Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘સ્વયંભૂના ત્રિગુણસ્વરૂપનું વર્ણન’ નામે તૃતીય અધ્યાય. સૂત બોલ્યા— પ્રજાની ઇચ્છાથી બ્રહ્માના મુખમાંથી ‘જયા’ નામના દેવો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ સર્વે મંત્ર-શરીરવાળા તરીકે સ્મૃત છે અને અહીં મન્વંતરોમાં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 2

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् / चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च

દર્શ અને પૌર્ણમાસ, બૃહત્સામ અને રથંતર; ચિતિ અને સુચિતિ, તેમજ આકૂતિ અને કૂતિ પણ.

Verse 3

विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः / दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च

વિજ્ઞાત અને વિજ્ઞાતા, મના અને બારમો ‘યજ્ઞ’; તેમજ દારા (પત્ની) અને અગ્નિહોત્રના સંબંધને વિસ્તારી તે યજન કરે છે એમ પણ કહેવાય છે.

Verse 4

एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः / ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः

આ રીતે કહીને પ્રભુ બ્રહ્મા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ તેમણે પરમેષ્ઠીના તે વચનને આનંદથી સ્વીકાર્યું નહીં.

Verse 5

संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै / यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु

અહીં કર્મોનો સંન્યાસ કરીને, કર્મજ વાસનાઓ પણ ત્યજી; કર્મોમાં દોષ જોઈ તેઓ યમ-નિયમોમાં સ્થિર રહ્યા.

Verse 6

क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् / जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्

કર્મફળ ક્ષય અને અતિશયથી યુક્ત છે એમ જોઈ, જન્મપ્રવાહથી વિમુખ થઈ તેઓ નિઃસંગ અને નિર્મમ બન્યા.

Verse 7

अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः / अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः

અજન્મની ઇચ્છા ધરાવતા, દોષ જોનારા અને મુક્ત એવા તેઓ; અર્થ, ધર્મ અને કામ ત્યજી સ્થિર થયા.

Verse 8

परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः / तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः

પરમ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને, તેને સંક્ષેપમાં ધારણ કરી તેઓ સુસ્થિર થયા; તેમનો તે અભિપ્રાય જાણી બ્રહ્મા ક્રોધિત થયા.

Verse 9

तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ / प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा

ત્યારે બ્રહ્માએ તે નિરુત્સાહી દેવોને કહ્યું—‘પ્રજાવૃદ્ધિ માટે જ તમે મારા દ્વારા સૃષ્ટ થયેલા છો; અન્યથા નહીં.’

Verse 10

प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा / यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः

મેં પહેલાં તમને કહ્યું હતું—સંતાન ઉત્પન્ન કરો અને યજ્ઞ કરો. પરંતુ મારા વચનનો અનાદર કરીને તમે વૈરાગ્ય ધારણ કર્યું.

Verse 11

जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत / कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया

પોતાના જન્મ અને સંતતિ પ્રત્યે ઘૃણા રાખીને તેમણે તેમાં આનંદ માન્યો નહીં. અમરત્વની ઇચ્છા હોવા છતાં કર્મનો અભ્યાસ કર્યો નહીં.

Verse 12

तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ / ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्

અતએવ તમે અહીં સાત વાર આવર્તિ, એટલે પુનર્જન્મ, પ્રાપ્ત કરશો. બ્રહ્માના શાપથી પીડિત ‘જય’ દેવોએ તેને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 13

क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो / प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः

હે મહાદેવ, હે પ્રભુ! અજ્ઞાનવશ અમે જે કર્યું તે ક્ષમા કરો. નમ્રતાથી નમેલા અને વિનંતી કરનાર તેમને બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું.

Verse 14

लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति / मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम

લોકમાં પણ જે રીતે ભોગવાય છે તેમ અહીં પણ; અહીં સ્વાતંત્ર્યનો અધિકારી કોણ? બધું તો મારાથી જ આવ્યું છે; તો મારી ઇચ્છા વિના કેવી રીતે થશે?

Verse 15

प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् / लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्

જીવો શુભ હોય કે અશુભ—જે ઉત્તર ફળ હોય તે જ પ્રાપ્ત કરશે; લોકમાં જે કંઈ મંગળ કે અમંગળ રૂપે સ્થિર છે, તે જ બને છે।

Verse 16

बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् / भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्

હું બુદ્ધિરૂપ આત્માથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત છું; લોકમાં મને કોણ વટાવી શકે? જીવોની ઇચ્છા અને તેઓ જે જે મનમાં વિચારે છે તે બધું।

Verse 17

तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम / मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्

અને જે કંઈ આચરવામાં આવે છે તે બધું મને જાણીતું છે; આ સમગ્ર જગત—સ્થાવર અને જંગમ—મારા દ્વારા બંધાયેલું છે।

Verse 18

आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् / यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा

આશારૂપ બંધનને અહીં કોણ કાપવાની હિંમત કરશે? કારણ કે એ જ ગર્વથી અહીં સર્વ પ્રયોજનોને વહન કરે છે—અન્યથા નહીં।

