Adhyaya 5

Verse 1

इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्

આ રીતે બ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યામભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘જયાભિવ્યાહાર’ નામનો ચોથો અધ્યાય. ઋષિ બોલ્યા—દૈત્ય, દાનવ, ગંધર્વ, ઉરગ, રાક્ષસ, સર્પ, ભૂત, પિશાચ, વસુ તથા પક્ષી અને વનસ્પતિઓ વિષે।

Verse 2

उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः / एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्

તેમની ઉત્પત્તિ અને નાશ પણ વિસ્તારે અમને કહો. એમ કહેવાતાં સૂતે ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 3

सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला / कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ

સૂત બોલ્યા—દિતિના ગર્ભથી બે પુત્રો જન્મ્યા અને એક મહાબળા કન્યા પણ. તે બંને કશ્યપના આત્મજ હતા અને સર્વમાં પૂર્વજ ગણાયા.

Verse 4

सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः / हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्

સૌત્યના દિવસે કશ્યપના અશ્વમેધના વિધિઓ ચાલતા હતા; ત્યારે ‘હિરણ્યકશિપુ’ નામે પ્રખ્યાત એક અલગ આસન પ્રગટ થયું.

Verse 5

दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः / हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः

દિતિના ગર્ભમાંથી બહાર આવી તે ત્યાં સર્વત્ર આસનસ્થ થયો; તે કર્મના કારણે જ તે ‘હિરણ્યકશિપુ’ નામે સ્મરાયો.

Verse 6

ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः / प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो

ઋષિઓ બોલ્યા—હે પ્રભુ! મહાત્મા હિરણ્યકશિપુનું જન્મ, તેનું નામ અને તે દૈત્યનો પ્રભાવ વિસ્તારે અમને કહો.

Verse 7

सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा / ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः

સૂત બોલ્યા—ત્યારે પુણ્ય પുഷ્કર તીર્થમાં કશ્યપનો અશ્વમેધ યજ્ઞ થયો; તે ઋષિઓ, દેવતાઓ અને ગંધર્વોથી શોભિત હતો.

Verse 8

उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि / आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै

સ્વવિધિ મુજબ આખ્યાનના આરંભે યથાવિધિ બધું પૂર્ણ થતાં પાંચ સુવર્ણ આસનો તૈયાર કરાયા।

Verse 9

कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च / मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्

અહીં ત્રણ કુલસ્થાન, એક કૂર્ચ અને એક ફલક પણ હતા; ચાર મુખ્ય ઋત્વિજ માટે તે બધું તૈયાર કરાયું।

Verse 10

कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् / निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च

ત્યાં હોતૃ માટે એક સુવર્ણ આસન ગોઠવાયું; સગર્ભ ત્યાં બેસી, આસનસ્થ થઈ સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।

Verse 11

आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा / तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्

મહર્ષિ કશ્યપે જેમ ક્રમશઃ આખ્યાન કહ્યું; તેને જોઈ ઋષિઓએ તેનું નામ વધારીને પ્રસિદ્ધ કર્યું।

Verse 12

हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः / हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा

તે કર્મના કારણે તે ‘હિરણ્યકશિપુ’ તરીકે સ્મરાયો; તેનો અનુજ ‘હિરણ્યાક્ષ’ અને તેની અનુજા ‘સિંહિકા’ હતી।

Verse 13

राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः

રાહુની જનની તે દેવી વિપ્રચિત્તની પત્ની હતી; અને દૈત્ય હિરણ્યકશિપુએ પરમ તપ કર્યું।

Verse 14

शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः / वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु

તે દૈત્ય એક લાખ વર્ષો સુધી નિરાહાર, અધઃશિરા રહ્યો; પછી વર માટે પ્રસન્ન બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરી।

Verse 15

सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि / योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः

તેને સર્વ ભૂતો દ્વારા અવધ્ય એવું સર્વ-અમરત્વ ઇચ્છ્યું; અને યોગબળથી દેવોને જીતી સર્વદેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 16

कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः / दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः

હું અહીં બળ અને વીર્યથી યુક્ત થઈ ઐશ્વર્ય સ્થાપિત કરીશ; દાનવો, અસુરો અને ચാരണો સહિત દેવો પણ (વશમાં રહેશે)।

Verse 17

भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः / आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च / एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्

બધા મારા વશમાં રહે અને મારી નજીક રહી ભોગ કરે; ભીનું કે સૂકું, તેમજ દિવસ કે રાતે પણ હું અવધ્ય રહું—એવું કહ્યે બ્રહ્માએ મર્યાદિત વર આપ્યો।

Verse 18

ब्रह्मोवाच / महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया / एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દિતિસુત, તું મહાન વર પસંદ કર્યો છે. હવે આવ; તારી પ્રતિજ્ઞા એમ જ પૂર્ણ થશે.

Verse 19

दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ / सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

તેને ઇચ્છિત વર આપી બ્રહ્મા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારે તે દૈત્યે સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગતને નિહાળ્યું.

Verse 20

महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् / स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः

શત્રુજિત એવો તે બહુરૂપી પોતાની મહિમાથી સર્વત્ર વ્યાપી સ્થિર થયો. એ જ આકાશમાં ચંદ્ર-સૂર્યરૂપ ધારણ કરીને તેજે તપ્યો.

Verse 21

स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा / स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह

એ જ પવન બની જગતમાં સદા વહેતો રહ્યો. એ જ ગોપાલ, એ જ પશુપાલ અને એ જ ખેડૂત પણ છે.

Verse 22

स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा / नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु

તે સર્વ લોકોમાં જ્ઞાતા છે અને મંત્રોના વ્યાખ્યાકાર પણ છે. એ જ નેતા, રક્ષક, ગુપ્ત રાખનાર, દીક્ષિત અને યાજક છે.

Verse 23

तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः / एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत

ત્યારે સર્વ દેવો અને સુરોએ સોમપાન કર્યું. એવો પ્રભાવશાળી તે દૈત્ય હતો; તેથી હવે વધુ સાંભળો.

Verse 24

तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च / हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह

બધા તેને નમસ્કાર કરતા; તે જ પૂજ્ય હતો. અહીં હિરણ્યકશિપુના દૈત્યો દ્વારા પ્રાચીનકાળે ગાયેલો શ્લોક કહેવાયો છે.

Verse 25

हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत / तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः

રાજા હિરણ્યકશિપુ જે જે દિશા તરફ નજર કરતો, તે તે દિશામાં દેવો મહર્ષિઓ સાથે તેને નમસ્કાર કરતા.

Verse 26

तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल / नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः

કહેવાય છે કે તેના માટે વિષ્ણુ જ મૃત્યુરૂપે નરસિંહ બન્યા. કારણ કે તેમનો જન્મ નરથી થયો અને પ્રભુની મૂર્તિ પણ નરરૂપ હતી.

Verse 27

तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः / सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः

એથી વેદવાદીઓ તે નરસિંહનું ગાન કરે છે. તે વિભુ તપસ્યાથી ઉન્નત થઈ સમુદ્રના કિનારે પ્રગટ થયો.

Verse 28

शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो / नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः

હે પ્રભુ, તે દેવનું શરીર ખરેખર દિવ્ય હતું; તેઓ સુદર્શન નામે પ્રખ્યાત અને મહાબલી હતા.

Verse 29

ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् / नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति

પછી ક્રોધિત થઈને તેમણે બાહુયુદ્ધમાં તે મહાબલી દૈત્યરાજને નખ વડે ચીરી નાખ્યો, કારણ કે નખ ભીના નથી હોતા કે સૂકા નથી હોતા.

Verse 30

हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः / शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો હતા જે પરાક્રમી અને મહાબલી હતા: શંબર, શકુનિ અને કાલનાભ.

Verse 31

महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा / हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः

મહાનાભ જે અત્યંત પરાક્રમી હતો, અને સંતાપન. હિરણ્યાક્ષના આ પુત્રો દેવો માટે પણ અજેય હતા.

