Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ભગવન્, આજે દીર્ઘ તપશ્ચર્યાના પછી હું તમને ઓળખી શક્યો. દેહધારી જીવો કેટલા દુર્ભાગ્યશાળી કે તેઓ તમારી ગતિ જાણતા નથી! તમારા સિવાય પરમ કંઈ નથી; જો કંઈ તમને ઉપર માનવામાં આવે તો તે પરમ સત્ય નથી. માયાના ગુણોના વ્યતિકરથી સર્જનશક્તિ દર્શાવી તમે પરમેશ્વર રૂપે પ્રકાશો છો.

Verse 2

रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥

હું જે રૂપ જોઈ રહ્યો છું તે જ્ઞાન-રસના ઉદયથી સદૈવ અજ્ઞાન-અંધકારથી મુક્ત છે અને ભક્તો પર કૃપા કરવા અંતરંગ શક્તિરૂપે પ્રગટ થયું છે. આ અવતાર અનેક અવતારોનું બીજ છે; અને તમારા નાભિ-પદ્મના નિવાસમાંથી જ મારો પ્રાકટ્ય થયો.

Verse 3

नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥

હે પરમ પ્રભુ, તમારા આ સ્વરૂપથી શ્રેષ્ઠ કંઈ હું નથી જોતો—આ માત્ર આનંદમય, નિર્વિકલ્પ અને અક્ષય તેજથી યુક્ત છે. તમે એક હોવા છતાં વિશ્વના સર્જક છો, છતાં વિશ્વથી અસંગ છો. હું ભૂત-ઇન્દ્રિયમય દેહના અભિમાનમાં છું; તેથી માયાથી અસ್ಪર્શિત એવા તમારા શરણમાં આવું છું.

Verse 4

तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनाद‍ृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥

હે ભુવનમંગલ, તમારું આ રૂપ સર્વ લોક માટે સમાન રીતે મંગલમય છે; તમારા ઉપાસકોના ધ્યાનમાં તમે તેને દર્શાવ્યું છે. તે ભગવંતને નમસ્કાર; અમે તમારી સેવા કરીએ. જે અસત્ વિષયોના પ્રસંગમાં પડી નરકમાર્ગી બને છે, તેઓ તમારા વ્યક્તિરૂપની અવગણના કરે છે.

Verse 5

ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥

હે નાથ, જે લોકો કાનના છિદ્રો દ્વારા શ્રુતિ-વાયુથી લવાયેલ તમારા ચરણકમળના કોષની સુગંધ ‘ઘ્રાણ’ કરે છે, તેઓ ભક્તિથી તમારા ચરણોને ગ્રહણ કરે છે. એવા પરાભક્તોના હૃદય-કમળમાંથી તમે કદી દૂર થતા નથી.

Verse 6

तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्‌घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥

હે પ્રભુ! ધન, દેહ અને સુહૃદના કારણે ભય, શોક, તૃષ્ણા, અપમાન અને ભારે લોભ રહે છે. જ્યાં સુધી લોકો ‘મારું-મારી’ એવી નાશવંત કલ્પનામાં બંધાઈ તમારા અભય કમળચરણોની શરણ ન લે, ત્યાં સુધી તેઓ આવી ચિંતાઓથી ભરેલા રહે છે।

Verse 7

दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा- त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥

હે પ્રભુ! જે લોકો તમારા દિવ્ય લીલાઓના શ્રવણ-કીર્તનરૂપ સર્વમંગલ પ્રસંગથી વિમુખ છે, તેઓ દૈવવશ બુદ્ધિહીન અને દુર્ભાગી છે. ક્ષણિક ઇન્દ્રિયસુખના નાનકડા અંશ માટે લોભથી દબાયેલા મનથી તેઓ સદા અશુભ કર્મો કરે છે।

Verse 8

क्षुत्तृट्‌त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना: शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥

હે અચ્યુત, હે ઉરુક્રમ! આ દયનીય જીવો વારંવાર ભૂખ-તરસ અને ત્રિધાતુના વિકારોથી પીડાય છે; ઠંડી, ગરમી, પવન, વરસાદ અને અનેક ઉપદ્રવોથી સતાય છે. કામાગ્નિ અને અસહ્ય ક્રોધથી પણ દબાયેલા—તેમને જોઈને મારું મન અત્યંત વ્યથિત થાય છે।

