Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः // १३// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च / श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં, શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘પુણ્યદેશાનુકીર્તન’ નામે તેરમો અધ્યાય. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હવે આગળ હું સર્વ દાનોના ફળો તથા શ્રાદ્ધકર્મમાં જે શુદ્ધ અને જે વર્જનીય છે તે વર્ણવીશ।

Verse 2

हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः / अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्

હિમવર્ષા સમયે (યથાશક્તિ) કરવું, અથવા પછી તે હિમ દૂર કરવું. અગ્નિહોત્ર આયુષ્ય વધારનાર, પરમ પવિત્ર અને અત્યંત હિતકારી છે.

Verse 3

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् / सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने

રાહુના દર્શન સિવાય રાત્રે શ્રાદ્ધ ટાળવું. પરંતુ રાહુ દર્શન થાય તો સર્વસ્વથી પણ ત્વરિત શ્રાદ્ધ કરવું કર્તવ્ય છે.

Verse 4

उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति / कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे

ગ્રહણ સમયે જે (શ્રાદ્ધ) ન કરે તે કાદવમાં ફસાયેલ ગાય જેવી રીતે ડૂબે છે. જે કરે છે તે પાપને સમુદ્રમાં સદ્ નૌકા જેવી રીતે પાર કરે છે.

Verse 5

वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः / विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे

વૈશ્વદેવ અને સૌમ્ય યજ્ઞમાં ખડ્ગનું માંસ પરમ હવિ છે; ખડ્ગના શૃંગવિહિન ભાગથી અમે માત્સર્યનો નાશ કરીએ છીએ.

Verse 6

त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना / पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा

મહાત્મા દેવેશ યજમાન ત્વાષ્ટૃના યજ્ઞમાં, શચીપતિ ઇન્દ્રે પ્રાચીનકાળે પૃથ્વીના મધ્યમાં સ્થિત રહી સોમપાન કર્યું.

Verse 7

श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः / विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः

ત્યાં પિતૃઓના હિતાર્થે અપરાજિત શ્યામાક ઉત્પન્ન થયા; અને તેની બન્ને નાસિકાઓને ચોંટેલા બિંદુઓમાંથી તેમ જ ઇક્ષુ (ઉખડ) પણ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 8

श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः / श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्

ઇક્ષુ કફવર્ધક, શીતળ, સ્નિગ્ધ અને મધુર છે; શ્યામાક અને ઇક્ષુ દ્વારા પિતૃઓ માટે સર્વકામદાયક શ્રાદ્ધ થાય છે.

Verse 9

कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् / श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते

જે અગ્રયણ કર્મ કરે છે તે શીઘ્ર સિદ્ધિ પામે છે; યજ્ઞસ્મૃતિમાં શ્યામાકને દ્વિનામા તરીકે વિહિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 10

यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः / प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा

કારણ કે તે દેવસૃષ્ટ ગણાય છે, તેથી તે ‘અક્ષય’ તરીકે સ્મરાય છે—પ્રસાતિકા, પ્રિયંગુ, મુદગ (મૂંગ) તથા હરિત ધાન્ય પણ।

Verse 11

एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः / कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः

આ પણ શ્યામાકના તે જ ગુણો સમાન છે; કૃષ્ણમાષ અને તલ પણ એવા જ—પરંતુ યવ (યવશાલય) શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।

Verse 12

महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः / कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि

મહાયવ, નિષ્પાવ અને મધૂલિકા; તેમજ કૃષ્ણા અને અન્નલોહ—આ બધું શ્રાદ્ધકર્મમાં ગર્હ્ય ગણાય છે।

Verse 13

राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः / मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्

રાજમાષ તથા અન્ય કેટલાક ધાન્ય પ્રયત્નપૂર્વક વર્જનીય છે; પરંતુ મસૂર પુણ્યદાયક છે, અને કુસુંભને શ્રીનું નિકેતન કહેવાયું છે।

Verse 14

वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ / बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः

વર્ષાઋતુમાં અતિયવ નિત્ય (ઉપયોગી) છે, તેમજ વૃષક અને વાસક પણ; અને બિલ્વ, આમળક, મૃદ્વીકા (કિસમિસ), પનસ, આમ્ર, આત તથા દાડિમ (દાડમ) પણ।

Verse 15

तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च / खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्

તવશોલંયતા, અક્ષૌદ્ર, ખજુર અને આંબા; તેમજ ખશેરુ, કોવિદારી, તાલકંદ અને વિષ—આ સર્વ પાવન દ્રવ્યો કહેવાય છે।

