Adhyaya 12
Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિનું તાત્ત્વિક તથા વંશાવળીરૂપ વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં બ્રહ્માના માનસપુત્ર અભિમાનીનો ઉલ્લેખ કરીને તેને સ્વાહા સાથે જોડવામાં આવે છે. તેમના પરથી પાવક, પવમાન અને શુચિ—આ ત્રણ મુખ્ય અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, જે અનુક્રમે વૈદ્યૂત (વિદ્યુત), નિર્મથ્ય (મંથનજન્ય) અને સૌર (સૂર્ય) રૂપો સાથે સંબંધિત છે. ત્યારબાદ કાર્યભેદે દેવતાઓ માટે હવ્યવાહન અને પિતૃઓ માટે કવ્યવાહન અગ્નિનું નિરૂપણ થાય છે, અને તેમની સંતતિઓ તથા ઉપપ્રકારો (ગાર્હપત્ય/આહવનીય વગેરે) નામসহ જણાવાય છે. પુરાણની ગણનાત્મક શૈલીમાં નામ, ભૂમિકા અને પિતા–પુત્ર સંબંધો ગોઠવી એક સ્પષ્ટ નકશો બને છે; અંતે અગ્નિવંશને નદીઓ સાથે પણ સંક્ષેપે જોડીને યજ્ઞાગ્નિને પવિત્ર ભૂદૃશ્યમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
હવે હું અગ્નિનું વિસ્તૃત અને ક્રમબદ્ધ વર્ણન આગળ કહું છું. સૂત બોલ્યા—સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે અગ્નિ ‘અભિમાની’ તરીકે સ્મૃત છે, તે બ્રહ્માનો માનસપુત્ર હતો; તેમાંથી સ્વાહા ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 2
पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
અગ્નિના ત્રણ નામ—પાવક, પવમાન અને શુચિ—એમ સ્મૃત છે. મથનથી ઉત્પન્ન અગ્નિ ‘પવમાન’ અને વિદ્યુતથી ઉત્પન્ન અગ્નિ ‘પાવક’ કહેવાય છે।
Verse 3
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
‘શુચિ’ને સૌર (સૂર્યસંબંધિત) તરીકે જાણવો; તે ત્રણેય સ્વાહાના પુત્રો છે. મથનજન્ય ‘પવમાન’ છે, અને ‘શુચિ’ તરીકે સ્મૃત તે સૌર છે।
Verse 4
अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
અબ્યોનિ અને વૈદ્યૂત—એ જ તેમના તેમના સ્થાનો કહેવાય છે; તેમજ પવમાનનો પુત્ર ‘કવ્યવાહન’ કહેવાય છે.
Verse 5
पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
પાવકી, સહ-રક્ષસ્ અને હવ્યવાહ—એ શુચિના પુત્રો છે. દેવો માટે અગ્નિ ‘હવ્યવાહ’ અને પિતૃઓ માટે ‘કવ્યવાહન’ છે.
Verse 6
सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
રાક્ષસો અને અસુરો સહિત આ ત્રણના ત્રણ અગ્નિ છે; અને તેમના પુત્ર-પૌત્રો મળીને નિશ્ચયે ચાલીસ છે.
Verse 7
वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
હવે હું તેમના વિભાગને નામો સાથે અલગ અલગ કહીશ. ‘વિશ્રુપ્ત’ નામનો લોકિક અગ્નિ બ્રહ્માનો પ્રથમ પુત્ર છે.
Verse 8
ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
બ્રહ્માનો પુત્ર દત્તાગ્નિ ‘ભરત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેનો પુત્ર વૈશ્વાનર સો વર્ષ સુધી હવ્ય વહન કરતો રહ્યો.
Verse 9
संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
અથર્વણ ઋષિ પૂર્વમેધિતિએ પુષ્કરોદધૌ ખાતે અગ્નિનું સંભરણ કર્યું. એ જ અથર્વા લોકિક અગ્નિ છે; ‘દર્પહા’ અથર્વણ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 10
अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
અથર્વાથી ભૃગુ જન્મ્યો; તે જ ‘આથર્વણ અગ્નિ’ તરીકે સ્મૃત છે. તેથી એ લોકિક અગ્નિ ‘દધ્યઙ્’ આથર્વણ તરીકે માન્ય છે.
Verse 11
आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
આથર્વ પવમાનને કવિઓએ ‘નિર્મથ્ય’—મંથનથી ઉત્પન્ન—કહ્યો છે. તે જ ગાર્હપત્ય અગ્નિ જાણવો; તેના બે પુત્રો સ્મૃત છે.