Verse 32

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः / स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये

તેમના પુત્રો અને પૌત્રો, પોતાના ગણો સહિત તે દૈત્યો, જે સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં હતા, તારકામય યુદ્ધમાં માર્યા ગયા.

Verse 33

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः / प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः

હિરણ્યકશિપુના ચાર અતિ મહાબળવાન પુત્રો હતા—તેમામાં પ્રહ્લાદ જ્યેષ્ઠ હતો; પછી અનુહ્લાદ અને દ વગેરે અન્ય હતા.

Verse 34

संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत / सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः

સંહ્રાદ અને હ્રાદ—જાણો કે હ્રાદના બે પુત્રો થયા; તેઓ સુન્દ અને નિસુન્દ નામે પ્રસિદ્ધ હતા.

Verse 35

ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः / मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत

તે બંને (સુન્દ-નિસુન્દ) બ્રહ્મઘાતી મહાવીર હતા; હ્રાદનો દાયક મૂક હતો. અને સુન્દનો પુત્ર મારીચ તાડકામાંથી જન્મ્યો.

Verse 36

दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा / मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना

તે (મારીચ) દંડક વનમાં બલવાન રાઘવ (શ્રીરામ) દ્વારા મારાયો; અને મૂક પણ કૈરાત દેશમાં સવ્યસાચી (અર્જુન) દ્વારા વિનષ્ટ થયો.

Verse 37

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले / उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्

તે દૈત્ય સંહ્રાદના વંશમાં ‘નિવાતકવચ’ નામના (દૈત્ય) ઉત્પન્ન થયા; તેઓ મહાન તપસ્યાથી સ્વયં સંસ્કૃત અને શક્તિશાળી બન્યા હતા.

Verse 38

अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः / तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः

તેઓ દેવતાઓના શત્રુ—જંભનો શતદુન્દુભિ; તેમજ દક્ષ અને સુરચંડ—આ ચારેય દૈત્યનાયક હતા.

Verse 39

बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु / ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ

આ બાષ્કલના પુત્રો છે; હવે કાલનેમિના પુત્રો સાંભળો—બ્રહ્મજિત્, ક્રતુજિત્ તથા દેવાંતક અને નરાંતક।

Verse 40

कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः / राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ

આ કાલનેમિના પુત્રો છે; હે પ્રજાજનો, હવે શભોના (પુત્રો) સાંભળો—રાજાજ અને ગોમ—શંભોના પુત્રો તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 41

विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् / बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते

વિરોચનનો પુત્ર બલિ એક પ્રતિાપવાન હતો; બલિના સો પુત્રો જન્મ્યા—તે બધા જ રાજાઓ હતા.

Verse 42

तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः / सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्

તેમામાં ચાર મુખ્ય, પરાક્રમી અને મહાબળવાન હતા; સહસ્રબાહુ શ્રેષ્ઠ થયો, અને પ્રતિાપવાન રાજા બાણ પણ હતો.

Verse 43

कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः / शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते

કુંભગર્ત, દય, ભોજ અને કુંચિર—આ ‘દય’ તરીકે કહેવાયા. શકુની અને પૂતના પણ; તેમજ બલિની બે કન્યાઓ સ્મૃતમાં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 44

बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः

બલિના પુત્રો અને પૌત્રો સૈકડાઓ, પછી હજારો હતા. તેઓ ‘બાલેયા’ નામે વિખ્યાત, પરાક્રમી પુરુષાર્થવાળા ગણ હતા.

Verse 45

बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत / दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

બાણનો પુત્ર ‘ઐન્દ્રધન્વા’ લોહિનીમાંથી જન્મ્યો. પુત્રપ્રાપ્તિથી યુક્ત દિતીએ કશ્યપને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 46

तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ / वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत

ત્યારે સમ્યક આરાધિત થઈ પ્રસન્નચિત્ત કશ્યપે તેણીને વર માગવા કહ્યું; અને તેણીએ ત્યારબાદ એક વર પસંદ કર્યો.

Verse 47

अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः / उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत

પછી પ્રાર્થિત થતાં ભગવાને તેણીને વર આપ્યો. પરંતુ વર કહ્યા પછી પણ દિતી તૃપ્ત ન થઈ અને તેણે તેમને કહ્યું.

Verse 48

मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा / हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः

ત્યારે દેવી દિતિ હાથ જોડીને પોતાના પતિ મારીચિ કશ્યપને બોલી— “ભગવન્, તમારા પુત્ર આદિત્યોએ મારા પુત્રોનો વધ કર્યો છે; હું પુત્રહારી છું।”

Verse 49

शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् / साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि

“મને ઇન્દ્રનો વધ કરનાર, દીર્ઘ તપથી પ્રાપ્ત થનાર પુત્ર જોઈએ છે. હું તપ કરીશ; તમે મને ગર્ભ ધારણ કરાવવાનું અનુગ્રહ કરો.”

Verse 50

पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा

“ઇન્દ્રવધ માટે યોગ્ય પુત્ર મને આપવો તમને યોગ્ય છે”— એમ તેણીએ કહ્યું. તેણીના વચન સાંભળી ત્યારે મારીચિ કશ્યપ…

Verse 51

प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः / एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने

ત્યારે મહાતેજસ્વી મારીચિ કશ્યપ પરમ દુઃખિત થઈ દિતીને બોલ્યા— “એવું જ થાઓ; પરંતુ હે તપોધન, ગર્ભકાળમાં શુચિ રહેજે.”

Verse 52

जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे / पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि

“જો તું પૂરાં એક હજાર વર્ષ સુધી શુચિ રહેશે, તો તું યુદ્ધમાં ઇન્દ્રનો વધ કરનાર પુત્રને જન્મ આપશે.”

Verse 53

पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि / एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा

તું ત્રિલોકમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્ર મનમથને જન્મ આપશે. એમ કહી મહાતેજસ્વી ઋષિ ત્યારે શાંત થયા.

Verse 54

तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः / गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता

તેણે તેને સ્પર્શ કરીને ભગવાન ઋષિ પોતાના નિવાસે ગયા. પતિ ગયા પછી દેવી દિતિ પરમ હર્ષિત થઈ.

Verse 55

कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् / शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः

કુશપ્લવન વનમાં પહોંચી તેણે અત્યંત કઠોર તપ કર્યું. અને પ્રભુ શક્રે તેમના બંનેનો સંવાદ સાંભળી લીધો.

Verse 56

कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत / शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि

કુશપ્લવનમાં આવી તેણે દિતીને કહ્યું—હું તારી સેવા કરીશ; મને અનુમતિ આપવી યોગ્ય છે.

Verse 57

समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च / यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव

હું સમિધા, ફૂલો અને ફળો પણ લાવી આપીશ. જેમ તને યોગ્ય લાગે, હે વત્સ, સેવામાં તત્પર રહેજે.

Verse 58

सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर / वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः

સર્વ કર્મોમાં નિષ્ણાત બની પોતાના હિતનું આચરણ કર. માતાના તે શ્રેષ્ઠ વચનને સાંભળી શક્ર અત્યંત હર્ષિત થયો.

Verse 59

शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना / शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः

સેવામાં તત્પર બની, અંતરમાં કલુષતા હોવા છતાં, શક્ર સર્વકાળ અનુવ્રત રહી તેની સેવા કરતો રહ્યો.

Verse 60

फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः / गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा

દૃઢવ્રતી બની ફળ-ફૂલ અને સમિધા લાવી આપતો; સમયે ગાત્રસંવાહન કરીને થાક દૂર કરતો.

Verse 61

शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह / किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह

શક્રે સર્વકાળ દિતીની પરિચર્યા કરી. વ્રતમાં થોડું બાકી રહેતાં દેવી પ્રસન્ન થઈ શક્રને બોલી.

Verse 62

प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक / अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः

હે સુરશ્રેષ્ઠ પુત્રક! દસ વર્ષથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તને કલ્યાણ હો; બાકી સમય પૂર્ણ થયા પછી તું તારા ભાઈને જોશે.

Verse 63

तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् / त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै

હે પુત્ર! તારા માટે હું તે જયલાલસીને સાથે ધારણ કરીશ; અને હે પુત્ર, તું તેની સાથે નિશ્ચયે ત્રૈલોક્યવિજયનો ભોગ કરશ।

Verse 64

नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् / एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

મારી ભક્તિમાં મન સ્થિર થયેલા પુત્રને હું ઓળખતી નથી. એમ કહીને, સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચ્યો ત્યારે, દિતીએ શક્રને (આ રીતે) કહ્યું।

Verse 65

निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि / केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता

નિદ્રાથી આચ્છન્ન થયેલી તે દેવી, માથું ઘૂંટણ પર રાખીને અને વાળ પગ તરફ કરીને, તે દેવતાસ્વરૂપા સ્ત્રી સૂઈ ગઈ।

Verse 66

अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् / ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत

નાભિની નીચે જે કંઈ છે તે બધું અશુચિ માનવામાં આવ્યું છે. તેથી તે અશુચિતા જાણી, તેણે અંદરનો (અવસર) એવો વિચાર કર્યો।

Verse 67

दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत / गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते

બધું કારણ જોઈને તેની બુદ્ધિ જાગી—‘દેવીના ગર્ભને નષ્ટ કરું; કારણ કે અહીં આ જ દોષ દેખાય છે.’

Verse 68

ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा / प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्

ત્યારબાદ ઈન્દ્રએ દિતિના ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો. અંદર પ્રવેશીને તેમણે તે મહાતેજસ્વી ગર્ભને જોયો.

Verse 69

भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः / म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा

ભયભીત થઈને ઈન્દ્રએ પોતાના શત્રુ સમાન તે ગર્ભના સાત ટુકડા કર્યા. સો પર્વો વાળા વજ્રથી તે ગર્ભ ભેદાઈ રહ્યો હતો.

Verse 70

रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः / मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत

તે ગર્ભ વારંવાર ધ્રૂજતા ધ્રૂજતા ભયાનક સ્વરે રડવા લાગ્યો. ઈન્દ્રએ ગર્ભને કહ્યું, 'મા રોદ' (રડશો નહીં), 'મા રોદ'.

Verse 71

तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः / कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता

તે ગર્ભના સાત ભાગ કરીને, ફરીથી એક-એક ભાગના સાત ટુકડા કરીને ઈન્દ્રએ વજ્રથી છેદન કર્યું. ત્યારે દિતિ જાગી ગઈ.

Verse 72

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् / निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्

'મારશો નહીં, મારશો નહીં', એમ દિતિ બોલી. ત્યારે માતાના વચનોના ગૌરવને કારણે વજ્રધારી (ઈન્દ્ર) બહાર નીકળી આવ્યા.

Verse 73

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत / अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा

વજ્ર સાથે અંજલિ કરીને શક્રે દિતીને કહ્યું— “દેવી, તું અશુચિ છે; તું સૂઈ છે અને તારા વાળ પગ તરફ પડી ગયા છે.”

Verse 74

तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे / भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि

એ અવસર પામી હું યુદ્ધહેતુ બનેલા તારા ગર્ભ સુધી પહોંચ્યો અને તેને અનેક ભાગોમાં ફાડી નાખ્યો; તું મને ક્ષમા કરવી યોગ્ય છે.

Verse 75

तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता / सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्

જ્યારે તે ગર્ભ નિષ્ફળ થયો, ત્યારે દિતિ અત્યંત દુઃખિત થઈ; ત્યારબાદ તેણે દુર્ધર્ષ સહસ્રાક્ષને વિનયપૂર્વક વચન કહ્યું.

