Shloka 40
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
Transliteration
brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ / āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā
Translation
ધર્મયુક્ત ઉક્તિમાં જે અર્થતઃ બ્રહ્માને ત્યારે જણાવાય છે, તે ‘આશાસ્તિ’ તરીકે ગણાય છે; અને ‘વિલાપ’ જ ‘પરિદેવના’ છે.
Word by Word
ब्रह्मणेto Brahman / for Brahmā
ब्रह्मणे:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
अति-उक्तौin excessive speech/overstatement
अति-उक्तौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअति + उक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषसमास (prefixal/upa-sarga like)
यत्which/that (thing)
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
ज्ञाप्यतेis made known / is informed
ज्ञाप्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) + णिच् (causative) + यक् (passive)
Formलट्-लकार (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
अर्थतःin meaning; truly; as to the sense
अर्थतः:
Hetu/Prakāra (हेतु/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootअर्थतः (अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb)
आशास्तिःbenediction/blessing
आशास्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआशास्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle; contrast/emphasis)
प्रसंख्याताis enumerated/classified
प्रसंख्याता:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + सं + ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विलापःlamentation
विलापः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविलाप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परिदेवनाwailing/complaint
परिदेवना:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरिदेवना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन