતો દ્વારા આવનારા યુગોના લક્ષણો અને શાસકોના ચિહ્નો દર્શાવી ઇતિહાસને દિવ્ય ચક્રરૂપે સમજાવવામાં આવે છે. અંતે પુરાણ-શ્રવણ અને સ્મરણની પાવન, ઉદ્ધારક મહિમા ગવાય છે. કલિયુગના ક્ષય વચ્ચે પણ આ શ્રવણ-સ્મરણ મનને શુદ્ધ કરે, ધર્મમાં સ્થિરતા આપે અને મોક્ષમાર્ગ તરફ દોરી જાય—એ જ ઉપસંહારનો ભક્તિમય સાર છે.