Adhyaya 32
Kapila’s Conclusion: Limits of Karma and Yoga; Supremacy of Bhakti and Qualification to Receive the Teaching
દેવહૂતિને ઉપદેશ આપતા કપિલ મુનિ આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થકેન્દ્રિત ધર્મ અને ફળાકાંક્ષી કર્મકાંડના પુનરાવર્તિત ચક્રને શુદ્ધ કર્તવ્ય અને ભક્તિના મુક્તિદાયક માર્ગ સામે મૂકે છે. દેવો અને પિતૃઓને અર્પિત યજ્ઞ કરનાર પુંણ્યથી સોમલોક, પિતૃલોક વગેરે સુધી ઊંચે જાય છે, પરંતુ પુંણ્યક્ષય થતાં અને પ્રલયકાળે ફરી પાછા ફરવા પડે છે; બ્રહ્મલોક સુધીની સિદ્ધિઓ પણ કાળાધીન છે. યોગીઓ બ્રહ્માના દેહમાં લીન થઈ બ્રહ્માની મુક્તિ સાથે ઉપર ઉઠી શકે, છતાં કપિલ હૃદયસ્થ ભગવાનની સીધી શરણાગતિ લેવા કહે છે. જ્ઞાન, યોગ, વર્ણાશ્રમધર્મ, તપ, દાન વગેરે માર્ગોનું સમન્વય કરીને તેઓ નિષ્કર્ષ આપે છે કે એક જ પરમ તત્ત્વને બ્રહ્મન, પરમાત્મા અથવા ભગવાન રૂપે ભિન્ન રીતે અનુભવે છે. આ જ્ઞાન ઈર્ષ્યાળુ કે કપટી માટે નથી, પરંતુ શ્રદ્ધાળુ, શુચિ અને અનસૂય ભક્તો માટે છે. અંતે કપિલનું શ્રવણ-કીર્તન-ધ્યાન શ્રદ્ધાથી કરવાથી ભગવદ્ધામપ્રાપ્તિ થાય એવી પ્રતિજ્ઞા છે.
Shlokas
Verse 1
कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
કપિલે કહ્યું—જે ગૃહમેધી ઘરમાં રહી માત્ર કર્મકાંડધર્મોનું પાલન કરે છે, તે તેમાંથી કામના અને અર્થલાભ દોહી લે છે અને વારંવાર એ જ વૃત્તિને પોષે છે.
Verse 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥
આવો માણસ કામમોહથી ભગવદ્ધર્મથી પરાઙ્મુખ રહે છે. તે શ્રદ્ધાપૂર્વક યજ્ઞક્રતુઓ દ્વારા દેવો અને પિતૃઓની પૂજા કરે છે, પરંતુ કૃષ્ણચેતના-ભક્તિમાં રસ રાખતો નથી.
Verse 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
આવો માણસ શ્રદ્ધાથી આક્રાંત બુદ્ધિવાળો, પિતૃ-દેવવ્રતમાં રત થઈ ચંદ્રલોકમાં જાય છે; ત્યાં સોમરસ પીને પછી ફરી આ લોકમાં પાછો આવે છે.
