Adhyaya 52
Asamañjasa-tyāga (Abandoning Asamañjasa) — Sagara-carita Continuation
આ અધ્યાયમાં મુનિ-પરંપરાના પ્રસંગમાં સગર-ચરિત આગળ વધે છે. ધર્માત્મા સગર પોતાના પુત્ર અસમાંજસનો ત્યાગ કરીને, બાળપણમાં પણ ધર્મશીલ અંશુમાન પર સ્નેહ અને રાજવિશ્વાસ સ્થાપે છે. ત્યારબાદ સુમતીના પુત્રો—સગરના અસંખ્ય વંશજો—કઠોરદેહી, ક્રૂર, નિર્લજ્જ અને અધાર્મિક બની સમૂહમાં પ્રાણીઓને પીડે છે, અસુરોની જેમ વર્તે છે; તેમના કારણે યજ્ઞ-સન્માર્ગ તૂટી પડે છે અને જગત સ્વાધ્યાય તથા વષટ્કાર વિહોણું બની જાય છે. દેવ-અસુર-નાગો કંપે છે; પૃથ્વી આક્રાંત થાય છે; તપસ્વીઓનું તપ અને સમાધિ ભંગ થાય છે. હવ્ય-કવ્ય અર્પણોથી વંચિત દેવો અને પિતૃઓ વિરિંચિ બ્રહ્મા પાસે જઈ સગરપુત્રોના દુષ્કર્મ જણાવે છે. બ્રહ્મા કાળના શાસનમાં ધૈર્ય રાખવા કહે છે, તેમના નજીકના વિનાશની આગાહી કરે છે અને જણાવે છે કે વિષ્ણુના અંશરૂપ પરમયોગી કપિલ લોકહિત માટે પ્રગટ થયા છે; તેમના દ્વારા અધર્મનો નિગ્રહ થશે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५१// जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् / धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં સગરચરિતનું ‘અસમંજસત્યાગ’ નામે એકાવનમો અધ્યાય. જૈમિનિ બોલ્યા—પુત્રને ત્યજી ધર્માત્મા સગરે પોતાનું પ્રેમ ત્યાં સ્થિર કર્યું; ત્યારે પ્રભુએ ધર્મશીલ બાલક અંશુમતિ પર સ્નેહ કર્યો.
Verse 2
एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप / ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः
એ જ સમયે, હે નૃપ, સુમતિના પુત્રો બધા જ ટોળે વળી, પરસ્પર અનુવર્તી બનીને વધવા લાગ્યા.
Verse 3
वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः / अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च
તેઓ વજ્ર સમ કઠોર, ક્રૂર, નિર્દય અને નિર્લજ્જ હતા. તેઓ અધર્મશીલ હતા અને અત્યંત એકજ હઠમાં જ અડગ રહેતા.
Verse 4
एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः / अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः
તેઓ એક જ કાર્યમાં તત્પર, ક્રોધી અને મૂઢચિત્ત હતા; સર્વ ભૂતો માટે અદમ્ય સમાન, અને જનતાને ઉપદ્રવ કરનાર હતા।
Verse 5
विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः / बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः
વિનય, આચાર અને સન્માર્ગ પ્રત્યે સર્વથા નિરપેક્ષ રહી, તેઓ ચારે તરફ પોતાની ઇચ્છા મુજબ અસુરોની જેમ સમગ્ર જગતને પીડાવા લાગ્યા।
Verse 6
विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् / निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः
તેમના ઉપદ્રવથી યજ્ઞનો સન્માર્ગ વિધ્વસ્ત થયો; સમગ્ર ભુવન પીડિત બન્યું, સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર વિહોણું થઈ વિશેષ કરીને આર્ત થયું।
Verse 7
विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः / प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः
વરદાનથી દર્પિત થયેલા સાગરોએ જ્યારે અત્યંત વિનાશ મચાવ્યો, ત્યારે દેવ, અસુર અને મહોરગ—બધા પરમ ક્ષોભને પામ્યા।
Verse 8
धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला / तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्
ત્યારે ધરતી સાગરોથી આક્રાંત થઈ હોવા છતાં જરાય ન હલી; પરંતુ તપસ્વીઓનું તપ અને સમાધિભંગ વિશેષ કરીને થવા લાગ્યું।
Verse 9
हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह / दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः
હવ્ય-કવ્યથી વંચિત થયેલા ત્રિદશ દેવો પિતૃઓ સાથે, દુઃશાથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ના ભવનમાં ગયા।
Verse 10
तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः / शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्
ત્યાં જઈને, શર્વ (શિવ) અગ્રેસર દેવોએ નિયમ મુજબ તેમને સાગરોની સર્વ વિચિત્ર ચેષ્ટાઓ વિગતે નિવેદન કરી।
Verse 11
तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः / क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः
તેમના વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્મા ક્ષણભર અંતર્મુખ થયા; પછી દેવશ્રેષ્ઠે કહ્યું।
Verse 12
देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम / विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः
હે દેવો, તમારું કલ્યાણ થાઓ—મારી વાણી ધ્યાનથી સાંભળો; અચિર સમયમાં જ સાગરો નાશ પામશે, તેમાં સંશય નથી।
Verse 13
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते / निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता
થોડો સમય પ્રતીક્ષા કરો; કાળથી જ સર્વ નિયંત્રિત થાય છે. બીજું બધું તો માત્ર નિમિત્ત—એ જ સર્વેશ્વર છે।
Verse 14
तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः / सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः
અતએવ, હે દેવોત્તમો, તમારાં હિત માટે હું જે કહું છું તે તમે સૌએ અત્યારે આળસ વિના કર્તવ્ય માનીને કરો।
Verse 15
विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः / जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि
વિષ્ણુના અંશથી ભગવાન કપિલ—વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પૃથ્વી પર જગતના હિત માટે, યોગીન્દ્રોમાં અગ્રગણ્ય બની પ્રગટ થયા।
Verse 16
अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि / ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्
અગસ્ત્યે સમુદ્રનું જળ પી લીધા પછી પણ, તે હવે દિવ્ય સો વર્ષ સુધી ધ્યાન કરતાં સમુદ્રના કોઈ એકાંત સ્થાને ક્યાંક નિવાસ કરે છે।
Verse 17
गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् / ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे
મારી આજ્ઞાથી તમે જઈને મુનિપુંગવ કપિલ પાસે, તેમના ધ્યાનનો અંત થવાની ઇચ્છા રાખીને, તે નજીકના સ્થાને ઊભા રહો/રહો।
Verse 18
समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः / नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति
જ્યારે તે સમાધિમાંથી વિરત થાય, ત્યારે તેના સમગ્ર અભિપ્રાયને જાણી, તેને નમસ્કાર કરીને કહેજો; તે તમારું શ્રેય કરશે।
Verse 19
समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः / कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः
હે વિબુધોત્તમો! જેમ સાગરોએ મુનિની સમાધિ ભંગ કરી, તેમ જ તમે પણ તેવી જ પ્રવૃત્તિ કરો।
Verse 20
जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् / गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्
જૈમિનિએ કહ્યું— એમ કહ્યા પછી દેવોએ તે વિટામહને પ્રણામ કર્યો અને વિબુધશ્રેષ્ઠ પાસે જઈ કૃતાંજલિ થઈને બોલ્યા।
Verse 21
देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः / उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति
દેવોએ કહ્યું— હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અમ પર પ્રસન્ન થાઓ; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ. સાગરોના ઉપદ્રવથી સર્વ જગત નાશ પામે છે।
Verse 22
त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः / विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः
તમે નિશ્ચયે સર્વ લોકોની સ્થિતિ અને સંહારના કારણ છો; વિષ્ણુના અંશથી યોગીન્દ્રસ્વરૂપ બની ભૂમિ પર સ્થિત છો।
Verse 23
पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् / स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः
ત્રિવિધ તાપથી પીડિત મનુષ્યોની આર્તિ નાશ કરવા માટે જ તમે સ્વઇચ્છાએ આ દેહ ધારણ કર્યો છે; હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે પોતે તપતા નથી।
Verse 24
मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च / विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्
હે બ્રહ્મન્! તું માત્ર મનથી જ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ, સંહાર અને સ્વઇચ્છાએ વ્યવસ્થા કરવા નિઃસંદેહ સમર્થ છે।
Verse 25
त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् / परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्
તું જ અમારો ધાતા અને વિધાતા; તું જ ગુરુ, તું જ પરમ આશ્રય. તું જ અમારો રક્ષક; અમારી આપત્તિ દૂર કર।
Verse 26
शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः / सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्
હે વિપ્રેન્દ્ર! વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો માટે શરણ બનો; અને સાગરો દ્વારા દહ્યમાન લોકત્રયના નિવાસીઓ માટે પણ આશ્રય બનો।
Verse 27
ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् / त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत
નિશ્ચયે, તારા જેવા મહાત્માઓની અહીં સાત્ત્વિક પ્રવૃત્તિ હોય છે; તેથી, હે સુવ્રત, તું લોકો અને અમારો ઉદ્ધાર કરવા અર્હ છે।
Verse 28
न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् / जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः
હે ભગવન! જો તું અકાળે આને ન રોકે તો આખું જગત નાશ પામશે. જૈમિનિએ કહ્યું—બધા દેવોએ એમ કહ્યે પછી તેણે ધીમે ધીમે આંખો ઉઘાડી।
Verse 29
विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः / स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः
તેમને જોઈ કપિલે મધુર સત્ય વચન કહ્યું— પોતાના કર્મથી જ દગ્ધ થઈ આ સાગરપુત્રો વિનાશ પામશે।
Verse 30
काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् / अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्