Verse 16

तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी / कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला

તમાલ, શતકંદ; મદ્વસૂચા-અંતકાન્દિકી; કાલેય, કાલશાક; તેમજ ભૂરિપૂર્ણા અને સુવર્ચલા—આ સર્વ પુણ્ય દ્રવ્યો ગણાય છે।

Verse 17

मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा / कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च

માંસાક્ષ, દુવિશાક, બુબુચેતા અને કુર; તેમજ કફાલક, કણા, દ્રાક્ષા, લકુચ અને ચોચ—આ દ્રવ્યોનું નિર્દેશન થયું છે।

Verse 18

अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् / वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्

અલાબુ, ગ્રીવક, વીર, કર્કંધૂ (મધુસાહ્વય); તેમજ વૈકંકત, નાળિકેર, શૃંગજ અને પકરૂષક—આ પણ નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 19

पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् / सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च

પિપ્પલી, મરીચ, પટોલ અને બૃહતીફળ; સુગંધમાંસપીવન્તિ—અને સર્વ કષાય—આ બધાં કષાયરસભર કહેવાય છે।

Verse 20

एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च / नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च

આ રીતે અન્ય ઉત્તમ અને મધુર પદાર્થો પણ અર્પણ કરવા જોઈએ; અને અહીં સૂંઠ (નાગર) તથા દીર્ઘમૂલક (લાંબી મૂળી) પણ નિશ્ચયે આપવી જોઈએ।

Verse 21

वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च / वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः

વંશ (બાંસ), કરીર, સુરસા, સರ್ಜક અને ભૂમિના તૃણ—આ બધું શ્રાદ્ધકર્મમાં સદૈવ વર્જનીય છે; હું નિત્ય વર્જનીય વસ્તુઓ કહું છું।

Verse 22

लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः

લસણ, ગૃઞ્જન (ડુંગળી વગેરે) તથા તળાવનું પાણી; અને કરંભ વગેરે અન્ય પદાર્થો—રસ અને ગંધમાં હીન હોવાથી (શ્રાદ્ધમાં) અયોગ્ય છે।

Verse 23

श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः

શ્રાદ્ધકર્મમાં આ બધું વર્જનીય છે—તેનું કારણ અહીં કહેવામાં આવે છે: પ્રાચીનકાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં, દેવોએ બલિને પરાજિત કર્યો ત્યારે।

Verse 24

शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः / तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः

બાણોથી ઘાયલ થયેલા તેના અંગમાંથી રક્તબિંદુઓ પડ્યા; તેમાંથી જ સર્વત્ર લસણ વગેરે પદાર્થો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 25

तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च / श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः

તેમ જ રક્તનિરસ, લવણ અને ક્ષારપદાર્થો, તથા રજસ્વલા સ્ત્રીઓ—શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય છે.

Verse 26

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते

દુર્ગંધયુક્ત, ફેનિલ, તેમજ તળાવનું પાણી; જ્યાં ગાય તૃપ્ત ન થાય; અને જે રાત્રે ગુપ્ત રાખવામાં આવે—એવું સ્વીકારવું નહીં.

Verse 27

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् / माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता

ભેંસ, હરણ, ઊંટ, તેમજ એકખુરવાળા સર્વ પ્રાણીઓનું; અને મહિષ તથા ચમર (યાક)નું દૂધ—જાણકાર માટે વર્જ્ય છે.

Verse 28

अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः / न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः

હવે આગળ હું પ્રયત્નપૂર્વક વર્જ્ય દેશો કહું છું; જ્યાં શ્રાદ્ધ અને શૌચ-અશૌચનું સંપૂર્ણ પાલન દેખાતું નથી.

Verse 29

वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया / राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च

વનના મૂળ-ફળ વગેરે ભક્ષ્ય પદાર્થોથી શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું; તે રાજસન્માન (રાજનિષ્ઠા) પામે છે અને અક્ષય સ્વર્ગ પણ મેળવે છે.