Verse 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
જ્યારે હરિ અનંત-શેષની શય્યા પર શયન કરે છે, ત્યારે ગૃહમેધીઓના ચંદ્રાદિ સ્વર્ગલોક સહિત સર્વ લોક લય પામે છે।
Verse 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥
જે ધીર પુરુષો કામ-અર્થ માટે સ્વધર્મનું દોહન કરતા નથી, તેઓ નિઃસંગ, કર્મ અર્પિત, પ્રશાંત અને શુદ્ધચિત્ત હોય છે।
Verse 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
નિવૃત્તિધર્મમાં રત, મમતા અને અહંકારથી રહિત, સ્વધર્મથી પ્રાપ્ત શુદ્ધ સત્ત્વ અને પરિશુદ્ધ ચેતનાથી મનુષ્ય પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થઈ સહેજે ભગવાનના રાજ્યમાં પ્રવેશે છે।
Verse 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
એવા મુક્ત પુરુષો સૂર્યદ્વાર દ્વારા વિશ્વતોમુખ પુરુષોત્તમને પહોંચે છે; તે પરા-અપર લોકના ઈશ્વર અને પ્રકૃતિની ઉત્પત્તિ તથા લયનો પરમ કારણ છે।
Verse 8
द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥
બે પરાર્ધના અંતે જ્યારે બ્રહ્માનો પ્રલય થાય છે, ત્યાં સુધી હિરણ્યગર્ભ વિસ્તરણના ઉપાસકો આ ભૌતિક લોકમાં જ નિવાસ કરે છે।
Verse 9
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥
ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિના બે પરાર્ધ નામના દુસ્તર કાળનો અનુભવ કરીને પરઃ સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, ઇન્દ્રિય-વિષયો વગેરે આવરણોથી ઢંકાયેલ આ બ્રહ્માંડને સંહરવા અવ્યક્તમાં પ્રવેશે છે અને પછી પરમ ધામને પામે છે।
Verse 10
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥
પ્રાણાયામ અને મનનિગ્રહથી વૈરાગ્ય પામેલા યોગીઓ અત્યંત દૂર આવેલા બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરીને ભગવાન બ્રહ્મામાં પ્રવેશ કરે છે। દેહત્યાગ પછી તેઓ બ્રહ્માના શરીરમાં લીન થાય છે; તેથી બ્રહ્મા જ્યારે મુક્ત થઈ પુરાણ પુરુષ, પરબ્રહ્મ શ્રીભગવાનના ધામે જાય છે, ત્યારે એ યોગીઓ પણ અહંકારરહિત થઈ તેની સાથે ભગવાનના રાજ્યમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
અતએવ, પ્રિય માતા, સર્વ જીવોના હૃદયકમળમાં નિવાસ કરનાર અને શ્રુતિમાં મહિમાવાન એવા પરમ પુરુષોત્તમને ભક્તિભાવથી શરણ સ્વીકારો।
Verse 12
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
હે માતા, સ્થાવર-જંગમોના આદ્ય, વેદગર્ભ બ્રહ્મા તથા સનત્કુમાર આદિ યોગેશ્વર, સિદ્ધ અને યોગપ્રવર્તક ઋષિઓ ભેદદૃષ્ટિ અને કર્તૃત્વાભિમાનને કારણે સગુણ બ્રહ્મ એવા પુરુષર્ષભ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે. તેઓ નિષ્કામ કર્મથી આસક્તિરહિત હોવા છતાં, ઈશ્વરરૂપ કાળથી ગુણવ્યતિકર શરૂ થાય ત્યારે ફરી સંસારમાં આવી યથાપૂર્વ રૂપ અને પદમાં પ્રગટ થાય છે. પારમેષ્ઠ્ય ઐશ્વર્ય પણ ધર્મનિર્મિત છે; તેને ભોગવી ગુણવ્યતિકર થતાં તેઓ ફરી પાછા આવે છે।
Verse 13
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
