Adhyaya 5
Vidura’s Questions on Devotion and Sarga; Maitreya Begins the Account of Creation
વિદુર તીર્થયાત્રામાં પરમાર્થ શોધતા ગંગાના ઉદ્ગમ પ્રદેશે પહોંચી મૈત્રેય મુનિને શરણ જાય છે. તે કર્મફળથી સુખ મળવાની પ્રતિજ્ઞા નકારી કહે છે—કર્મ દુઃખ જ વધારેછે—અને હૃદયસ્થ ભગવાનને પ્રસન્ન કરતી ભક્તિ તથા વેદતત્ત્વ પ્રકાશિત કરતું ઉપદેશ માગે છે. તે પ્રભુના અવતારોનો ક્રમબદ્ધ વર્ણન, સૃષ્ટિની વ્યવસ્થિત રચના-શાસન, તેમજ જીવજાતિઓના નામ-રૂપ અને વર્ણાશ્રમાદિ સામાજિક ભેદોની સમજ પૂછે છે. મૈત્રેય વિદુરનું સન્માન કરી તેની દિવ્ય ઓળખનો સંકેત આપીને સૃષ્ટિક્રમ શરૂ કરે છે—સૃષ્ટિ પહેલાં માત્ર ભગવાન જ હતા; માયા દૃશ્ય શક્તિ છે; કાળના અધિન પુરુષ પ્રકૃતિમાં બીજ સ્થાપે છે; મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થઈ ત્રિગુણી અહંકાર બને છે, અને ત્યાંથી મન, ઇન્દ્રિયો તથા શબ્દથી પૃથ્વી સુધી તત્ત્વો ઉત્પન્ન થાય છે. દેવતાઓ પોતપોતાના કાર્યમાં અસમર્થ થઈ પ્રભુના ચરણકમળનો આશ્રય લઈ સ્તુતિ કરે છે અને સેવાના આદેશ માગે છે. આ અધ્યાય આગળના વિસ્તૃત સર્ગવર્ણન માટે ભૂમિકા રચે છે।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच द्वारि द्युनद्या ऋषभ: कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्ध: पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्त: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ વિદુર, અચ્યૂતભક્તિમાં સિદ્ધ થઈ, દિવ્ય ગંગાના દ્વાર (હરિદ્વાર) પહોંચ્યા; ત્યાં અગાધબોધ મહર્ષિ મૈત્રેય આસનસ્થ હતા. સૌશીલ્યગુણથી તૃપ્ત વિદુરે નજીક જઈને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 2
विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तै: सुखं वान्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दु:खं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्न: ॥ २ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે મહર્ષિ, લોકો સુખ માટે કર્મ કરે છે; પરંતુ તે કર્મોથી ન સાચું સુખ મળે, ન તૃપ્તિ, ન દુઃખનો ઉપશમ; ઉલટું દુઃખ જ વધે છે. તેથી કૃપા કરીને કહો કે સાચા સુખ માટે કેવી રીતે જીવવું જોઈએ.
Verse 3
जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा- दधर्मशीलस्य सुदु:खितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥
હે પ્રભુ, જે લોકો કૃષ્ણથી વિમુખ થઈ દૈવવશ અધર્મમાં લીન અને અત્યંત દુઃખિત છે, તેમના પર અનુગ્રહ કરવા માટે જ જનાર્દનના કલ્યાણકારી ભક્તો પૃથ્વી પર વિચરે છે.
Verse 4
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं न: संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥
અતએવ, હે સાધુશ્રેષ્ઠ, અમને કલ્યાણકારી માર્ગ બતાવો જેથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય. તેઓ સર્વના હૃદયમાં સ્થિત રહી, ભક્તિથી શુદ્ધ થયેલાને અંદરથી જ પ્રાચીન વૈદિક તત્ત્વનું જ્ઞાન આપે છે.
Verse 5
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीश: । यथा ससर्जाग्र इदं निरीह: संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥
હે મહર્ષિ, કૃપા કરીને વર્ણવો—ત્રિલોકના અધિષ્ઠાતા, સ્વતંત્ર અને નિષ્કામ ભગવાન અવતાર ધારણ કરીને કયા કયા લીલા-કર્મ કરે છે; અને આદિમાં તેમણે આ જગત કેવી રીતે સર્જ્યું તથા તેના પાલન માટે નિયમબદ્ધ વ્યવસ્થા કેવી રીતે સ્થાપી.