Verse 30

अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् / पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि

શ્રાદ્ધકર્મમાં અશુભ શબ્દોથી ભરેલી, જીવજંતુઓથી વ્યાપ્ત, મલિન અને દુર્ગંધયુક્ત એવી ભૂમિનો ત્યાગ કરવો જોઈએ।

Verse 31

नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः / त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्

જ્યાં નદીઓ સમુદ્ર સુધી પહોંચે અને દ્વાર દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ હોય, ત્યાં ત્રિશંકુનો દેશ બાર યોજન સુધી વર્જ્ય ગણવો।

Verse 32

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् / देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि

મહાનદીના ઉત્તર તરફ અને વૈકટના દક્ષિણ તરફ આવેલા ‘ત્રિશંકવ’ નામના દેશો શ્રાદ્ધકર્મમાં નિશ્ચયે વર્જ્ય છે।

Verse 33

कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च / प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

કારસ્કર, કલિંગ અને સિંધુના ઉત્તર તરફના દેશો, તેમજ જ્યાં આશ્રમધર્મ નષ્ટ થયો હોય—એવા દેશો પ્રયત્નપૂર્વક વર્જ્ય છે।

Verse 34

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् / गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन

નગ્ન વગેરે અશોભન લોકો શ્રાદ્ધકર્મ સુવ્યવસ્થિત રીતે ચાલતું હોય ત્યારે ન જુએ; કારણ કે એમની નજર પડેલ શ્રાદ્ધ પિતૃઓ અને પિતામહો સુધી પહોંચતું નથી।

Verse 35

शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः / बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्

શંયુએ કહ્યું—હે ભગવન્, નગ્નાદિ વિષે સમ્યક્ કહો; હું પૂછું છું. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—સર્વ ભૂતો માટે વેદત્રયી જ આવરણ (રક્ષા) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 36

तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः / प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे

જે મોહવશ તે (વેદત્રયી)ને ત્યજે છે, તે જ નગ્નાદિ લોકો છે. જેમાં ધર્મ (વૃષ) લય પામે છે અને જે ધર્મ માટે આધારવિહિન બને છે.

Verse 37

वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति / वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति

જે ધર્મ (વૃષ)ને ત્યજીને અન્યત્ર મોક્ષ શોધે છે—ધર્મ જ વેદ અને આશ્રમધર્મ છે; તેમાં જે સમ્યક્ નથી જોતો તે ભટકે છે.

Verse 38

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा

તે બ્રાહ્મણ હોય, ક્ષત્રિય હોય, વૈશ્ય હોય—તે વૃષલ જ છે, તેમાં સંશય નથી. પ્રાચીનકાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં પરાજિત અસુરોએ પણ તેમ જ કર્યું હતું.

Verse 39

पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते / वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः

હે તાત, પાષંડ (વેદવિરોધી મત) રચાયા અને તેમાથી તેમની સૃષ્ટિ (પરંપરા) ઉત્પન્ન થઈ—વૃદ્ધ-શ્રાવક, નિર્ગ્રંથ, શાક્ય, જીવક, કાર્પટ વગેરે.

Verse 40

ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः / वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः

જેઓ ધર્મનું પાલન કરતા નથી, તેઓ જ 'નગ્ન' (ધર્મભ્રષ્ટ) કહેવાય છે. ધર્મ વિના જટા રાખવી, મુંડન કરાવવું કે નગ્ન રહેવું એ દ્વિજ માટે વ્યર્થ છે.

Verse 41

वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः / कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः

જેમના વ્રત અને જાપ વ્યર્થ છે, તેઓ જ પેલા 'નગ્ન' લોકો છે. કુળધર્મનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓની આજીવિકા અને પત્ની (ગૃહસ્થ જીવન) સદાય વ્યર્થ રહે છે.

Verse 42

कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः / एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्

પોતાના કર્મોનો દેખાડો કરનારા આ લોકોને કુમાર્ગી કહેવામાં આવ્યા છે. వీరి દ્વારા અપાયેલું કે જોવાયેલું શ્રાદ્ધ દાનવોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 43

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः / दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्

બ્રહ્મહત્યા કરનાર, કૃતઘ્ન, નાસ્તિક, ગુરુપત્નીગામી, લૂંટારો અને ક્રૂર વ્યક્તિ—આમના દર્શનનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 44

पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् / देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये

જેઓ પતિત છે અને ક્રૂર કર્મો કરનારા છે, તે સૌનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વળી, જેઓ દેવતાઓ અને ઋષિઓ વિશે વિવાદ (નિંદા) કરે છે, તેમનો પણ ત્યાગ કરવો.