હે માતા, સ્થાવર-જંગમોના આદ્ય વેદગર્ભ બ્રહ્મા તથા સનત્કુમાર આદિ યોગેશ્વર, સિદ્ધ અને યોગપ્રવર્તક ઋષિઓ ભેદદૃષ્ટિ અને કર્તૃત્વાભિમાનને કારણે સગુણ બ્રહ્મ એવા પુરુષર્ષભ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે. તેઓ નિષ્કામ કર્મથી આસક્તિરહિત હોવા છતાં, ઈશ્વરરૂપ કાળથી ગુણવ્યતિકર શરૂ થાય ત્યારે ફરી સંસારમાં આવી યથાપૂર્વ રૂપ અને પદમાં પ્રગટ થાય છે; પારમેષ્ઠ્ય ઐશ્વર્ય પણ ધર્મનિર્મિત છે—તેને ભોગવી ગુણવ્યતિકર થતાં તેઓ ફરી પાછા આવે છે।
Verse 14
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
હે માતા, કોઈ સ્વાર્થવિશેષથી પણ પુરુષોત્તમ ભગવાનની ઉપાસના કરે, તો પણ સૃષ્ટિકાળે ગુણવ્યતિકર શરૂ થતાં કાળપ્રભાવથી વેદગર્ભ બ્રહ્મા તથા સનત્કુમારાદિ ઋષિ-યોગપ્રવર્તક સિદ્ધગણ ફરી પૂર્વવત્ રૂપ અને પદમાં જ જગતમાં પ્રગટ થાય છે।
Verse 15
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
પારમેષ્ઠ્ય પદ અને મહાન ઐશ્વર્ય પણ ધર્મનિર્મિત છે; તેને ભોગવીને પણ ગુણવ્યતિકર થતાં દેવ-ઋષિઓ ફરી પાછા આવે છે. સૃષ્ટિના આરંભે કાળપ્રભાવથી તેઓ પોતાના પૂર્વ રૂપ-પદમાં જ પુનઃ પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नश: ॥ १६ ॥
જે લોકો આ સંસારમાં અત્યંત આસક્ત છે, તેઓ શ્રદ્ધાસહિત નિત્ય અને અપ્રતિષિદ્ધ કર્મો દરરોજ સંપૂર્ણ રીતે કરે છે; પરંતુ ફળની આસક્તિથી તેમનું ચિત્ત બંધાયેલું રહે છે।
Verse 17
रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥
રજોગુણથી પ્રેરિત એવા લોકો ચિંતિત મનવાળા, કામપરાયણ અને અજિતેન્દ્રિય હોય છે. ગૃહાસક્ત આશામાં રહી તેઓ દરરોજ પિતૃઓની પૂજા કરે છે અને પરિવાર-સમાજ-રાષ્ટ્રની આર્થિક ઉન્નતિ માટે દિવસ-રાત વ્યસ્ત રહે છે।
Verse 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥
આવા લોકો ‘ત્રૈવર્ગિક’ કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રણમાં જ રસ ધરાવે છે. તેઓ હરિથી વિમુખ છે; મધુદ્વિષ ભગવાનની શ્રવણયોગ્ય મહાપરાક્રમયુક્ત લીલાકથામાં તેમને રુચિ નથી।
Verse 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥
નિશ્ચયે તેઓ દૈવવશ હિતાહિત ભૂલ્યા છે, જે અચ્યુતકથાસુધા છોડીને અસત્ ગાથાઓ સાંભળે છે; તેઓ વિષ્ઠાભક્ષી ડુક્કર સમાન છે।
Verse 20
दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥
તેઓ સૂર્યના દક્ષિણ માર્ગે યમના પથથી પિતૃલોક જાય છે; પછી ફરી પોતાના કુળોમાં જન્મ લઈને જન્મથી શ્મશાનાંત સુધી એ જ કર્મક્રિયાઓ પુનઃ શરૂ કરે છે।
Verse 21
ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥
પછી જ્યારે તેમનું પુણ્ય ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે દેવવ્યવસ્થાથી વિવશ થઈ તેઓ તત્કાળ ઊંચી સ્થિતિમાંથી પડી ફરી આ લોકમાં આવી પડે છે।
Verse 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
અતએવ, હે માતા, તું સર્વભાવથી પરમેશ્વરનું ભજન કર; તેમના ગુણાશ્રિત ભક્તિથી પૂજનીય ચરણકમળનો આશ્રય લે।
Verse 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