Verse 9

यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥

હે ઈશ! આત્મા માટે ભૌતિક દુઃખોનું ખરેખર અસ્તિત્વ નથી; છતાં તમારી બાહ્ય માયાબળના પ્રભાવથી જીવ ઇન્દ્રિયભોગ માટે દેહને જ ‘હું’ માની ભેદભાવ જુએ છે ત્યાં સુધી તે સંસારબંધનમાંથી બહાર આવી શકતો નથી અને વ્યર્થ દુઃખોના ઢગલા વહન કરતો રહે છે।

Verse 10

अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥

હે દેવ! અભક્ત લોકો દિવસે ઇન્દ્રિયોને અત્યંત કષ્ટદાયક અને વિસ્તૃત કાર્યોમાં લગાડે છે, અને રાત્રે પણ નિશ્ચિંત ઊંઘી શકતા નથી; અનેક મનોરથોની બુદ્ધિ તેમની ઊંઘ ક્ષણક્ષણ તોડી નાખે છે. દૈવ તેમની યોજનાઓ નિષ્ફળ કરે છે; અહીં સુધી કે મહર્ષિઓ પણ જો તમારા પ્રસંગથી વિમુખ હોય, તો આ સંસારમાં ભટકતા રહે છે।

Verse 11

त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥

હે નાથ! ભક્તિયોગથી શુદ્ધ થયેલા હૃદયકમળમાં તમે શુદ્ધ શ્રવણના માર્ગે જ દર્શન આપો છો અને ત્યાં જ આસન ગ્રહણ કરો છો. હે ઉરુગાય! ભક્તો જે શાશ્વત દિવ્ય રૂપનું ચિંતન કરે છે, કૃપાથી તમે તે જ રૂપે પ્રગટ થાઓ છો.

Verse 12

नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥

હે પ્રભુ! હૃદયમાં ઇચ્છાઓ બાંધી રાખેલા દેવગણો અનેક ઉપચારોથી આડંબરી રીતે આરાધના કરે તોય તમે બહુ પ્રસન્ન થતા નથી. તમે સર્વના હૃદયમાં અંતર્યામી સુહૃદ્ બની નિષ્કારણ દયાથી સ્થિત છો; પરંતુ અભક્ત માટે તમે દુર્લભ છો.

Verse 13

पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै- र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्‌म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥

અતએવ લોકોના યજ્ઞાદિ વૈદિક કર્મો, દાન, કઠોર તપ અને સેવા—જો તમારા ભગવદ્ આરાધન માટે ફળ તમને અર્પણ કરીને કરવામાં આવે—તો તે પણ હિતકારી છે. એવો ધર્મ કદી વ્યર્થ જતો નથી; તે ક્યાંય નષ્ટ થતો નથી.

Verse 14

शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥

શાશ્વત સ્વરૂપ-તેજથી ભેદમોહને નાશ કરી આત્મબોધની બુદ્ધિને જગાડનાર પરમ તત્ત્વને નમસ્કાર. વિશ્વની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલયમાં નિમિત્ત બની લીલારસનો આસ્વાદ કરનાર તે ઈશ્વરને હું પ્રણામ અર્પું છું.

Verse 15

यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

જેનાં અવતાર, ગુણ અને કર્મ લોકવ્યવહારની રહસ્યમય નકલ જેવા લાગે છે, તે અજ જન્મહિન પ્રભુના ચરણકમળોમાં હું શરણ લઉં છું. જે જીવ પ્રાણત્યાગ સમયે અજાણતાં પણ તેમના દિવ્ય નામનું ઉચ્ચારણ કરે છે, તે અનેક જન્મોના પાપ તત્કાળ છોડીને નિશ્ચિતપણે તે પ્રગટ અમૃતસ્વરૂપ પ્રભુને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 16

यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥

હે પ્રભુ! તમે લોકમંડળરૂપ વૃક્ષના પરમ મૂળ છો. પ્રકૃતિને ભેદીને તમે બ્રહ્મા, શિવ અને સ્વયં સર્વવિભુ રૂપે સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના હેતુ બની ત્રિરૂપે પ્રગટ્યા; અમે ત્રણે અનેક શાખાઓ સમા વિસ્તર્યા. તે ભુવનદ્રુમરૂપ ભગવંતને નમસ્કાર.