Verse 45

देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति / असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत

જે દેવો, બ્રાહ્મણો અને વેદ-આમ્નાયની નિંદા કરે છે, તે અસુરો અને યાતુધાનોના લોકમાં જ જાય છે।

Verse 46

ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् / वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

કૃતયુગને બ્રાહ્મણ-પ્રધાન કહેવામાં આવ્યું છે, ત્રેતાને ક્ષત્રિય-પ્રધાન યુગ માન્યું છે. દ્વાપરને વૈશ્ય-પ્રધાન કહે છે અને કલિયુગને શૂદ્ર-પ્રધાન સ્મૃત છે।

Verse 47

कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा / युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे

કૃતયુગમાં પિતૃઓની પૂજા થાય છે, ત્રેતામાં દેવોની પણ. દ્વાપરમાં નિત્ય યુદ્ધો થાય છે અને કલિયુગમાં પાખંડો ફેલાય છે।

Verse 48

अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः / श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः

અપમાન કરીને હાંકી કાઢેલો કુકડ, ગામનો સૂઅર અને કૂતરો—એમનું માત્ર દર્શન પણ સર્વ રીતે શ્રાદ્ધને નષ્ટ કરે છે।

Verse 49

श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च / पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन

કૂતરા-સૂઅરના સંપર્કમાં રહેલા, દીર્ઘરોગી, પતિત અને મલિન લોકો—એમને ક્યારેય પણ જોવું નહીં।

Verse 50

अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः / उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्

એ લોકો જે અન્ન જુએ, તે હવ્ય‑કવ્ય (દેવ‑પિતૃ) કર્મ માટે યોગ્ય નથી. એવા પદાર્થો ત્યજી દેવા; આપત્તિમાં જ શુદ્ધિ‑સંસ્કાર કરવો.

Verse 51

हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् / सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते

એકત્ર ભેગા થયેલા હવિષ્ય પદાર્થો પહેલેથી જ વર્જ્ય કરવાં. યોગ્ય જળથી તૈયાર થયેલ પર વિધિપૂર્વક પ્રોક્ષણ (જળછાંટ) કરાય છે.

Verse 52

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् / गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः

સિદ્ધાર્થ (રાઈ) અને કૃષ્ણ તલથી અપવારણ (દોષનિવારણ) કરવું; અથવા પ્રયત્નપૂર્વક ગુરુ, સૂર્ય, અગ્નિ અને પવિત્ર વસ્ત્રોના દર્શન કરવા.

Verse 53

आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च / अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्

આસન પર ચઢેલું અન્ન વગેરે, અથવા પગથી અડફેટ ખાધેલું; અપવિત્ર ચાલતા જીવોથી જોવાયેલું/સ્પર્શાયેલું; સૂકું કે બાસી—આ બધું ત્યાજ્ય છે.

Verse 54

अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् / शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्

જે અન્ન પક્યું ન હોય, બળી ગયું હોય, અથવા અગ્નિથી લેહિત (મંટે ચાટ્યું હોય તેમ) થયું હોય; તેમજ જેમાં કંકર, કીડા, પથ્થર કે વાળ ભળ્યા હોય—તે પણ ત્યાજ્ય છે.

Verse 55

पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु / सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः

પિણ્યાક, મથિત પદાર્થ તથા તિલ‑યવ આદિમાંથી બનેલા, અને પ્રત્યક્ષ રીતે મીઠું ભેળવી સિદ્ધ કરેલા ભક્ષ્યો—શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય છે.

Verse 56

दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा / वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि

દોષયુક્ત અથવા કૂતરાએ સ્પર્શી/બગાડેલી વસ્તુ દેખાય તો, તેમજ વસ્ત્રથી ઝાડીને પડેલી વસ્તુઓ—શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય છે.

Verse 57

संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः / अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः

વેદવિરોધ કરીને કેટલાક પોતાને જ્ઞાની માને છે; તેઓ ‘અયજ્ઞય’ નામે ઓળખાય છે—ધૂળની જેમ તેઓ નાશ પામે છે.

Verse 58

दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् / वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि / सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्

દધિ‑શાક તથા ભક્ષ્ય, અને ઔષધિવર્જિત પદાર્થ; શ્રાદ્ધમાં વાર્ત્તાક (રીંગણ) અને સર્વ અભિષવ (મદ્ય/કિણ્વિત) પણ વર્જ્ય. સૈંધવ લવણ અને માનસ‑સંભવ લવણ પણ (વર્જ્ય).

Verse 59

पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते / अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः

આ બન્ને પરમ પવિત્ર છે; પ્રત્યક્ષ રીતે પણ શુદ્ધ માનવામાં આવ્યા છે. અગ્નિમાં નાખી પછી ગ્રહણ કરવું, અને યત્નપૂર્વક હાથમાં લઈ (ઉપયોગ) કરવો.