વાસુદેવ ભગવાનમાં પ્રયોગિત ભક્તિયોગ શીઘ્ર વૈરાગ્ય અને બ્રહ્મદર્શનરૂપ જ્ઞાન—આત્મસાક્ષાત્કાર—ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 24
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
જ્યારે તેની ઇન્દ્રિયવૃત્તિઓ વિષયોમાં સમ બની જાય છે, ત્યારે તે પ્રિય-અપ્રિયનો ભેદ સ્વીકારતો નથી; તે સમચિત્ત ભક્ત બને છે।
Verse 25
स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
ત્યારે તે ભક્ત પોતાને પદાર્થથી અસંગ, સમદર્શી અને હેય-ઉપાદેયથી રહિત જુએ છે; પોતે દિવ્ય પદ પર આરૂઢ થયો એમ અનુભવે છે।
Verse 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । दृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥
એકમાત્ર ભગવાન જ પૂર્ણ દિવ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપ છે; પરંતુ સમજણની વિવિધ રીતો અનુસાર તે જ નિર્ગુણ બ્રહ્મ, અંતર્યામી પરમાત્મા અને પુરુષોત્તમ ભગવાન રૂપે ભિન્ન રીતે પ્રતીત થાય છે।
Verse 27
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नश: ॥ २७ ॥
સમગ્ર યોગનો સાર એટલો જ છે કે યોગીએ આ જગતમાં પદાર્થ પ્રત્યે સંપૂર્ણ અસંગતા—પૂર્ણ વૈરાગ્ય—પ્રાપ્ત કરવી; તે વિવિધ યોગપદ્ધતિઓથી સિદ્ધ થાય છે।
Verse 28
ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
પરતત્ત્વથી વિમુખ લોકો પરાંગમુખ ઇન્દ્રિયોની કલ્પિત અનુભૂતિથી નિર્ગુણ બ્રહ્મને પણ ભિન્ન રીતે જાણે છે; તેથી ભ્રાંતિથી તેમને બધું સાપેક્ષ દેખાય છે।
Verse 29
यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥
મહત્-તત્ત્વ નામની સમષ્ટિ શક્તિમાંથી મેં અહંકાર પ્રગટ કર્યો; તેમાંથી ત્રિગુણ, પંચ મહાભૂત, જીવચેતના, એકાદશ ઇન્દ્રિયો અને સ્થૂલ દેહ ઉત્પન્ન થયા. એ જ રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ પરમ પુરુષ શ્રીભગવાનમાંથી જ પ્રકટ થયું છે.
Verse 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
આ પરિપૂર્ણ જ્ઞાન તે જ જોઈ શકે છે, જે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી યુક્ત થઈ નિત્ય યોગાભ્યાસ કરે, મનને સમાધિમાં સ્થિર રાખે, સંગથી અલિપ્ત અને વૈરાગ્યવાન રહે તથા સદા પરમ ભગવાનમાં ચિત્ત લીન રાખે.
Verse 31
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
હે પૂજ્ય માતા, મેં તને બ્રહ્મ-દર્શનરૂપ આ જ્ઞાન કહ્યું છે; જેના દ્વારા પ્રકૃતિ અને પુરુષનું સાચું તત્ત્વ તથા તેમનો પરસ્પર સંબંધ સમજાય છે.
Verse 32
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥
મામાં નિષ્ઠિત જ્ઞાનયોગ ગુણાતીત બની ભક્તિલક્ષણ થાય છે. ભક્તિથી સીધું હોય કે તત્ત્વ-શોધથી—બન્નેનો અર્થ એક જ: ‘ભગવાન’ જ ગંતવ્ય અને અંત છે.
Verse 33
यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥
જેમ અનેક ગુણો ધરાવતો એક જ વિષય અલગ-અલગ ઇન્દ્રિયદ્વારો દ્વારા જુદો જુદો અનુભવાય છે, તેમ ભગવાન એક જ છે; પરંતુ શાસ્ત્રના વિવિધ ઉપદેશમાર્ગો અનુસાર તેઓ અનેક રૂપે પ્રતીત થાય છે.