Verse 17

लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥

સામાન્ય લોકો વિકર્મમાં રત રહી સાચા કલ્યાણકર્મમાં બેફિકર રહે છે; તમે ઉપદેશેલા સ્વ-ભવદર્ચનરૂપ કર્મમાં તેઓ પ્રવૃત્ત થતા નથી. જ્યાં સુધી મૂર્ખ કર્મની વૃત્તિ અને જીવનની આશા બળવાન છે, ત્યાં સુધી તેમની બધી યોજનાઓ ક્ષણમાં કાપી નાખવામાં આવે છે. તે અનિમેષ કાળસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર.

Verse 18

यस्माद्‌बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥

હે પ્રભુ! બે પરાર્ધ સુધી ટકતા મારા ધામમાં સ્થિત હોવા છતાં હું તમને ભય માનું છું; મારું પદ સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત છે અને આત્મસાક્ષાત્કાર માટે મેં અનેક વર્ષો તપ કર્યું છે—તથાપિ, હે યજ્ઞભોક્તા, હે અવિરત કાળસ્વરૂપ ભગવંત, તમને સશ્રદ્ધ નમસ્કાર.

Verse 19

तिर्यङ्‍मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥

હે પ્રભુ! તમે તમારી ઇચ્છાથી પશુ, મનુષ્ય અને દેવતાઓ વગેરે વિવિધ યોનિઓમાં અવતરી દિવ્ય લીલાઓ કરો છો. તમે ભૌતિક દૂષણથી અસ્પૃશ્ય; તમારા ધર્મસેતુના નિયમો પૂર્ણ કરવા માટે દેહ ધારણ કરો છો. તેથી, હે પુરુષોત્તમ ભગવંત, તમને નમસ્કાર.

Verse 20

योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥

હે પ્રભુ! તમે અવಿದ್ಯાથી અસ્પૃશ્ય હોવા છતાં જાણે યોગનિદ્રામાં શયન કરો છો અને સર્વ લોકોને તમારા ઉદરમાં ધારણ કરો છો. પ્રલયના જળમાં ભયંકર તરંગમાળાઓ વચ્ચે સર્પશય્યા પર શયન કરીને તમે તમારી નિદ્રાનો આનંદ જ્ઞાનીજનને પ્રગટ કરો છો.

Verse 21

यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥

હે મારા આરાધ્ય! તમારી કમળનાભિના ધામમાંથી તમારા અનુગ્રહથી હું જન્મ્યો છું, ત્રિલોકની સૃષ્ટિ માટે. યોગનિદ્રામાં તમારા દિવ્ય ઉદરમાં સર્વ લોક સ્થિત હતા; હવે નિદ્રા સમાપ્ત થતાં ваши નેત્રો પ્રભાતે ખીલેલા કમળ સમા ખુલ્યા છે—તમને નમસ્કાર.

Verse 22

सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे द‍ृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥

એ જ ભગવાન સર્વ જગતના એકમાત્ર સુહૃદ અને આત્મા છે; પોતાના દિવ્ય ઐશ્વર્યોથી તેઓ સૌનું પરમ કલ્યાણ કરે છે. તેઓ મારી દૃષ્ટિને સ્પર્શ કરે, જેથી હું પૂર્વવત્ સૃષ્ટિ કાર્ય માટે અંતર્દૃષ્ટિથી સશક્ત થાઉં; કારણ કે તેઓ શરણાગતોના પ્રિય છે અને હું પણ શરણાગત છું.