Verse 60

गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् / द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः

મસ્તકને ત્યાં સ્પર્શ કરાવવું—તે જ ‘બ્રહ્મતીર્થ’ કહેવાય છે. દ્રવ્યો પર જળપ્રોક્ષણ કરવું અને તેમ જ ફરી અવપન/લેપન કરવું.

Verse 61

निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् / अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि

વસ્તુઓને મૂકી જળથી સિંચન કરવું અને પછી યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવું—પથ્થર, મૂળ, ફળ, ઇક્ષુ (ઉખ), દોરડા તથા ચામડાની વસ્તુઓ પણ.

Verse 62

वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते / तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्

બધા વૈદલ (વાંસ/બેંત વગેરે) પદાર્થોની શુદ્ધિ પૂર્વવત્ કહેવાઈ છે. તેમજ દાંત, હાડકાં, લાકડાં અને શિંગડાંનું પણ ખુરચીને શુદ્ધિકરણ (અવલેખન) કરવું.

Verse 63

सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते / मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः

માટીનાં બનેલાં સર્વ પદાર્થો માટે પુનર્દાહ (ફરીથી તપાવવું/ભઠ્ઠીમાં પકાવવું) વિધાન છે. તેમજ મણિ, મુક્તા, પ્રવાલ અને સર્વ જલજ પદાર્થો માટે પણ (શુદ્ધિ) છે.

Verse 64

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः / स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः

સિદ્ધાર્થ (રાઈ/સરષવ) ના કલ્કથી અથવા તિલકલ્કથી શુદ્ધિ થાય છે. એથી વાળ/રોમવાળી વસ્તુઓ તથા ઊન (આવિક) ની સર્વ વસ્તુઓ સર્વથા શુદ્ધ થાય છે.

Verse 65

द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते / आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः

બધા દ્વિપદ પ્રાણીઓનું શૌચ માટી અને પાણીથી કરવું; અને શૌચના આરંભ તથા અંતે પાણીથી પ્રક્ષાલન કરવાનો વિધાન છે.

Verse 66

तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् / फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते

તેમજ કપાસનાં વસ્ત્રોની શુદ્ધિ ભસ્મથી કહેવાઈ છે; અને ફળ, પુષ્પ તથા પાંદડાંની શુદ્ધિ પાણીથી ધોઈ (પ્લાવન) કરવી ઇષ્ટ છે.

Verse 67

प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् / निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते

પ્રોક્ષણ (છાંટવું), ઉપલેપ, ભૂમિનું ખુરચાણ, નિષેક (પાણી ઢોળવું), ગોક્રમ (ગાયનું ચાલવું), દાહ અને ખનન—આ બધું શુદ્ધિરૂપ માનવામાં આવે છે.

Verse 68

निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा / पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते

ગ્રામમાંથી બહાર નીકળી માર્ગ પર વાયુથી પવિત્ર થયેલી વસુંધરા (માટી) મળે છે; મનુષ્યો અને ચતુષ્પદ પ્રાણીઓનું શૌચ માટીથી કરવાનું વિધાન છે.

Verse 69

एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः / अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु

આ રીતે શૌચનો ઉત્તમ વિધાન જણાવાયો; હવે જે કંઈ અનિર્દિષ્ટ રહ્યું છે, તે હું કહું છું—સાંભળો.

Verse 70

प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै / कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण

પ્રાતઃ ગૃહથી દક્ષિણ‑પશ્ચિમ દિશામાં જઈ, બાણ ફેંકાય એટલું અંતર આગળ વધવું. શિર ઢાંકી મલત્યાગ કરવો અને કદી હાથથી શિર સ્પર્શ ન કરવો.

Verse 71

शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च / सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्

સફેદ તૃણ, લાકડાં, પાંદડાં અથવા વાંસના ટુકડાંથી, સારી રીતે ઢંકાયેલા સ્થળે, ધરતીને ઢાંકી (મલને) છુપાવવું.

Verse 72

उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः / दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः

પાણી ઉઠાવી લઈને અને માટી પણ લઈને, વાણી સંયમિત રાખવી. દિવસે ઉત્તરમુખે કરવું, અને રાત્રે દક્ષિણમુખે.

Verse 73

दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् / शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः

જમણા હાથથી કમંડલુ પકડીને, ડાબા હાથથી શૌચ કરવું; ગુદ પર ત્રણ વાર માટી લગાવવી.