Verse 12
शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
શંસ્ય અગ્નિના ‘વનીય’ સ્વરૂપ તરીકે સ્મૃત છે, જે હવ્યવાહન છે. બીજો પુત્ર ‘શુક’ અગ્નિ કહેવાયો છે, જેને યજ્ઞમાં પ્રણીત કરવામાં આવે છે.
Verse 13
तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
તેમજ શંસ્ય અગ્નિના ‘સવ્ય’ અને ‘અપસવ્ય’ નામે બે પુત્રો છે. અને હવ્યવાહન શંસ્યએ સોળ નદીઓનું વરણ કર્યું.
Verse 14
यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
દ્વિજોએ જેને ‘આહવનીય અગ્નિ’નો અધિષ્ઠાતા (અભિમાની) દેવ તરીકે સ્મર્યો છે, તે જ કાવેરી, કૃષ્ણવેણા, નર્મદા અને યમુના નદીઓમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 15
गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
તેમજ ગોદાવરી, વિતસ્તા, ચન્દ્રભાગા, ઇરાવતી, વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રૂ અને સરયૂ નદીઓમાં પણ તે વિરાજે છે.
Verse 16
सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
અને સીતા, સરસ્વતી, હ્રાદિની તથા પાવની—આ નદીઓમાં પણ, સોળ ધામોને અલગ અલગ રીતે વિભાજિત કરીને સ્થાપ્યા.
Verse 17
आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
પછી તેણે તે ધિષ્ણીઓમાં પોતાનું સ્વરૂપ સ્થાપ્યું અને ત્યાં જ પ્રગટ થયો; કૃત્તિકાચારિણી ધિષ્ણીમાંથી તે ધિષ્ણીઓ ઉત્પન્ન થઈ.
Verse 18
धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
ધિષ્ણીઓમાં જ તેઓ જન્મ્યા હોવાથી તેઓ ‘ધિષ્ણય’ તરીકે કીર્તિત થયા; આ રીતે આ નદીપુત્રો ધિષ્ણીઓમાં જ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 19
तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
તેમના જે વિહરણયોગ્ય અને જે ઉપાસ્ય અગ્નિઓ છે, તેમનું સંક્ષેપમાં યથાતથ્ય કીર્તન સાંભળો।
Verse 20
विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
વિભુ, પ્રવાહણ, ગ્નીધ્ર તથા ત્યાં સ્થિત અન્ય ધિષ્ણ્યો—સૂત્યાહના સવને ક્રમશઃ યથાસ્થાને સ્થાપિત થાય છે।
Verse 21
अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
હવે અનુદ્દેશ્ય-નિવાસ્ય અગ્નિઓનો ક્રમ સાંભળો—સમ્રાડગ્નિ ‘કૃશાનુ’ છે અને બીજો ‘અંતરવેદિક’ છે।
Verse 22
सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
સમ્રાડગ્નિના મુખે આઠ અગ્નિઓ તે દ્વિજોની સેવા માટે ઉપસ્થિત રહે છે; ‘પરિષત્પવમાન’ બીજો અનુદિશ્ય કહેવાય છે।
Verse 23
प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
‘પ્રતલ્કાન્ય’ નામનો ‘નભો’ આ ચત્વરમાં સ્થાપિત માનવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ‘હવ્ય’ નામનો અસંમૃષ્ટ અગ્નિ શામિત્ર અગ્નિમાં સ્થાપિત માનવામાં આવે છે।
Verse 24
ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
તેમને ‘ઋતુધામા’ અને ‘સુજ્યોતિ-ઔદુંબર્ય’ તરીકે પ્રકીર્તિત કરે છે. ‘વિશ્વવ્યચા’ નામનો સમુદ્રસ્વરૂપ અગ્નિ બ્રહ્મસ્થાને કીર્તિત છે.
Verse 25
ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
બ્રહ્મસ્થાને તેને ‘બ્રહ્મજ્યોતિ’ અને ‘વસુર્ધામા’ કહેવામાં આવે છે. જે ચૌકના પાદોની નજીક સ્થિત છે, તે જ ‘શાલાસુખીયક’ કહેવાય છે.
Verse 26
अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
‘અનુહેશ્ય’ અને ‘અહિર્બુધ્ન્ય’—આ અગ્નિ ‘ગૃહપતિ’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘શંસ્ય’ના આ બધા પુત્રો દ્વિજોએ ઉપાસ્ય ગણ્યા છે.