Verse 76

ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः / नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल

જો મારા અપરાધથી તારો આ ગર્ભ નિષ્ફળ થયો હોય, તો પણ હે દેવેશ, મહાબલ પુત્ર, તારો કોઈ દોષ નથી.

Verse 77

शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो / प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः

શત્રુના વધમાં દોષ નથી, હે વિભો, તને ભય પણ નથી; છતાં તું જે કર્યું તે મને પ્રિય લાગે એવી ઇચ્છા છે— મારા ગર્ભનું કલ્યાણ હવે ક્યાં?

Verse 78

भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि / वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः

મારા પુત્રો માટે સ્વર્ગમાં નિશ્ચયે સાત સ્થાન હોય. આ સાત વાયુ-સ્કંધોમાં મારા પુત્રો વિચરે.

Verse 79

मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे

તે મરુત તરીકે વિખ્યાત થયા; તેઓ સાત-સાતના સમૂહ બની ગયા. પૃથ્વીમાં પ્રથમ સ્કંધ છે અને બીજો ભાસ્કરમાં (સૂર્યમાં) છે.

Verse 80

सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे / ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले

ત્રીજું સોમમાં (ચંદ્રમાં) જાણવું, ચોથું જ્યોતિષોના ગણમાં. પાંચમું ગ્રહોમાં અને છઠ્ઠું સપ્તઋષિ-મંડળમાં છે.

Verse 81

ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये / तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः

સાતમું ધ્રુવમાં છે; અને આ સાત વાયુ-સ્કંધ—આજે થી મારા પુત્રો સમય સમય પર તેમાં વિચરે.

Verse 82

वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः

વાયુ-સ્કંધોના અધિપતિ બની મારા પુત્રો વિચરે. પૃથ્વીમાં પ્રથમ સ્કંધ છે, જે મેઘોમાંથી (જળ વગેરે) લઈને આવે છે.

Verse 83

चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे / द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः

મારા તે સાત પુત્રો, જે પ્રથમ ગણમાં છે, તેઓ વિચરે; અને બીજો ગણ મેઘોથી લઈને સૂર્યની નીચે સુધી ‘પ્રવહ’ કહેવાય છે.

Verse 84

वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः

બીજો વિચરતો ગણ ‘વાતસ્કંધ’ તરીકે જાણવો; તે સૂર્યથી ઉપર અને સોમથી નીચે સ્થિત હોવાથી ‘ઉદ્વહ’ કહેવાય છે.

Verse 85

वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः / सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः

પુત્રોમાં ત્રીજો વિચરતો ગણ પણ ‘વાતસ્કંધ’ છે; તે સોમથી ઉપર અને નક્ષત્રોથી નીચે સ્થિત હોવાથી ચોથો ‘સંવહ’ કહેવાય છે.

Verse 86

चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो / ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः

હે વિભો, મારા પુત્રોનો ચોથો વિચરતો ગણ નક્ષત્રોથી ઉપર અને ગ્રહો સુધી (તેમની નીચે) વિસ્તરેલો છે; એ જ ‘વિવહ’ કહેવાય છે.

Verse 87

वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः / ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः

પુત્રોમાં પાંચમો વિચરતો ગણ ‘વાતસ્કંધ’ છે; ગ્રહોથી ઉપર અને ઋષિઓના (સપ્તર્ષિ મંડળ) સુધી સ્થિત છઠ્ઠો ‘અનુવહ’ કહેવાય છે.

Verse 88

वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः / ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः

ત્યાં મારા પુરાણોના સંચાર કરનાર ‘વાતસ્કંધ’ નામનો ગણ છે; ઋષિઓથી ઉપર ધ્રુવલોક સુધી પહોંચતો તે સાતમો કહેવાય છે.

Verse 89

वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः / एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः

વાતસ્કંધ ત્યાં વહેતો રહે; મારા પુત્રો ત્યાં સ્થિર રહે. સમયસમયે અંતે મારા આત્મજો આ બધામાં સંચાર કરે.