Verse 6
यथा पुन: स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्ति: । योगेश्वराधीश्वर एक एत- दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६ ॥
તે પોતાના ‘ખ’—આકાશરૂપ આંતરિક ક્ષેત્રમાં સમગ્ર સૃષ્ટિને સ્થાપી ગુહામાં શયન કરે છે; તેને પાલન માટે પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી, કારણ કે તે યોગેશ્વરોના પણ અધિષ્ઠાતા એકમાત્ર સ્વામી છે. આ સૃષ્ટિમાં પ્રવેશી અનેક જીવરૂપે પ્રગટ થાય છે, છતાં જીવોથી સર્વથા ભિન્ન રહે છે.
Verse 7
क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदै: । मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां न: सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥
ભગવાન વિવિધ અવતારભેદોથી દ્વિજ, ગાયો અને દેવતાઓના કલ્યાણ માટે લીલારૂપ કર્મો કરે છે. અમે સતત સાંભળીએ છતાં તેમના દિવ્ય ચરિતામૃતથી મન તૃપ્ત થતું નથી।
Verse 8
यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् । अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व- निकायभेदोऽधिकृत: प्रतीत: ॥ ८ ॥
તત્ત્વભેદ અનુસાર સર્વલોકનાથએ વિવિધ લોકો અને નિવાસસ્થાનો રચ્યા અને તેમના રાજા તથા પાલકો પણ સ્થાપ્યા. જીવો ગુણ અને કર્મ મુજબ ભિન્ન-ભિન્ન વર્ગોમાં નિયુક્ત દેખાય છે।
Verse 9
येन प्रजानामुत आत्मकर्म- रूपाभिधानां य भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनि- रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥
હે વિપ્રવર્ય! કૃપા કરીને વર્ણવો કે વિશ્વસર્જક, સ્વયંસિદ્ધ નારાયણે પ્રાણીઓના સ્વભાવ, કર્મ, રૂપ, લક્ષણ અને નામોમાં ભેદ કેવી રીતે રચ્યા।
Verse 10
परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥
હે ભગવન! વ્યાસદેવના મુખેથી મેં પરા-અપર સ્થિતિઓ અને વ્રતો વિશે વારંવાર સાંભળ્યું છે. તુચ્છ સુખ આપતા તે વિષયો પ્રત્યે હું તૃપ્ત થયો છું; પરંતુ કૃષ્ણકથાના અમૃતપ્રવાહ વિના કશુંય મને સંતોષ આપતું નથી।
Verse 11
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु व: सूरिभिरीड्यमानात् । य: कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥
તીર્થપદ પ્રભુના નામનું પૂરતું શ્રવણ કર્યા વિના કોણ તૃપ્ત થઈ શકે? તેઓ મહર્ષિ અને ભક્તો દ્વારા યજ્ઞસત્રોમાં સ્તુત થાય છે. તેમની કથા કાનના માર્ગે પ્રવેશી ગૃહાસક્તિનું બંધન કાપી નાખે છે।
Verse 12
मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्ण: । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै- र्मतिर्गृहीता नु हरे: कथायाम् ॥ १२ ॥
હે ભારત! તારા મિત્ર મુનિ કૃષ્ણ-દ્વૈપાયન વ્યાસે મહાભારતમાં ભગવાનના દિવ્ય ગુણો વર્ણવ્યા છે; લોકોની લોકિક વિષયોમાં રસને આધારે તેમનું મન કૃષ્ણ-કથામાં ખેંચવું એ જ હેતુ છે.
Verse 13
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंस: । हरे: पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदु:खाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥
જે શ્રદ્ધાથી સતત કૃષ્ણ-કથા સાંભળવા ઇચ્છે છે, તેમાં ધીમે ધીમે અન્ય બધાં વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય વધે છે; અને શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણનું સ્મરણ કરીને પરમાનંદમાં સ્થિત ભક્તના સર્વ દુઃખો તત્કાળ નાશ પામે છે.
Verse 14
ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरे: कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा- मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥
હે મુનિ! પાપવશ હરિ-કથાથી વિમુખ અને મહાભારતના હેતુથી અજાણ લોકો દયનીય છે; હું પણ તેમને દયા કરું છું, કારણ કે તર્કવિતર્ક, કલ્પિત લક્ષ્યો અને વિવિધ કર્મકાંડમાં ફસાઈ તેઓનું આયુષ્ય અનિમેષ કાળ દ્વારા વ્યર્થ ક્ષીણ થાય છે.