Verse 74

दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु / उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः

ડાબા હાથ પર ક્રમે ધીમે ધીમે દસ વાર માટી આપવી. અથવા બંને હાથથી ફરી કરવી—બંને હાથથી સાત વાર માટી આપવી.

Verse 75

मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि / आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः

માટીથી પગ ધોઈ અને યથાવિધિ આચમન કરીને ‘આપસ્ત્વા’ વગેરે ત્રણ મંત્રોનો જપ કરવો—સૂર્ય, અગ્નિ અને વાયુ દેવતાઓનું સ્મરણ કરતાં।

Verse 76

कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू / ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्

નિત્ય નજીક રહી, છિદ્રરહિત બે કમંડલુ રાખવા; અને ‘હંસવાર્યવન’ વગેરે જળથી યથાવત્ પગ ધોવા।

Verse 77

आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् / उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः

દેવકાર્યમાં બીજું આચમન અને ત્યારપછી પણ (આચમન) કરવું; અને દુષ્ટ વચન બોલ્યા હોય તો ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ ઉત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે।

Verse 78

विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् / स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

દૂર (અશૌચ વગેરે) પ્રસંગે ‘કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે; અને કૂતરો તથા શ્વપાક (ચાંડાલ) ને સ્પર્શ થાય તો ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ આચરવું।

Verse 79

मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् / त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा

માનવ અસ્થિઓને સ્પર્શ થાય તો શુદ્ધિ માટે ઉપવાસ કરવો; સ્નેહ (તેલ/ચીકાશ) હોય તો ત્રણ રાત્રિ, નહીંતર એક રાત્રિ કહેવાયું છે।

Verse 80

कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः / पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्

કારસ્કર, કલિંગ તથા આંધ્ર-શબર આદિ લોકોએ જલરૂપ ઔષધિ પીને પણ યુગધર્મની મર્યાદા ધારણ કરી આગળ ગમન કર્યું।

Verse 81

सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः / पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः

સિંધુના ઉત્તર સીમા સુધી અને ઉત્તર પ્રદેશના આંતરિક ભાગમાં જે જે પાપદેશો છે, જે પાપી જનોથી વસેલા છે—તેમનો ઉલ્લેખ થાય છે।

Verse 82

शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः / गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति

વેદપારંગત બ્રાહ્મણો અને શિષ્ટજન જે દેશોને વર્જિત ગણે છે, રાગ-મોહથી ત્યાં જનારાઓનું પાપ પણ તેમને છોડતું નથી; તેઓ પાપમાં જ ફસાય છે।

Verse 83

गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते / आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्

અપુણ્ય દેશોમાં જઈ મનુષ્ય સર્વ પાપનો ભાગી બને છે; પરંતુ ભૃગુતુંગ પર ચડી પુણ્યમયી સરસ્વતી પાસે જાય તો પાવનતા પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 84

आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् / हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः

તે રમ્ય આપગા નદી—દેવી ગંગા, મહાનદી—અને હિમવતમાંથી ઉત્પન્ન નદીઓ, તેમજ ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત અન્ય નદીઓ।

Verse 85

सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च / गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते

જે સર્વ સરોવર-તીર્થો, નદીઓ અને ઝરણાંઓમાં જઈ સ્નાન-પૂજન કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં પરમ સુખ ભોગવે છે।

Verse 86

दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके / ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते

મૃત્યુ અથવા જન્મજન્ય (મૃતક-મૂતક) અશૌચ દસ રાત્રિ કહેવાયું છે; બ્રાહ્મણ માટે બાર દિવસ અને ક્ષત્રિય માટે પણ વિધિ મુજબ નક્કી થાય છે।

Verse 87

अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह / उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति

વૈશ્ય માટે અર્ધમાસ અને શૂદ્ર માટે એક માસ અશૌચ છે; રજસ્વલા (ઉદક્યા) કારણે સર્વ વર્ણ ચાર રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય છે।

Verse 88

उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् / नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते

રજસ્વલા, સૂતિકા, કૂતરો, ચાંડાલાદિ, નગ્ન વ્યક્તિ તથા શવવાહકને સ્પર્શ કરવાથી શૌચ (શુદ્ધિ) કરવાનો વિધાન છે।

Verse 89

स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः / एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा

વસ્ત્રসহ સ્નાન કરીને બાર વાર માટી (મૃદ્) વડે શુદ્ધિ કરવાથી દ્વિજ શુદ્ધ થાય છે; મૈથુન અને વમન પછી પણ આ જ શૌચ માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 90

मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः / प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा

માનવે માટીથી હાથ ધોઈ શૌચ કરવું જોઈએ. પછી પાણીથી સ્નાન કરીને હાથ ધોઈ ફરી માટીથી શુદ્ધિ કરવી.