Verse 90

त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे / ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो

તારા આપેલા નામથી જ આ ‘મરુત’ કહેવાય; ત્યારબાદ, હે શતક્રતુ, મારા પુત્રોના નામો (સાંભળ).

Verse 91

तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् / शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः

એ જ પ્રકારના કર્મો સાથે તેમને અલગ અલગ જાણો: શક્રજ્યોતિ, તેમજ સત્ય, અને બીજો સત્યજ્યોતિ.

Verse 92

चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च / प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत

ચિત્રજ્યોતિ, જ્યોતિષ્માન, સુતપ અને ચૈત્ય—આ પહેલો ગણ કહેવાયો છે; હવે બીજા વિશે પણ જાણો.

Verse 93

ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा / सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः

ઋતજિત્, સત્યજિત્, સુષેણ અને સેનજિત્; તેમજ સુતમિત્ર, અમિત્ર અને સુરમિત્ર—આ પણ (ગણ) છે.

Verse 94

गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत / धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च

આ બીજો ગણ છે; હવે ત્રીજાને પણ જાણો—ધાતુ, ધનદ, ઉગ્ર અને ભીમ.

Verse 95

वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत / अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः

ત્રીજો (ગણ) વરુણ છે—મેં કહ્યું તેમ જાણો; તેમજ અભિયુક્તાક્ષિક અને સાહ્વાય—આ ગણ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 96

ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः / मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः

ઈદૃક્ અને અન્યાદૃક્, સમરિદ્દ્રુમવૃચક્ષક; તેમજ મિત અને સમિત—આ રીતે પાંચમો ગણ.

Verse 97

ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः / संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः

ઈદૃક્ અને પુરુષ, તેમજ અન્યાદૃક્ અને સમચેતન; સંમિત, સમવૃત્તિ અને પ્રતિહર્તા—આ છ ગણ છે.

Verse 98

यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः / दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः

યજ્ઞોથી પૂજા કરીને સૌએ સ્તુતિ કરી, તેમજ અન્ય માનવ સમુદાયોએ પણ. તેઓ ‘દૈત્યદેવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ; સાત-સાતના સાત સમૂહો છે.

Verse 99

एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः / प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै

આ બધા નામ પ્રમાણે ઓગણપચાસ મરુત તરીકે સ્મરાય છે. ત્યારે દિતિ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) એ મળીને તેમની ગણતરી કરી.

Verse 100

कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह / वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः

આ નામો નક્કી કરીને દિતીએ ઇન્દ્રને કહ્યું—મારા પુત્રો, પરસ્પર ભાઈઓ, પવનના સમૂહરૂપે વિહરે.

Verse 101

विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः

મારા પુત્રો દેવો સાથે કલ્યાણપૂર્વક વિહરે. તેણીનું તે વચન સાંભળી સહસ્રાક્ષ પુરંદર (ઇન્દ્ર) …

Verse 102

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा / सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः

હાથ જોડીને તેણે કહ્યું—માતા, તેમ જ થાઓ. તમે જેમ કહ્યું છે તેમ બધું નિઃસંદેહ થશે.

Verse 103

एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः / देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः

આવા મહાત્મા કુમારો, લોકમાં માન્ય, દેવો સાથે રહેશે અને તારા આત્મજ બની યજ્ઞભાગના અધિકારી થશે.

Verse 104

तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः / विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः

અતએવ તે બધા મરુત દેવો ઇન્દ્રના અનુજ શ્રેષ્ઠ દેવો છે; તેઓ બધા અમર, દિતીના પુત્ર અને મહાબળવાન છે એમ જાણવું.

Verse 105

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने / जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः

આ રીતે તપોવનમાં માતા-પુત્રે નિશ્ચય કરીને ત્રિદિવ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; તેમને જોઈને શક્ર (ઇન્દ્ર)નો જ્વર ઉતરી ગયો.

Verse 106

मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा / वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत

જે મરુતોના શુભ જન્મને સાંભળે અથવા વાંચે, તે વાદમાં વિજય પામે છે અને આત્મસંપન્ન પણ બને છે.