Verse 15
तदस्य कौषारव शर्मदातु- र्हरे: कथामेव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय न: कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ १५ ॥
હે મૈત્રેય, હે આર્તબંધુ! સર્વ કથાઓમાં સાર તો માત્ર હરિ-કથા જ છે, જે જગતનું કલ્યાણ કરે છે; તેથી મધમાખી જેમ ફૂલોમાંથી મધ એકત્ર કરે તેમ સાર ઉઠાવી તીર્થકીર્તિ ભગવાનની મહિમા અમને સંભળાવો.
Verse 16
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतार: प्रगृहीतशक्ति: । चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वर: कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥
વિશ્વની સર્જન, સ્થિતિ અને સંહાર માટે પૂર્ણ શક્તિ સાથે અવતાર ધારણ કરનાર પરમ નિયંતાર ભગવાનના તે અતિમાનવીય દિવ્ય કર્મો કૃપા કરીને મને કીર્તન કરીને સંભળાવો.
Verse 17
श्री शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्ट: क्षत्त्रा कौषारवो मुनि: । पुंसां नि:श्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—વિદુરના પ્રશ્ન પર મહર્ષિ મૈત્રેયે તેમને અત્યંત સન્માન આપીને સર્વ લોકોના પરમ કલ્યાણ માટે બોલવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 18
मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मन: ॥ १८ ॥
શ્રી મૈત્રેય બોલ્યા—હે સાધુ વિદુર! તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. લોકોને અનુગ્રહ આપતા અને અધોક્ષજમાં લીન મનની કીર્તિ ફેલાવતા તું જગત અને મને પણ ઉપકાર કર્યો છે।
Verse 19
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे । गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वर: ॥ १९ ॥
હે ક્ષત્ત (વિદુર)! તું બાદરાયણ વ્યાસના વીર્યથી જન્મેલો છે; તેથી અનન્ય ભાવથી તું હરિ-ઈશ્વરને સ્વીકાર્યો—એમાં આશ્ચર્ય નથી।
Verse 20
माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यम: । भ्रातु: क्षेत्रे भुजिष्यायां जात: सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥
માણ્ડવ્ય મુનિના શાપથી પ્રજાઓને સંયમમાં રાખનાર ભગવાન યમરાજ તું હવે વિદુર થયો છે. સત્યવતીપુત્ર વ્યાસદેવે પોતાના ભાઈની ભુજિષ્યા (પોષિત પત્ની)ના ગર્ભમાં તને ઉત્પન્ન કર્યો।
Verse 21
भवान् भगवतो नित्यं सम्मत: सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥
તમે ભગવાનના નિત્ય પારષદોમાંના એક છો; તેથી તેઓ તમને પ્રિય માને છે. તમને જ્ઞાનોપદેશ આપવા માટે જ ભગવાન પોતાના ધામે જતા મને આદેશ આપી ગયા।
Verse 22
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिता: । विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
હવે હું તને ભગવાનની તે લીલાઓ ક્રમે વર્ણવીશ, જેમાં તેમની યોગમાયા વિસ્તરીને વિશ્વની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનો રહસ્ય અર્થ પ્રગટ કરે છે।
Verse 23
भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभु: । आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षण: ॥ २३ ॥
સૃષ્ટિ પહેલાં એકમાત્ર ભગવાન જ હતા—સમસ્ત જીવોનાં સ્વામી। તેમની ઇચ્છાથી જ સૃષ્ટિ શક્ય બને છે અને અંતે બધું તેમામાં જ લીન થાય છે; એ પરમાત્મા અનેક નામોથી ઓળખાય છે।
Verse 24
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २४ ॥
તે સમયે સર્વનો એકમાત્ર સ્વામી પ્રભુ જ દ્રષ્ટા હતા; જોવા જેવું જગત હાજર ન હતું. શક્તિ સુપ્ત હોવાથી તેમણે પોતાને જાણે અપૂર્ણ માન્યું, છતાં તેમની આંતરિક શક્તિ પ્રગટ હતી।
Verse 25
सा वा एतस्य संद्रष्टु: शक्ति: सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभु: ॥ २५ ॥
ભગવાન દ્રષ્ટા છે અને જે દૃશ્ય છે તે તેમની બાહ્ય શક્તિ છે, જે કારણ અને કાર્ય—બન્ને રૂપે કાર્ય કરે છે. હે મહાભાગ વિદુર, આ બાહ્ય શક્તિને ‘માયા’ કહે છે; તેની દ્વારા જ આ સમગ્ર ભૌતિક જગત રચાયું છે।
Verse 26
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज: । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥
કાળચક્રના પ્રભાવથી ગુણમયી માયામાં અધોક્ષજ ભગવાન પોતાના પુરુષ-અવતારરૂપ (પૂર્ણાંશ) દ્વારા બીજશક્તિ સ્થાપે છે; ત્યાર પછી જીવોનુ પ્રાકટ્ય થાય છે।
Verse 27
ततोऽभवन् महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुद: ॥ २७ ॥
ત્યારબાદ શાશ્વત કાળની પ્રેરણાથી અવ્યક્તમાંથી મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થયું. તે મહત્તત્ત્વમાં શુદ્ધ-સત્ત્વસ્વરૂપ ભગવાને પોતાના દિવ્ય દેહમાંથી વિશ્વ-પ્રકટિકરણનાં બીજ વાવ્યાં અને તમસ દૂર કર્યું.