Verse 91

त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् / एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा

ત્રણ વાર કરીને દ્વાદશ સ્થાન સુધી એવો લેપ થાય તેમ કરવું. આ રીતે શૌચવિધિ સર્વ કાર્યોમાં નિત્ય દર્શાવવામાં આવી છે.

Verse 92

परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने / अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्

પગ ધોવા માટે ત્રણ-ત્રણ વાર માટી આપવી. આ અરણ્યમાં શૌચનું વિધાન છે; હવે આગળ ગ્રામ્ય વિધાન કહું છું.

Verse 93

मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः / अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च

ખાસ કરીને હાથ વગેરે માટે પંદર વાર માટી શુદ્ધિકારક છે. વધુ માટી આપવી અને અંતે માત્ર પાણીથી જ ધોવું.

Verse 94

अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः / कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा

આ બધામાં અશુદ્ધિ સ્પષ્ટ ન હોય તો પાણીથી જ સંપૂર્ણ શૌચ થાય છે. ગળું કે માથું ઢાંકી રસ્તા કે બજારમાં ગયો હોય તોય.

Verse 95

अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः

પગોની શુદ્ધિ કર્યા વિના આચમન કર્યે છતાં મનુષ્ય અશુદ્ધ જ રહે છે. પાત્ર ધોઈને મૂકી, પછી આચમન કરીને તેના પર જળ છાંટીને શુદ્ધિ કરવી.

Verse 96

द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः / पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा

અન્ય દ્રવ્યોનું પણ એ જ રીતે અભ્યુક્ષણ કરવું. પુષ્પાદિ, તૃણ અને હવિનું પણ તેમ જ પ્રોક્ષણ કરીને શુદ્ધિ કરવી.

Verse 97

परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा / नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः

દૂરથી લાવેલા દ્રવ્યોને મૂકી તેમ જ અભ્યુક્ષણ કરવું. શ્રાદ્ધમાં કે દેવકાર્યમાં કોઈ પણ અપ્રોક્ષિત વસ્તુને સ્પર્શ ન કરવો.

Verse 98

उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् / संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्

ડાબા (ઉત્તર) હાથથી દ્રવ્ય લાવવું અને જમણા (દક્ષિણ) હાથથી તેને અર્પણ/વિસર્જિત કરવું. યજમાન સંયમિત અને આવૃત રહી સર્વ શ્રાદ્ધમાં સામગ્રી સમેટી લે.

Verse 99

उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च / दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्

ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં (હાથના ક્રમમાં) વિપરીતતા થાય છે; દેવકાર્ય અને પિતૃકાર્યમાં પણ એ જ. જમણા હાથથી જ દક્ષિણાને વેદી પર મૂકવી/સ્પર્શ કરવી.

Verse 100

कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा / क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो

દેવો અને પિતૃઓના સંદર્ભે હાથોથી થતો વિકાર, સ્વપ્નમાં ક્ષરણ, તેમજ મૂત્ર-મળ વિષયે શુદ્ધિનો વિધાન જણાવાયો છે।

Verse 101

निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च / उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने

થૂંકવું, તેલથી અભ્યંગ, ભોજન કરીને વસ્ત્ર બદલવું, ઉચ્છિષ્ટનો સ્પર્શ, તેમજ પગ ધોવા—આ બધામાં પણ શુદ્ધિનું વિધાન છે।

Verse 102

उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा / संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च

ઉચ્છિષ્ટ વ્યક્તિ સાથે વાત કરવાથી, અથવા નિયમશુદ્ધ વ્યક્તિ ભોજન કરી લે ત્યારે, તેમજ સર્વ પ્રકારના સંદેહોમાં—અને શિખા ખોલી નાખવાથી પણ—શુદ્ધિ કરવી જોઈએ।

Verse 103

विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् / उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्

યજ્ઞોપવીત વિના કરેલું આચમન નિષ્ફળ છે; ઊંટ અને ભેંસ/ભેંડી (ભેંઢ)ના સ્પર્શે, તેમજ અશુભ વચન બોલનારાના દર્શને પણ શુદ્ધિનું વિધાન છે।

