Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
આ અધ્યાયમાં બૃહસ્પતિ ચંદ્રકાળ અનુસાર શ્રાદ્ધવિધિ સમજાવે છે, ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટકા-શ્રાદ્ધ પરંપરા. શ્રાદ્ધને કામ્ય, નૈમિત્તિક અને નિત્ય—ત્રણે રૂપે સતત ફળદાયક ગણાવ્યું છે. પ્રથમ, દ્વિતીય, તૃતીય અષ્ટકા તથા એક ‘ચતુર્થ’ અષ્ટકાનો ભેદ કરીને અપુપ, માંસ, શાકાદિ દ્રવ્યો અનુસાર ‘દ્રવ્યગત વિધિ’ દર્શાવવામાં આવી છે. પર્વ/તિથિ સમયે પિતૃઓનું તર્પણ કરવું જરૂરી; ઉપેક્ષા કરવાથી માસાંતમાં અપુજિત અષ્ટકાઓ વિદાય લે છે અને આશાઓ નિષ્ફળ થાય છે. સાથે દાન અને પૂજાની મહિમા—દાતા ઉચ્ચ ગતિ, બળ, સંતાન, સ્મૃતિ, મેધા, પુત્ર અને સમૃદ્ધિ પામે છે; અદાતા ક્ષીણ થાય છે. અંતે દ્વિતીયાથી દશમી સુધી તિથિ-વિશેષ ફળ—રાજ્ય/પ્રતિષ્ઠા, શત્રુનાશ, શત્રુદોષ-જ્ઞાન, મહાભાગ્ય, માન, રાજત્વ/નેતૃત્વ, પૂર્ણ સમૃદ્ધિ અને ‘બ્રાહ્મી શ્રી’—ઉલ્લેખિત છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં, શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘દાનપ્રશંસા’ નામનો સોળમો અધ્યાય. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હવે આગળ હું શ્રાદ્ધકર્મમાં પૂજિત, કામ્ય, નૈમિત્તિક અને અવિરત કરવાનાં શ્રાદ્ધકર્મનું નિત્ય વિધાન કહું છું।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
પુત્ર અને પત્નીના નિમિત્તે કહેવાતી ત્રણ અષ્ટકાઓ આ જ છે; કૃષ્ણપક્ષમાં તે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે અને તેમની દેવતા પૂર્વાખંડલ છે.
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
બીજી અષ્ટકા પ્રાજાપત્ય કહેવાય, ત્રીજી વૈશ્વદેવિકી; પ્રથમ હંમેશાં અપુપ (પુઆ)થી કરવી, અને બીજી (અન્યા) હંમેશાં માંસથી થવી.
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
ત્રીજી અષ્ટકા શાકભાજીથી કરવી—આ દ્રવ્ય અનુસારની વિધિ છે; અહીં પણ પિતૃઓ માટે નિત્ય ઇષ્ટ (પ્રિય) કર્મનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
અને જે બીજી ચોથી અષ્ટકા છે, તેને વિશેષ રીતે કરવી જોઈએ; આ તિથિઓમાં બુદ્ધિમાન પુરુષે નિત્ય શ્રાદ્ધ કરવું, જરૂર પડે તો સર્વસ્વથી પણ.
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
તે શીઘ્રે કલ્યાણ પામે છે અને ઇહલોક તથા પરલોકમાં આનંદિત થાય છે; પર્વકાળ અને તિથિકાળમાં પિતૃઓ જ દેવતા છે.
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
સર્વ પુરુષો ગાયો પડતી હોય તેમ પતનમાં જાય છે; માસાંતે અષ્ટકાઓમાં જે પૂજા ન કરે તે ફરી દુઃખમાં પરત જાય છે।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
તેની આશાઓ ઇહલોક અને પરલોકમાં સર્વથા નિષ્ફળ થાય છે; પૂજકોનો ઉત્કર્ષ થાય છે અને નાસ્તિકોની અધોગતિ થાય છે।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
દાન આપનાર દેવગતિને પામે છે, દાન ન આપનાર તિર્યક યોનિમાં જાય છે; (તે દ્વારા) પુષ્ટિ, સંતાન, સ્મૃતિ, મેધા, પુત્રો અને ઐશ્વર્ય મળે છે।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
જે આ (અષ્ટકાઓ)માં પૂજન કરે છે તે સર્વે પૂર્ણ ફળ ભોગવે છે; દૈનિક ધનલાભ માટે જે પ્રાપ્ત થાય છે તે તેનું ધન નષ્ટ થતું નથી।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
દ્વિતીયાએ જે (પૂજા) કરે તે દ્વિપદોનો અધિપતિ બને; વર ઇચ્છનારાઓ માટે તૃતીયા શત્રુઘ્ની અને પાપનાશિની છે।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
ચતુર્થીએ શ્રાદ્ધ કરનાર શત્રુઓનાં છિદ્રો (દુર્બળતાઓ) જોઈ શકે છે. પંચમીએ કરનાર મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પામે છે.
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
ષષ્ઠીએ શ્રાદ્ધ કરનાર પ્રયત્નપૂર્વક સર્વત્ર પૂજ્ય બને છે. અને જે મનુષ્ય સપ્તમીએ સતત શ્રાદ્ધ કરે છે.
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
અષ્ટમીએ કરનાર મનુષ્ય રાજત્વ પામે છે અને ગણોનો અધિપતિ બને છે. તે સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
ઐશ્વર્ય અને સ્ત્રી-સૌભાગ્ય ઇચ્છનારએ નવમીએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. અને દશમીએ કરનાર મનુષ્ય બ્રાહ્મી શ્રી પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
તે સર્વ વેદો પ્રાપ્ત કરે છે અને વિપ્રોની સમતા પામે છે. એકાદશીએ પરમ દાનફળ અને સતત ઐશ્વર્ય મળે છે.
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
દ્વાદશીએ શ્રાદ્ધ કરવાથી જયલાભ, રાજ્ય, આયુષ્ય અને ધન મળે; પ્રજાવૃદ્ધિ, પશુસંપત્તિ, મેધા, સ્વાતંત્ર્ય અને ઉત્તમ પુષ્ટિ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધ કરનાર દીર્ઘ આયુષ્ય અને ઐશ્વર્ય પામે; જેના ઘરમાં યુવાન વયે મૃત્યુ પામેલા હોય, તેમના નિમિત્તે દાન કરાવવું જોઈએ।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
શસ્ત્રથી હત થયેલાઓ માટે ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; અમાવાસ્યાએ પ્રયત્નપૂર્વક, સદા શુચિ રહી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને અનંત સ્વર્ગનો આનંદ ભોગવે છે; તેમજ વિષમ જન્મવાળાઓ અને યમલ (જોડિયા) માટે પણ સર્વ રીતે આ ફળદાયક છે।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
અમાવાસ્યાએ શ્રાદ્ધ આપવાથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય; મઘા નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધો કરવાથી પણ સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
ત્યારે તેના દ્વારા પિતૃઓ પ્રત્યક્ષ રીતે પૂજિત થાય છે. મઘા ‘પિતૃદવા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હોવાથી, તેથી તેમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળદાયક માનવામાં આવ્યું છે.
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.