Verse 28
सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचर: । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥
એ મહત્તત્ત્વ પણ અંશ-ગુણ-કાળસ્વરૂપ બની ભગવાનની દૃષ્ટિગોચર છે. સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તેણે પોતાને અનેક રૂપોમાં વિભાજિત કર્યું અને આ વિશ્વસર્જનનું આધાર બન્યું.
Verse 29
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमय: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ २९ ॥
મહત્તત્ત્વના વિકારમાંથી અહંતત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું. તે કારણ, કાર્ય અને કર્તા—ત્રણે રૂપે પ્રગટ થઈ ભૂત, ઇન્દ્રિય અને મનના સ્તરે ક્રિયાઓ ચલાવે છે. અહંકાર ગુણ અનુસાર—વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને તામસ—ત્રિવિધ છે.
Verse 30
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यत: ॥ ३० ॥
અહંતત્ત્વના વિકારમાં સત્ત્વગુણના સંયોગથી વૈકારિક મન ઉત્પન્ન થયું. તેમજ જગતના વિષયોનું પ્રકટીકરણ અને નિયંત્રણ કરનારા દેવતાઓ પણ એ જ વૈકારિક સિદ્ધાંતમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ३१ ॥
તૈજસ (રાજસ) અહંકારમાંથી જ ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, અને તે જ્ઞાન તથા કર્મ—બન્નેના સાધન છે. તેથી તત્ત્વચિંતનની તર્કપ્રવૃત્તિ અને ફળકામ્ય કર્મ મુખ્યત્વે રજોગુણથી પ્રબળ થાય છે.
Verse 32
तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यत: खं लिङ्गमात्मन: ॥ ३२ ॥
તામસ અહંકારના વિકારમાંથી શબ્દ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન થાય છે; તેમાંથી આકાશ પ્રગટે છે, જે પરમાત્માનું સૂચક લિંગરૂપ પ્રતીક છે.
Verse 33
कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभ: । नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३३ ॥
કાલ અને માયાના અંશથી મિશ્રિત આકાશ પર ભગવાને દૃષ્ટિ કરી; ત્યારે આકાશમાંથી સ્પર્શ-તન્માત્રા પ્રગટ થઈ અને તેના વિકારમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો.
Verse 34
अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वित: । ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३४ ॥
અત્યંત શક્તિશાળી વાયુ આકાશ સાથે વિકૃતિ પામી રૂપ-તન્માત્રા સર્જે છે; અને તે રૂપ-ગ્રહણ આગળ જઈ જ્યોતિ (વિદ્યુત) બની જગતનું નેત્ર બને છે.
Verse 35
अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगत: ॥ ३५ ॥
વાયુથી સંયુક્ત જ્યોતિ વિકૃતિ પામી પરમેશ્વરની દૃષ્ટિથી અભિષિક્ત થઈ; ત્યારે કાળ અને માયાંશના સંયોગથી રસ-ગુણમય જળની સૃષ્ટિ થઈ.
Verse 36
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगत: ॥ ३६ ॥
જ્યોતિમાંથી ઉત્પન્ન જળ વિકૃતિ પામી બ્રહ્મ (ભગવાન)ની દૃષ્ટિથી અભિષિક્ત થયું; ત્યારે કાળ અને માયાંશના સંયોગથી તે ગંધ-ગુણપ્રધાન પૃથ્વી બની ગયું.