Verse 27
ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
ત્યારબાદ હું ‘વિહરણীয়’ અને તેના આઠ પુત્રોનું વર્ણન કરીશ. તેમાં ‘વિભુ’, ‘પ્રવાહણ’ અને ‘અગ્નીધ્ર’ છે; તેમજ અન્ય પણ તેમના ધિષ્ણ્ય (આસન/સ્થાન) છે.
Verse 28
विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
સૌત્ય દિવસે સવનના ક્રમ પ્રમાણે તેઓ યથાસ્થાને નિયુક્ત થાય છે. હોત્રીય અગ્નિ એ જ સ્મૃત છે જે ‘વહ્નિ’—હવ્યવાહન છે.
Verse 29
प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
અહીં દ્વિતીય અગ્નિ ‘પ્રચેતાઃ’ નામે તથા ‘પ્રશાંત’ તરીકે પણ કહેવાય છે. ત્યારપછી ‘વૈશ્વદેવ’ અગ્નિને ‘બ્રાહ્મણાચ્છંસી’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 30
उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
‘ઉશિગ્’ અગ્નિ ‘કવિ’ કહેવાય છે અને ‘પોત’ નામનો અગ્નિ પણ સ્મરણીય છે. ‘આવારી’ તથા ‘આભારી’ અગ્નિ ‘વૈષ્ઠીય’ તરીકે પણ માનવામાં આવે છે.
Verse 31
अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
‘અવસ્ફૂર્જ’ અગ્નિને ‘વિવસ્વાન્’ તથા ‘આસ્થાંશ્ચ’ પણ કહે છે. આઠમો અગ્નિ ‘સુધ્યુઃ’ નામે અને ‘યોમાન્જાલીય’ તરીકે પણ કહેવાય છે.
Verse 32
धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
આ ‘ધિષ્ણ્યાવાહરણ’ અગ્નિઓ સૌત્ય-દિને દ્વિજોએ પૂજવામાં આવે છે. તે ‘અપાં યોનિ’ તરીકે સ્મૃત છે અને ‘અપ્સુનામા’ તરીકે પણ માન્ય છે.
Verse 33
ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
ત્યારપછી ‘પાવક’ નામનો અગ્નિ ‘અબ્જ-ગર્ભ’ તરીકે પણ કહેવાય છે. તે ‘અવભૃથ’ કર્મમાં જાણવો અને વરુણ સાથે તેની પૂજા થાય છે.
Verse 34
त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
અચાનક રીતે તેનો પુત્ર એ જ અગ્નિ છે, જે મનુષ્યોના જઠરમાં રહી અન્ન પચાવે છે. તે જાઠરાગ્નિને ‘મૃત્યુમાન’ કહે છે; અને ‘વિદ્વાન્-અગ્નિ’ તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.
Verse 35
परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થયેલો તે અગ્નિ અહીં સર્વ ભૂતોને દહન કરે છે. ક્રોધમય અગ્નિનો પુત્ર ‘સંવર્તક’ અતિ ઘોર તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 36
पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
તે વડવામુખ અગ્નિ સમુદ્રમાં વસે છે અને જળને પીતા રહે છે. સમુદ્રવાસીના પુત્રને ‘સાહરક્ષ’ તરીકે માનવામાં આવે છે.
Verse 37
सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
સાહરક્ષનો પુત્ર ‘ક્ષામ’ મનુષ્યોનાં ઘરો દહન કરે છે. તેનો પુત્ર ‘ક્રવ્યાદ-અગ્નિ’ છે, જે મૃત પુરુષોના માંસને ભક્ષે છે.
Verse 38
इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
આ રીતે પાવક અગ્નિના આ પુત્રો જ પ્રકીર્તિત થયા છે. ત્યારબાદ સૂર્યસંબંધિત ‘શુચિ’ છે; ગંધર્વોએ તેને ‘આયુ’ નામે આહ્વાન કર્યો છે.
Verse 39
मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
અરણ્યમાં મથનથી ઉત્પન્ન થયેલો જે અગ્નિ છે, એ જ અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે. વિધિપૂર્વક આગળ લઈ જવાતો તે ભગવાન ‘આયુ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 40
आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
આયુનો પુત્ર મહિષ છે અને તેનો પુત્ર ‘સહસ’ નામે ઓળખાય છે. પાકયજ્ઞોમાં અધિષ્ઠાતા-અભિમાની જે અગ્નિ છે, તે ‘સહસ’ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 41
पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
‘સહસ’ નામના અગ્નિનો પુત્ર ‘અદ્ભુત’ છે, જે મહાયશસ્વી છે. અને ‘અદ્ભુત’નો પણ પુત્ર ‘વિવિધિ’ છે; તેને અગ્નિનો મહાન પુત્ર કહેવાયો છે.