Verse 23

एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥

આ ભગવાન શરણાગતોને વર આપનાર છે; પોતાની અંતઃશક્તિ રમા (શ્રી) દ્વારા ગુણાવતાર સ્વરૂપ ધારણ કરીને જે-જે કરશે તે જ સિદ્ધ થશે. હું પ્રાર્થના કરું છું કે સૃષ્ટિ કરતાં પણ મારું ચિત્ત તેમના પરાક્રમમાં જ જોડાય, કર્મમલ મને ન સ્પર્શે, જેથી ‘હું જ સર્જક’ એવો મિથ્યા અહંકાર ત્યજી શકું.

Verse 24

नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥

તે અનંતશક્તિમાન ભગવાનની શક્તિઓ અસંખ્ય છે. પ્રલયજળમાં શયન કરનાર તેમના નાભિ-હ્રદમાંથી, જ્યાં કમળ અંકુરે છે, હું વિજ્ઞાનશક્તિ રૂપે જન્મ્યો છું. હવે હું તેમની વિવિધ શક્તિઓને જગતરૂપે પ્રગટ કરી રહ્યો છું; તેથી મારી ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓમાં વેદમંત્રોના નાદથી હું વિમુખ ન થાઉં—એવી પ્રાર્થના છે.

Verse 25

सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥

તે પુરાણપુરુષ ભગવાન નિર્મળ અને અપાર કરુણામય છે. પ્રેમભર્યા સ્મિતથી તેઓ પોતાના કમલનેત્રો ખોલી મને આશીર્વાદ આપે. તેઓ ઊઠીને સમગ્ર વિશ્વને ઉન્નત કરી શકે છે અને મધુર વાણીથી અમારો વિષાદ દૂર કરે—એવી મારી ઇચ્છા છે.

Verse 26

मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—પોતાના પ્રાગટ્યના સ્ત્રોત એવા ભગવાનને જોઈ બ્રહ્માએ તપ, વિદ્યા અને સમાધિ દ્વારા મન-વાણી જેટલું સમર્થ હતું તેટલું સ્તવન કર્યું; પછી થાકેલા જેવો મૌન થયો।

Verse 27

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

પછી મધુસૂદને બ્રહ્માનો અભિપ્રાય જાણી, પ્રલયના જળથી વિષણ্ণ ચિત્ત અને લોક-વ્યવસ્થાના જ્ઞાનમાં પરિશ્રાંત બ્રહ્માને ગહન વાણીથી કહ્યું, જાણે તેમના મોહ-કલ્મષને શમાવી રહ્યા હોય।

Verse 28

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

પછી મધુસૂદને બ્રહ્માનો અભિપ્રાય જાણી, પ્રલયના જળથી વિષણ্ণ ચિત્ત અને લોક-વ્યવસ્થાના જ્ઞાનમાં પરિશ્રાંત બ્રહ્માને ગહન વાણીથી કહ્યું, જાણે તેમના મોહ-કલ્મષને શમાવી રહ્યા હોય।

Verse 29

श्रीभगवानुवाच मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વેદગર્ભ બ્રહ્મા, નિરાશા કે ચિંતા ન કર; સર્જનકાર્યમાં પ્રયત્ન કર. તું જે મારી પાસે પ્રાર્થના કરે છે તે મેં પહેલેથી જ આપ્યું છે।

Verse 30

भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥

હે બ્રહ્મા, ફરી તપમાં સ્થિત થા અને મારી શરણમાં રહેલી વિદ્યાના સિદ્ધાંતો અનુસર. આ બંને દ્વારા તું તારા અંતઃહૃદયમાં જ સર્વ લોકોને આવરણ વિના જોઈ શકીશ।

Verse 31

तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥

હે બ્રહ્મા, જ્યારે તું ભક્તિયુક્ત થઈ સર્જનકાર્યમાં પણ સમાહિત રહેશે, ત્યારે તું મને તારા અંદર અને સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત જોશે; અને તું, આ જગત તથા સર્વ જીવ—બધાં જ મારા અંદર સ્થિત છે એમ પણ જોશે।

Verse 32

यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥

જ્યારે તું મને સર્વ ભૂતોમાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં લાકડામાં અગ્નિ જેમ સ્થિત છે તેમ જોઈશ, ત્યારે એ પરમ દૃષ્ટિમાં જ આ લોક તરત જ મોહ-મલિનતા ત્યજી દેશે; ત્યારે જ ભ્રમથી મુક્તિ થાય છે।