Verse 37
भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद्यथासंख्यं गुणान् विदु: ॥ ३७ ॥
હે સૌમ્ય, આકાશથી લઈને પૃથ્વી સુધીના સર્વ ભૂતતત્ત્વોમાં જે જે ઉત્તમ-અધમ ગુણ પ્રગટ થાય છે, તે બધું પરમપુરુષ ભગવાનની કૃપામય દૃષ્ટિના અંતિમ સ્પર્શથી જ યથાક્રમે જાણવામાં આવે છે।
Verse 38
एते देवा: कला विष्णो: कालमायांशलिङ्गिन: । नानात्वात्स्वक्रियानीशा: प्रोचु: प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३८ ॥
આ દેવતાઓ વિષ್ಣુની શક્તિપ્રદ કલાઓ છે; બાહ્ય માયામાં કાળરૂપ ધારણ કરીને તેઓ તેમના જ અંશ છે. વિવિધ કાર્યો સોંપાયા છતાં તે કરી ન શકતાં, તેમણે અંજલિ બાંધી વિભુ પ્રભુને આ રીતે સ્તુતિ કરી।
Verse 39
देवा ऊचु: नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु- संसारदु:खं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३९ ॥
દેવતાઓએ કહ્યું—હે પ્રભુ, શરણાગતોના તાપ-દુઃખ શમાવનાર છત્ર સમાન તમારા દિવ્ય પદકમળને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ. જેના મૂળ આશ્રયમાં રહેલા યતિઓ સહેલાઈથી સંસારનું મહાદુઃખ બહાર ફેંકી દે છે।
Verse 40
धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा- स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि- च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ४० ॥
હે ધાતા, હે ઈશ્વર, આ ભવમાં જીવો ત્રિવિધ તાપોથી પીડિત થઈ કદી સુખ પામતા નથી. તેથી, હે ભગવન, જ્ઞાનમય તમારા ચરણોની છાયાનો અમે આશ્રય લઈએ છીએ; અમે પણ એ જ શરણમાં આવીએ છીએ।
Verse 41
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्द:सुपर्णैऋर्षयो विविक्ते । यस्याघमर्षोदसरिद्वराया: पदं पदं तीर्थपद: प्रपन्ना: ॥ ४१ ॥
વેદરૂપ પાંખો ધરાવતાં નિર્મળબુદ્ધિ ઋષિઓ એકાંતમાં તમારા મુખપદ્મના નીડને શોધે છે. અને જેમના ચરણો તીર્થોના પણ તીર્થ છે, તેઓ પાપહરિણી શ્રેષ્ઠ નદી ગંગાનો આશ્રય લઈને પગલે પગલે તમારા ચરણોમાં શરણ જાય છે।
Verse 42
यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या य भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४२ ॥
જે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી તમારા કમળચરણોની વાત ઉત્સાહપૂર્વક સાંભળે અને હૃદયમાં ધારણ કરીને ધ્યાન કરે, તે તરત જ જ્ઞાનથી પ્રકાશિત થાય છે અને વૈરાગ્યબળથી શાંત બને છે. તેથી આપણે તમારા કમળચરણોના આશ્રયમાં જવું જોઈએ.
Verse 43
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४३ ॥
હે ઈશ! વિશ્વની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહાર માટે તમે અવતાર ધારણ કરો છો; તેથી અમે સૌ તમારા કમળચરણોની શરણ લઈએ છીએ, કારણ કે તમારું સ્મરણ ભક્તોને સ્મૃતિ, ધૈર્ય અને અભય આપે છે.
Verse 44
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४४ ॥
હે ભગવાન! જે લોકો ક્ષણભંગુર દેહ અને ઘર-સગાંના બંધનમાં ‘મારું’ અને ‘હું’ એવા દુરાગ્રહમાં બંધાયેલા છે, તેઓ પોતાના જ શરીરમાં સ્થિત તમારા કમળચરણોને પણ જોઈ શકતા નથી. પરંતુ અમે તમારા કમળચરણોની શરણ લઈએ છીએ.
Verse 45
तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनस: परेश । अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्या: ॥ ४५ ॥
હે પરેશ, ઉરુગાય! જેમની આંતરિક દૃષ્ટિ બાહ્ય ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓથી ઢંકાઈ ગઈ છે એવા અપરાધી લોકો તમારા કમળચરણોને જોઈ શકતા નથી; પરંતુ તમારા શુદ્ધ ભક્તો—જેઓનું એકમાત્ર લક્ષ્ય તમારા દિવ્ય લીલાના પદન્યાસ છે—તેને દર્શન કરે છે.