Verse 34
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
કર્મક્રિયા, યજ્ઞો, દાન, તપ, સ્વાધ્યાય, તત્ત્વવિચાર, મન-ઇન્દ્રિયજય, સંન્યાસ અને પોતાના વર્ણાશ્રમના નિર્ધારિત કર્તવ્યો; વિવિધ યોગાંગો અને ભક્તિયોગ; પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ બંને લક્ષણવાળો ધર્મ; આત્મતત્ત્વબોધ અને દૃઢ વૈરાગ્ય—આ બધાથી યુક્ત સાધક ભગવાનને સગુણ રૂપે પણ અને નિર્ગુણ પરમ રૂપે પણ યથાર્થ રીતે અનુભવે છે।
Verse 35
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
વિવિધ યોગાંગો અને ભક્તિયોગ દ્વારા, તેમજ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ બંને ચિહ્નો ધરાવતા ધર્મ દ્વારા જે સાધક ચાલે છે, તે સાધનમાર્ગોમાં નિપુણ બની ભગવાનના સાક્ષાત્કાર માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 36
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
આત્મતત્ત્વનો યથાર્થ બોધ અને દૃઢ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થતાં સાધક સ્વયંપ્રકાશ ભગવાનને સગુણ રૂપે પણ અને નિર્ગુણ પરમ રૂપે પણ અનુભવે છે।
Verse 37
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
માતા, મેં તને ભક્તિયોગનું સ્વરૂપ ચાર રીતે સમજાવ્યું છે; અને અદૃશ્ય ગતિ ધરાવતો કાળ કેવી રીતે જીવોની પાછળ દોડે છે તે પણ કહ્યું છે।
Verse 38
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥
અજ્ઞાનમાં કરેલા કર્મ અનુસાર જીવ માટે સંસારની અનેક સ્થિતિઓ રચાય છે. માતા, જે આત્મા એ ભૂલમાં પ્રવેશે છે, તે પોતાની ગતિ ક્યાં અંત પામશે તે જાણી શકતો નથી।
Verse 39
नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
કપિલ ભગવાન બોલ્યા—આ ઉપદેશ કદી પણ ઈર્ષ્યાળુ, અવિવેકી/અવિનિત અને અશુદ્ધ આચરણવાળાને ન આપવો; ન તો અહંકારી, વિખૂટા ચિત્તવાળા અને ધર્મધ્વજધારી પાખંડીને।
Verse 40
न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
અતિ લોભી અને ગૃહજીવનમાં ચિત્ત ચઢેલું હોય તેને આ ઉપદેશ ન આપવો; મારા અભક્તને નહિ, અને મારા ભક્તો તથા ભગવાન પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવનારને પણ નહિ।
Verse 41
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
આ ઉપદેશ શ્રદ્ધાવાન ભક્તને—ગુરુ પ્રત્યે વિનમ્ર, અસૂયારહિત, સર્વ જીવો પ્રત્યે મૈત્રીભાવ ધરાવનાર, અને શ્રદ્ધા તથા નિષ્ઠાથી સેવામાં રત વ્યક્તિને આપવો જોઈએ।
Verse 42
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥
આ ઉપદેશ બાહ્ય વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય પામેલા શાંતચિત્તને આપવો; જે નિર્મત્સર અને શુચિ હોય, અને જેના માટે હું—પરમેશ્વર—સર્વ પ્રિયોમાં પણ અતિપ્રિય છું।
Verse 43
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
હે અંબા! જે પુરુષ શ્રદ્ધાથી એક વાર પણ આ સાંભળે છે, અને જે મચ્ચિત્ત થઈ મારી કથા/નામનું કીર્તન કરે છે, તે નિશ્ચયે મારી પરમ પદવીને પામે છે।
Frequently Asked Questions
Because their elevation is karma-phala dependent: sacrifices and vows yield temporary heavenly enjoyment (Soma-rasa on the moon, pitṛ-loka privileges), but when the accrued puṇya is exhausted, they fall back to earthly birth. Additionally, all material lokas are subject to time and dissolution (nirodha), so such destinations cannot grant final liberation.
Fruitive duty is performed with attachment to results and proprietorship, strengthening ahaṅkāra and binding one to repeated birth. Purified duty (niṣkāma action) is executed without false ego and possessiveness, with detachment and purified consciousness, which situates the jīva in its constitutional position and supports entry into the kingdom of God when united with devotion.
The instruction is restricted from the envious, agnostic, unclean, hypocritical, greedy, and those hostile to devotees. It should be given to faithful devotees who respect the guru, are non-envious, friendly to all beings, cleansed in conduct, detached from non-Kṛṣṇa-centered life, and who hold the Supreme Lord as dearest—indicating adhikāra based on śraddhā and character.
It presents the Absolute Truth as one reality perceived according to approach: as impersonal Brahman, as the indwelling Paramātmā, and as the Supreme Personality of Godhead (Bhagavān). Kapila’s synthesis makes Bhagavān the culmination (āśraya), while acknowledging graded realizations through jñāna and yoga.