Verse 19

इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः

‘આ રીતે કર્મો શરૂ કર્યા વિના, તે સ્વેચ્છાએ કામનાથી મુક્ત થાય છે.’ એમ કહી, અધ્યાત્મચેતનામાં સ્થિત જયાએ તે દેવો સાથે સંવાદ કર્યો।

Verse 20

अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः / यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः

ત્યારે જોઈને પ્રજાપતિએ ધ્રુવને ફરી કહ્યું—માનાભિમાનને ધ્યેય કરીને દેવોએ સંન્યાસાદિ આચરણ કર્યું છે।

Verse 21

तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः / भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्

અતએવ તે વિશાળ કાર્ય મેં નિર્ધારિત કર્યું છે; તેનું પરિણામ સુખદ થશે—દિવ્યભાવથી તમે જન્મ લો।

Verse 22

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः / मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ

હે ઉત્તમ દેવો, તમારો જન્મ તમારી સ્વઇચ્છાથી થશે; અને મન્વંતરોમાં સિદ્ધ થઈ તમે સાત વખત પ્રગટ થશો।

Verse 23

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु / एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः

વૈવસ્વત મન્વંતરના અંતે તથા સ્વાયંભુવ આદિ મન્વંતરોમાં પણ દેવો એવા જ રહેશે; ત્યાં બ્રહ્માએ આ પ્રાચીન શ્લોક ગાયો।

Verse 24

त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् / एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्

ત્રયી વિદ્યા બ્રહ્મમય પ્રસૂતિ છે; શ્રાદ્ધ, તપ, યજ્ઞ અને દાન—આ નિત્ય તેજસ્વી ગુણોથી યુક્ત થઈ વિભુ નિવાસ કરે છે; આથી ભિન્ન અન્ય જ પ્રશસ્ત છે।

Verse 25

एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् / वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ

આ રીતે શ્લોકાર્થ કહીને તેણે ‘જયા’ દેવોને કહ્યું— વૈવસ્વત મન્વંતર વીતી જાય પછી તમે અહીં મારા સાન્નિધ્યે આવશો।

Verse 26

ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः / प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्

પછી તે દેવ— ઈશ્વર અને નિર્ભય— અદૃશ્ય થયો; અને યોગબળથી યુક્ત થઈ શરણાગતોને આધાર આપતી આદ્ય ધારણા (સમાધિ) ધારણ કરી।

Verse 27

ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः / जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः

પછી તેના ક્રોધના શાપથી તેઓ બાર ‘અજિત’ બન્યા; ‘જયા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને આ રીતે તેમની સ્થિતિ નિશ્ચિત થઈ।

Verse 28

ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः / पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરના તે સર્જન વીતી ગયા પછી, તે સુરોએ ફરી ‘તુષિત’ દેવ બની સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં જન્મ લીધો।

Verse 29

उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा / ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः

ત્યારે ઉત્તમ મનુના પુત્રો સત્યાયામાં જન્મ્યા; તેથી ઉત્તમ મન્વંતરમાં તે દેવો ‘સત્ય’ નામે સ્મરાયા।

Verse 30

हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु / हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्

‘હરિણ્યા’ નામના (મન્વંતરમાં) તુષિત દેવો બાર જ જન્મ્યા. ત્યારે તેઓ ‘હરય’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ યજ્ઞભાગના અધિકારી બન્યા.

Verse 31

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे?// विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः

પછી ‘ચારિષ્ટ’ મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં, તે ‘હરય’ દેવો ‘વિકુણ્ઠા’માં ફરી શ્રેષ્ઠ સુર તરીકે જન્મ્યા.

Verse 32

वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः / ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्

પાંચમા મનુના મન્વંતરમાં તે દેવો ‘વૈકુંઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. પછી તે વૈકુંઠ દેવો ચાક્ષુષ મન્વંતરને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 33

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे / उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह

પછી ચાક્ષુષ મન્વંતર ક્ષીણ થતાં તેઓ ફરી ‘સાધ્ય’ કહેવાયા; અને વૈવસ્વત મનુના પુનઃસર્ગ સમયે તેઓ પ્રગટ થયા.

Verse 34

अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः / जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः

તે સાધ્ય દેવો અંશરૂપે મરીચિવંશીય કશ્યપ દ્વારા અદિતિના ગર્ભમાં ફરી જન્મ્યા. વર્તમાન મન્વંતરમાં તેઓ બાર આદિત્ય દેવ બન્યા.

Verse 35

यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः

ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં મનુના કાળે જ્યારે એ ઉત્પન્ન થયા, ત્યારે સ્વયંભૂના શાપથી સાધ્યો બાર અમર દેવરૂપે જન્મ્યા.

Verse 36

एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा / जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति

જે મનુષ્ય આ રીતે સાંભળે છે, તેને સદા જય મળે; જયવચનોમાં શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ તે પ્રત્યેક અધ્યાય સુધી પહોંચે છે.

Verse 37

इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः / परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

આ રીતે દેવોના જન્મલક્ષણ દર્શાવતી સાત વૃત્તિઓ મેં આજે તમને કહી દીધી; હવે તમે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?