Verse 33

यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥

જ્યારે તું સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ દેહભાવનાથી રહિત આત્માને જોશે અને ઇન્દ્રિયો પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રભાવથી મુક્ત થશે, ત્યારે મારા સાન્નિધ્યમાં તારા શુદ્ધ સ્વરૂપનું સાક્ષાત્કાર થશે; ત્યારે તું શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિત થશે।

Verse 34

नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥

તમે નાનાપ્રકારના કર્મવિસ્તાર દ્વારા અસંખ્ય પ્રજાઓ વધારવા અને સેવાના વિવિધ રૂપો વિસ્તરાવવા ઇચ્છ્યા છે; તેથી આ બાબતમાં તમે ક્યારેય નિરાશ નહીં થાઓ, કારણ કે તમારા પર મારી નિર્હેતુક કૃપા સદા વધતી જ રહેશે।

Verse 35

ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥

તમે આદ્ય ઋષિ છો; અને પ્રજાઓ સર્જતા હોવા છતાં તમારું મન સદા મારામાં દૃઢ રીતે બંધાયેલું હોવાથી, પાપમય રજોગુણ તમને ક્યારેય બાંધી શકશે નહીં।

Verse 36

ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥

દેહધારી જીવો માટે હું દુર્વિજ્ઞેય હોવા છતાં, આજે તું મને જાણ્યો; કારણ કે તું સમજે છે કે મારું સ્વરૂપ ભૌતિક ભૂત‑ઇન્દ્રિય‑ગુણોથી બનેલું નથી।

Verse 37

तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥

જ્યારે તું મારા વિષે વિચારતાં તારા જન્મના કમળના ડાંઠનું મૂળ શોધવા જળમાં તે ડાંઠમાં પણ પ્રવેશ્યો, તોય કંઈ મળ્યું નહીં; ત્યારે મેં અંદરથી મારું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું।

Verse 38

यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥

હે બ્રહ્મા, તું મારી દિવ્ય લીલાઓની મહિમાથી અંકિત સ્તોત્ર રચ્યું અને મને જાણવા તપમાં તારી અડગ નિષ્ઠા—આ બધું મારું જ અનुग્રહ છે।

Verse 39

प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥

મંગળ થાઓ, હે બ્રહ્મા! લોકોના કલ્યાણ-વિજયની ઇચ્છાથી તું મને ગુણમય કહીને પણ તે નિર્ગુણ પરમને વર્ણવ્યો—એથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; તને સર્વ વર આપું છું।

Verse 40

य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥

જે મનુષ્ય આ સ્તોત્રથી નિત્ય મારી સ્તુતિ કરીને મારી ભક્તિ કરે છે, તેના પર હું શીઘ્ર પ્રસન્ન થાઉં છું; કારણ કે હું સર્વ વરનો ઈશ્વર છું અને તેની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરું છું।

Verse 41

पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥

પૂર્તકર્મ, તપ, યજ્ઞ, દાન, યોગ અને સમાધિ વગેરે સર્વ શુભ કર્મોનું પરમ લક્ષ્ય મારી પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરવું—એવું તત્ત્વજ્ઞોનું મત છે.

Verse 42

अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥

હું સર્વ જીવોનો અંતર્યામી પરમાત્મા, નિયંતા અને પરમ પ્રિય છું. દેહાદિ પ્રત્યેની આસક્તિ ભ્રમ છે; તેથી મનુષ્યે મારે જ રતિ કરવી જોઈએ.

Verse 43

सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥

મારી આજ્ઞા અનુસાર, તારા સર્વવેદમય જ્ઞાનબળથી અને મારી પાસેથી સીધું પ્રાપ્ત થયેલા આ દેહના બળથી, પૂર્વવત્ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કર—જે મારી અધિન રહે છે.

Verse 44

मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે જગત્સ્રષ્ટા બ્રહ્માને ઉપદેશ આપી, આદિ પુરુષેશ્વર ભગવાન પોતાના નારાયણ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ પછી અંતર્ધાન થયા.