Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
આ ખંડમાં રાજસત્તમ વેદપારંગત ઋત્વિજ અને સદસ્યો સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી સમૃદ્ધ યજ્ઞનું સમાપન કરે છે. સુસજ્જ વેદી, પાત્રો અને યોગ્ય ક્રમથી કર્મો પૂર્ણ થયા પછી તે ઋત્વિજોને દક્ષિણા આપે છે, બ્રાહ્મણો તથા યાચકોને અપેક્ષા કરતાં વધુ ધન વિતરે છે અને વડીલોના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને ક્ષમા તથા આશીર્વાદ માગે છે. ત્યારબાદ સૂત‑માગધ‑વંદીઓની સ્તુતિ, વાદ્યો, છત્ર‑ચામર અને નગરસજાવટ સાથે જાહેર શોભાયાત્રા સરયૂ તટે જઈ અવભૃથ સ્નાન કરે છે. સ્નાન પછી વેદમંત્રઘોષ અને મંગલવાદ્યો સાથે રાજા નગરમાં પરત ફરે છે; યજ્ઞસમાપન, દાનવિતરણ અને લોકપ્રશંસા દ્વારા ધર્મ અને રાજવૈધતા પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘કપિલાશ્રમસ્થ અશ્વ-આનયન’ નામનો પંચપંચાશત્તમ અધ્યાય. ત્યારબાદ તેણે તેને અભિનંદન કરી, અત્યંત આશીર્વાદ આપીને સ્નેહપૂર્વક પ્રશંસા કરી।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
પછી રાજસત્તમે ઋત્વિજ અને સભાસદો સાથે, વેદપારંગતોએ વિધિપૂર્વક તે યજ્ઞનો આરંભ કર્યો।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
ત્યારબાદ સર્વ સંપત્તિ અને ગુણોથી યુક્ત યજ્ઞ પ્રારંભ થયો; ઔર્વ, વસિષ્ઠ આદિ મુનિઓએ તેને યોગ્ય રીતે પ્રવર્તિત કર્યો।
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
સુવર્ણમયી વેદી હતી અને ઊંચા-નીચા વિવિધ પાત્રો પણ હતા; શાસ્ત્ર મુજબ યજ્ઞમાં સર્વ કંઈ અત્યંત સમૃદ્ધ હતું।
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
આ રીતે પ્રવર્તિત યજ્ઞને તે બધા ઋત્વિજોએ યજમાનને અગ્રે રાખીને ક્રમશઃ સમાપ્ત કર્યો।
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
તે યજ્ઞને સમાપ્ત કરીને, વિધિવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ ત્યારે ઋત્વિજોને યથોચિત દક્ષિણા આપી।
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
પછી ઋત્વિજ, સદસ્ય, બ્રાહ્મણો તથા યાચકોને રાજાએ તેમની ઇચ્છાથી પણ વધુ, સર્વ પ્રકારનું ધન સર્વત્ર આપ્યું।
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
આ રીતે યથાક્રમે દક્ષિણાઓ આપી વિપ્રાદિને સંતોષી, તેણે ગુરુઓ અને સભાસદોને પ્રણામ કરીને ક્ષમા યાચી।
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
પછી તે બ્રાહ્મણાદિ વર્ણો તથા ઋત્વિજોથી સમન્વિત હતો, અને વારકીય સમૂહો સાથે સૂત, માગધ અને વંદીઓથી પણ ઘેરાયેલો હતો।
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
તે સ્ત્રીઓ સહિત અનુસરાતો હતો; શ્વેત છત્રથી વિરાજિત, હલતા ચામરો અને વાલ-વ્યજનની શોભાથી સુશોભિત હતો।
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
નાનાં વાદ્યોના ઘોષથી દિશાઓ જાણે બહેરી થઈ ગઈ; તે શાસ્ત્રાનુસાર અને વિધિ પ્રમાણે સરયૂના તીરે ગયો।
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
તે આનંદિત થઈ બંધુઓ સાથે અવભૃથ-સ્નાન કર્યું; આમ સ્નાન કરીને તે પત્ની સહિત, સુહૃદો અને બ્રાહ્મણો સાથે રહ્યો।
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
વીણા, વેણુ, મૃદંગ વગેરે અનેક વાદ્યોના નાદ સાથે અને વિપ્રજનો દ્વારા ઉચ્ચારિત મંગલમય વેદઘોષ સાથે।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
સૂત, માગધ અને બંદિઓ દ્વારા ચારે તરફથી સ્તુતિ થતી રહી, તે હર્ષિત અને સમૃદ્ધ જનસમૂહથી ભરેલી રમ્ય નગરીમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
એ નગરી શ્વેત વ્યજન, સુંદર છત્ર, પતાકા અને ધ્વજમાળાથી શોભિત હતી; ભૂમિભાગ પાણી છાંટી સાફ કરેલા અને બજારોની શોભાથી યુક્ત હતા।
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
કૈલાસ પર્વત સમાન પ્રકાશમાન મહેલોની પંક્તિઓથી તે નગરી ઉજ્જ્વલ હતી; ત્યાં અગરુ ધૂપમાંથી ઉઠેલી સુગંધથી દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ હતી।
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
નગરની સ્ત્રીઓ વારંવાર ચારે તરફથી તેના પર લાજનો વરસાદ વરસાવતી હતી; અને નગરજનો આનંદથી તેને નિહાળતા હતા।
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
તે અનેક ભેટોથી ત્યાં ત્યાંના વણિકજનોથી સન્માનિત થતો, ધીમે ધીમે પોતાના નગર તરફ ગયો।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
તે સર્વ મંડળોથી શોભિત રમ્ય ગૃહમાં પ્રવેશ કરીને, સુહૃદો તથા બ્રાહ્મણોનું પણ યથોચિત સન્માન કર્યું।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
ત્યારે નાનાદેશોના અધિપતિ રાજાઓ દ્વારા સેવિત તે રાજશાર્દૂલ સભામાં બીજા શક્ર સમાન આનંદિત રહ્યો।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
આ રીતે સુહૃદો સાથે રહી મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરીને, નૃપશ્રેષ્ઠ સગર પોતાની બે પત્નીઓ સાથે આનંદમાં રહ્યો।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
પછી રાજાએ વસિષ્ઠની અનુમતિથી, આનંદપૂર્વક વિનયશીલ પૌત્ર અંશુમંતને યુવરાજ્યમાં અભિષેક કર્યો।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
નગર અને જનપદના લોકો, બંધુઓ તથા સુહૃદો માટે તે રાજા પોતાના ઉદાર ગુણોથી અત્યંત પ્રિય બન્યો।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
અપરિમિત તેજ ધરાવતો તે બાલક પણ પ્રજાને એવો જ પ્રિય થયો, જેમ શુક્લપક્ષના આરંભે તાજે ઉગેલો નવચંદ્ર।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
તે શ્રીમાન ઉત્તમ રાજા, તેની સાથે અને દૃઢ પુત્રો સાથે, અનુરૂપ બે પત્નીઓ સાથે આનંદથી દીર્ઘકાલ રહ્યો।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
યુવાન હોવા છતાં તે રાજશાર્દૂલ સాక్షાત્ બીજા ધર્મ સમાન હતો; તેણે પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત ધરતીનું પાલન કર્યું।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
આ રીતે યમાનવપુરનો ઉત્તરકોશલાધીશ, મહા-નહિમ-દીધિતિ વંશનો મૌલિરત્ન, પૂર્ણચંદ્ર સમાન સર્વ લોકના મનને રમાવનાર, સર્વ પ્રજાઓ સાથે પરમ હર્ષિત થયો।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.