Verse 42
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
પ્રાયશ્ચિત્ત કર્મોમાં અધિષ્ઠાતા-અભિમાની બની તે સદા અર્પિત હવિષ્યનો ભોગ કરે છે. અને ‘વિવિધિ’નો પુત્ર ‘અર્ક’ છે; તે અગ્નિના આ પુત્રો (અહીં) કહેવાયા છે.
Verse 43
अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
અનીકવાન્, વાજસૃક્, રક્ષોહા અને ચષ્ટિકૃત; તેમજ સુરભિ, વસુર, અન્નાદ—આમાં જે પ્રવેશ્યો છે, તે ‘રુક્મરાટ્’ કહેવાય છે.
Verse 44
शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
શુચિ અગ્નિની આ પ્રજા છે અને ચૌદ વહ્નિઓ છે; આ અગ્નિઓ એમ કહેવાયા છે અને યજ્ઞોમાં વિધિપૂર્વક સ્થાપિત થાય છે।
Verse 45
आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
આદિસૃષ્ટિમાં તેઓ યામો સાથે અને શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે સમય વિતાવી ગયા; સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાં તે અગ્નિઓ પોતાના-પોતાના અધિષ્ઠાનનો અભિમાન ધરાવતા હતા।
Verse 46
एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
ચેતન અને અચેતન, ચર અને અચર એવા સર્વ વિહરણયોગ્ય સ્થાનોમાં તેઓ રહ્યા; પૂર્વે આ હવ્યવાહન અગ્નિઓ લોકમાં પોતાના-પોતાના સ્થાનનો અભિમાન ધરાવતા હતા।
Verse 47
काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
કામ્ય અને નૈમિત્તિક યજ્ઞોમાં તેઓ પોતાના-પોતાના કર્મોમાં સ્થિત રહ્યા; પૂર્વ મન્વંતરમાં તેઓ શુદ્ધ યાગો સાથે જ વિતી ગયા।
Verse 48
देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
પ્રથમ મનુના અંતરમાં પુણ્ય મહાત્મા દેવો દ્વારા—આ સ્થાનો અને તેમના અધિષ્ઠાતા—એમ મેં કહ્યું છે।
Verse 49
तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
એમના દ્વારા જ અહીં ભૂત અને ભવિષ્યના સર્વ મન્વંતરોમાં જાતવેદસ (અગ્નિઓ)નાં લક્ષણો ગણવામાં આવ્યા છે।
Verse 50
सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
આ બધા તપસ્વી છે, બધા બ્રહ્મધારી છે; બધા પ્રજાના પતિ (અધિપતિ) છે અને તેજસ્વી તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 51
स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
સ્વારોચિષ વગેરે તે સાત મન્વંતરોમાં, નામ-રૂપ અને પ્રયોજન અનુસાર તેમને ‘સાવર્ણ્ય’ તરીકે જાણવું જોઈએ।
Verse 52
वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
વર્તમાન યામ-દેવો સાથે આ અગ્નિઓ વર્તમાનમાં પ્રવર્તે છે; અને ભવિષ્યના સુરોથી સાથે ભવિષ્યના અગ્નિઓ પ્રવર્તશે।
Verse 53
इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
આ રીતે અગ્નિઓનો આ સમૂહ ક્રમશઃ વર્ણવાયો; હવે પિતૃઓનું પણ વિસ્તારે અને અનુપુર્વીથી ફરી વર્ણન થશે।
Frequently Asked Questions
A genealogical chain centered on Agni: Abhimānī (as Brahmā’s mind-born son in the Svāyaṃbhuva Manvantara) linked with Svāhā, producing the triad Pāvaka–Pavamāna–Śuci, followed by further named descendants and specialized fires aligned to ritual functions.
Havyavāha is identified as the fire that conveys offerings (havya) to the Devas, while Kavyavāhana is associated with offerings (kavya) for the Pitṛs, expressing a cosmological division of sacrificial transmission by recipient domain.
No. The sampled content is a ritual-cosmological and genealogical taxonomy of Agni and related fires; Lalitopākhyāna themes (vidyā/yantra, Śrīvidyā theology, Bhaṇḍāsura narrative) belong to later sections of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s overall structure.