Verse 104

जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च / सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्

જીભથી સ્પર્શ કરવો, વીર્યમાં આસક્ત થવું, આંગળીઓથી અવાજ કરીને અશિષ્ટ વર્તવું, અથવા પતિતને જોઈ રહેવું—આ બધામાં પણ શુદ્ધિનું વિધાન છે।

Verse 105

स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः

જે ઊભો રહી મોહવશ આચમન કરે, તે આચમન કર્યા છતાં અશુચિ બને છે. શુદ્ધ સ્થાને બેસીને, સંયમી બની પૂર્વ અથવા ઉત્તરમુખ રહેવું.

Verse 106

पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् / प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः

પગ અને હાથ ધોઈને, બંને ઘૂંટણની વચ્ચે જળને સ્પર્શ કરવો. પ્રસન્નચિત્ત, સંયમી અને એકાગ્ર થઈ ત્રણ વાર જળ પીવું.

Verse 107

द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः / खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च

બે વાર માર્જન (શુદ્ધિ-પરિમાર્જન) કરવું, પછી એક વાર અભ્યુક્ષણ કરવું. ઇન્દ્રિયદ્વાર, મસ્તક, પોતાનું શરીર તથા હાથ-પગ પણ શુદ્ધ કરવાં.

Verse 108

अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् / एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च

પછી તેના માટે જે કંઈ વિચાર્ય/મીમાંસિત હોય, તેને અભ્યુક્ષણથી શુદ્ધ કરવું. આ રીતે આચમન કરનાર માટે વેદ, યજ્ઞ અને તપ પણ ફળદાયી બને છે.

Verse 109

दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै / क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः

દાન અને વ્રતચર્યા નિશ્ચયે ફળદાયી થાય છે. જે મોહવશ અસમયે ક્રિયા કરે, તે અહીં ધર્મમાં નાસ્તિક સમાન છે.

Verse 110

भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः / वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्

નિઃસંદેહ તેની આ ક્રિયાઓ વ્યર્થ થાય છે. વાણી, કાયાં અને બુદ્ધિથી શુદ્ધ જે છે તે અસસ્પૃશ્ય નથી અને નિંદારહિત છે.

Verse 111

ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये / मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्

આ બધાં ‘મેધ્ય’ (શુદ્ધિકારક) તરીકે જાણવાં; વિપરીત રીતે ‘દુષ્ટ-મેધ્ય’ હોય છે. મન, વાણી, કાયાં, અગ્નિ અને કાળ—એ જ શુદ્ધિનું લેખન (શોધન) છે.

Verse 112

विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा / अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्

શૌચના નિયમોનું પ્રચાર કરવું અથવા સતત અજ્ઞાનમાં રહેવું—આ પણ (ફળરૂપે) થાય છે. તેથી જે મોહથી શૌચમાં સંકર કરે છે તે ભ્રમિત થાય છે.

Verse 114

पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् / शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४।११३// अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च / शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः

નિઃસંદેહ તેનું ફળ પિશાચો અને યાતુધાનોને મળે છે. શૌચમાં અશ્રદ્ધાવાન મ્લેચ્છ જાતિમાં જન્મે છે. યજ્ઞ ન કરનાર, પાપી કે તિર્યક યોનિમાં ગયેલો પણ—શૌચથી મોક્ષ સાધે તો સ્વર્ગવાસી બને છે.

Verse 115

शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् / बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा

દેવો નિશ્ચયે શુચિતાના ઇચ્છુક છે—દેવોએ જ આ કહ્યું છે. ઘૃણાસ્પદ અને અશુચિ લોકોને સુરોએ સદા વર્જ્યા છે.

Verse 116

त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः / ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते

ન્યાયપૂર્વક શુભ કર્મ કરનારાઓ ત્રણ પ્રકારની શુચિતા કરે છે; શુચિયુક્ત અને ધીમાન પુરુષ પાસે બ્રાહ્મણ્ય તેજ તથા ધર્મભાવ આવે છે.

Verse 117

पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः / तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः / मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि

હે દ્વિજોએ! જે પિતૃભક્ત, સંયમી અને કરુણાશીલ છે, તેને દેવતાઓ તથા શ્રીવર્ધક પિતૃગણ મનથી ઇચ્છિત, ત્રિલોકમાં શ્રેષ્ઠ એવા કામનાઓ પણ અર્પે છે.