Verse 46
पानेन ते देव कथासुधाया: प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४६ ॥
હે દેવ! જે લોકો તમારી કથાસુધાનો પાન કરે છે અને ગંભીર ભાવથી વધેલી ભક્તિથી જેમનું હૃદય નિર્મળ થયું છે, તેઓ વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનનો સાર પ્રાપ્ત કરીને સહેજે આધ્યાત્મિક આકાશના વૈકુંઠધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 47
तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीरा: पुरुषं विशन्ति तेषां श्रम: स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४७ ॥
બીજા કેટલાક ધીર પુરુષો આત્મસમાધિ-યોગના બળથી પ્રકૃતિના પ્રબળ ગુણોને જીતીને પણ તને જ પુરુષરૂપે પ્રવેશે છે; પરંતુ તેમને ઘણો કષ્ટ થાય છે, જ્યારે તારો ભક્ત માત્ર ભક્તિસેવા કરે છે અને એવો દુઃખ અનુભવતો નથી।
Verse 48
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभि: स्म । सर्वे वियुक्ता: स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ ४८ ॥
હે આદિ પુરુષ! અમે તો તારા જ છીએ. લોકસૃષ્ટિ માટે તું અમને ત્રિગુણોના પ્રભાવ હેઠળ એક પછી એક સર્જ્યા; તેથી કર્મભેદથી અમે બધા વિખૂટા પડ્યા અને સર્જન પછી તારા દિવ્ય આનંદ માટે એકસાથે કાર્ય કરી શક્યા નહીં।
Verse 49
यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहा: ॥ ४९ ॥
હે અજ, અજન્મા પ્રભુ! કયા ઉપાયે અને કયા કાળે અમે તને ભોગ્ય ધાન્ય અને વસ્તુઓ બલિરૂપે અર્પણ કરીએ, અને ક્યાં અમે અન્ન ગ્રહણ કરીએ—એ અમને સમજાવ; જેથી આ લોકોમાં સર્વ જીવો નિર્વિઘ્ને જીવન ધારે અને તારા તથા અમારા માટે જરૂરી વસ્તુઓ સહેલાઈથી એકત્ર કરી શકે।
Verse 50
त्वं न: सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्य: पुरुष: पुराण: । त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽज: ॥ ५० ॥
તું જ સર્વ દેવતાઓ અને તેમની વિવિધ પદવીઓનો આદિ સ્થાપક છે; છતાં તું કૂટસ્થ, અવિકારી, પુરાતન પુરુષ છે. હે પ્રભુ! તારો કોઈ સ્ત્રોત કે ઉપરવાળો નથી; ગુણ-કર્મની યોનિરૂપ બાહ્ય શક્તિમાં તું સર્વ જીવસમૂહનું બીજ સ્થાપ્યું, છતાં તું અજન્મા છે।
Verse 51
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं न: स्वचक्षु: परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५१ ॥
હે પરમાત્મન! મહત્તત્ત્વમાંથી આરંભે સર્જાયેલા અમે (બ્રહ્મા વગેરે) કયા હેતુથી બન્યા છીએ, અને તારા માટે શું કરીએ? હે દેવ! કૃપા કરીને અમને તારી દૃષ્ટિરૂપ દિશા આપ; પરિપૂર્ણ જ્ઞાન અને શક્તિ બક્ષ, જેથી આગળની સૃષ્ટિના વિવિધ વિભાગોમાં અમે તારી સેવા કરી શકીએ।
Frequently Asked Questions
Vidura observes that karma pursued for enjoyment does not yield lasting satisfaction and instead aggravates distress because it binds one to repeated desire, reaction, and the threefold miseries. Therefore he seeks a higher path—bhakti—by which the Lord in the heart becomes pleased and grants knowledge of the Absolute beyond temporary gains.
Maitreya outlines that by the Lord’s will, under kāla, mahat-tattva manifests and differentiates, producing ahaṅkāra in three guṇic phases. From goodness arise mind and devatās; from passion arise the senses and karma/jñāna tendencies; from ignorance arise the tanmātras leading to the gross elements—beginning with sound and sky, then touch and air, form and fire/light, taste and water, and finally smell and earth—each activated by the Lord’s glance.