સમય આવે ત્યારે તમે સત્યનું પાલન કરતા રહો; તે દુષ્ટાત્માઓના વિનાશનું કારણ હું જ બનીશ।
Verse 31
भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये / मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः
હે સુરશ્રેષ્ઠો! તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે હું રહેશ; પાપચિત્ત સાગરપુત્રો મારા ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થયા છે।
Verse 32
भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः / तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः
કાળથી આઘાત પામેલી બુદ્ધિવાળા તેઓ બહુ મોડે જ થશે; તેથી દેવો નિર્વ્યાકુલ રહે અને લોક પણ નિઃશંક, નિર્ભય રહે।
Verse 33
भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् / तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति
તે દુષ્કર્મી લોકો ઝડપથી ક્ષય પામશે; તેથી તમે નિર્ભય બની તમારી નગરી તરફ જાઓ।
Verse 34
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ / कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः
થોડો સમય પ્રતીક્ષા કરો; પછી તમારું અભીષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત કરશો. કપિલે એમ કહ્યે ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો પ્રસન્ન થયા.
Verse 35
तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति / एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः
તેમને પ્રણામ કરીને તેઓ બધા પ્રસન્ન થઈ સ્વર્ગલોક તરફ ગયા. આ વચ્ચે પૃથ્વીપતિ રાજા સગર (ત્યાં આવ્યો).
Verse 36
वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् / आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा
ત્યારે તેણે વાજિમેધ મહાયજ્ઞ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વસિષ્ઠની અનુમતિથી સર્વ સામગ્રી મંગાવી લીધી.
Verse 37
और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् / दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै
ઔર્વ વગેરે વિપ્રો સાથે તે વિધિપૂર્વક દીક્ષિત થયો. દીક્ષામાં પ્રવેશેલા નૃપતિએ અશ્વના સંચાર માટે તૈયારી કરી.
Verse 38
पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः / संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले
મહાયશસ્વી (સગર) એ પોતાના બધા પુત્રોને બોલાવી આદેશ આપ્યો—તુરગને પૃથ્વીતળ પર સર્વત્ર ફેરવી (તેનું રક્ષણ કરો).
Verse 39
क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ / जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्
“પુત્રો, તેને ત્વરિત મારા સમીપે ફરી લાવી આપો.” જૈમિનિએ કહ્યું—પછી તેઓ પિતાના આદેશથી તે તુરંગને લઈને નીકળી પડ્યા.
Verse 40
परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले / विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः
તેઓ સમગ્ર ક્ષિતિમંડળમાં તેને ફરાવતા રહ્યા; વિધિના પ્રેરણાથી એ અશ્વ ભૂમિ પર પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો.
Verse 41
न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च / पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता
આ દિગ્વિજય માટે નહોતું, ન તો માત્ર કર વસૂલવા માટે; તે ભૂપતિએ પૃથ્વીને પહેલેથી જ વિજય કરી હતી.
Verse 42
नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः / ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ
ઉદાર પરાક્રમથી રાજાઓ યુદ્ધમાં કરદ બનાવાયા; ત્યારબાદ તે રાજપુત્રો નિસ્તોય લવણસમુદ્રમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 43
भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्
તેઓ હર્ષિત થઈ તે તુરંગને ઘેરીને ભૂતલમાં પ્રવેશ્યા.
Frequently Asked Questions
The Solar-royal Sagara cycle is advanced: Sagara’s rejection of Asamañjasa, elevation of Aṃśumān, and the collective behavior of Sagara’s numerous descendants (often called the Sāgaras) becomes the dynastic hinge that drives the next causal episode.
Ritual order is portrayed as a cosmological stabilizer: the ‘yajña-sanmārga’ is destroyed, svādhyāya and vaṣaṭkāra decline, devas and pitṛs lose havya-kavya shares, ascetics’ tapas/samādhi are disrupted, and multiple cosmic communities (devas/asuras/nāgas) experience agitation.
Kapila is introduced as a world-benefiting yogic authority, explicitly ‘born from a portion of Viṣṇu,’ to frame the impending resolution as divinely sanctioned correction: Time (Kāla) governs the outcome, but Kapila becomes the proximate instrument through which the Sāgaras’ adharma is checked.