Adhyaya 31
The Lord’s Supervision of Embodiment: Fetal Development, Womb-Suffering, and the Jīva’s Prayer (Garbha-stuti) — and the Trap of Māyā
ભગવાન કપિલ દેવહૂતિને સાધના-કેન્દ્રિત સાંખ્ય સમજાવતા આ અધ્યાયમાં પરમેશ્વરની દેખરેખ અને કર્માનુસાર વહેંચણી હેઠળ જીવનો ગર્ભપ્રવેશ વર્ણવે છે. ભ્રૂણવિકાસના તબક્કા, અશુચિ અને સંકોચમાં ગર્ભસ્થ શિશુનું તીવ્ર દુઃખ, અને ચેતના જાગતાં અનેક પૂર્વજન્મોની સ્મૃતિ દર્શાવવામાં આવે છે. એ નિરાધાર સ્થિતિમાં જીવ ગર્ભ-સ્તુતિ કરે છે—વિષ્ણુના ચરણકમળનો આશ્રય લે છે, માયાના બંધનને સ્વીકારે છે અને જન્મ પછી થતી વિસ્મૃતિથી ભય પામે છે. પ્રસવના આઘાતથી સ્મૃતિ નષ્ટ થાય છે; શૈશવ-બાલ્યમાં પરાધીન કષ્ટ, પછી અહંકાર, કામ, ક્રોધથી ફરી કર્મબંધન વધે છે. અંતે વિષયસંગ, ખાસ કરીને આસક્તિ વધારતા સંબંધોથી સાવધાન કરી જન્મ-મરણને પરમ સત્ય નહીં પરંતુ ઓળખ અને દૃષ્ટિના પરિવર્તન તરીકે બતાવી, વૈરાગ્ય અને ભક્તિથી પુનઃપુનઃ દેહધારણાને પાર કરવાની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું—કર્મના પરિણામ અનુસાર અને પરમેશ્વરની દેખરેખ હેઠળ જીવ દેહપ્રાપ્તિ માટે પુરુષના વીર્યકણનો આશ્રય લઈને સ્ત્રીના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 2
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥
પ્રથમ રાત્રે શુક્ર-રજ મિશ્રિત થઈ ‘કલલ’ બને છે; પાંચમી રાત્રે તે બબ્બુદ (બબલ) સમું થાય છે. દસમી રાત્રે બોર સમો આકાર લે છે અને પછી ધીમે ધીમે માંસપિંડ અથવા અંડરૂપ બને છે.
Verse 3
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥
એક મહિનામાં માથું બને છે; બે મહિનામાં હાથ-પગ વગેરે અંગોનું ઘડતર થાય છે. ત્રણ મહિનામાં નખ, આંગળીઓ, પગની આંગળીઓ, દેહલোম, હાડકાં અને ચામડી પ્રગટે છે; તેમજ જનનેન્દ્રિય અને આંખ-નાક-કાન-મુખ-ગુદા વગેરે છિદ્રો પણ બને છે.
Verse 4
चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
ચાર મહિનામાં રસ, રક્ત, માંસ, મેદ, અસ્થિ, મજ્જા અને શુક્ર—એ સાત ધાતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમાં મહિનામાં ભૂખ અને તરસ અનુભવાય છે. છમાં મહિનામાં જરાયુથી આવરાયેલો ભ્રૂણ પેટના જમણા ભાગમાં હલનચલન કરવા લાગે છે.
Verse 5
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
માતાએ ખાધા-પીધાથી પોષણ મેળવી ભ્રૂણ વધે છે અને મલ-મૂત્રની તે ઘૃણાસ્પદ ગર્તમાં પડ્યું રહે છે, જે અનેક પ્રકારના કીડાઓનું જન્મસ્થાન છે.
Verse 6
कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥
ગર્ભમાં રહેલા ભૂખ્યા કીડાઓ તેના સર્વ અંગોને વારંવાર કાટે છે; તેની અતિ કોમળતા કારણે તે ભયંકર પીડા ભોગવે છે અને તે દારુણ સ્થિતિથી ક્ષણક્ષણ મૂર્છિત થતો રહે છે.
Verse 7
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥
માતાએ કડવું, તીખું, બહુ ગરમ, વધારે ખારું, રૂક્ષ અથવા બહુ ખાટું અન્ન લીધું હોવાથી ગર્ભસ્થ શિશુના સર્વ અંગોમાં લગભગ અસહ્ય વેદના સતત ઊઠે છે।
Verse 8
उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥
અમ્નિયોનના આવરણમાં બંધ અને બહારથી આંતરડાંથી ઢંકાયેલો ગર્ભસ્થ શિશુ પેટના એક બાજુ પડ્યો રહે છે; માથું પેટ તરફ વાળેલું અને પીઠ તથા ગળું ધનુષ્યની જેમ વાંકું રહે છે।
Verse 9
अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
પોતાના અંગો હલાવી ન શકતો ગર્ભસ્થ શિશુ પાંજરામાં બંધ પક્ષી જેવો રહે છે. તે સમયે દૈવયોગે સ્મૃતિ મળે તો તે પોતાના ગયા સો જન્મોના કર્મજન્ય દુઃખો યાદ કરીને લાંબા શ્વાસ સાથે શોક કરે છે; એવી સ્થિતિમાં શાંતિ ક્યાંથી મળે?
Verse 10
आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥
ગર્ભધારણના સાતમા મહિનાથી ચેતના પ્રાપ્ત થઈ હોવા છતાં, પ્રસવ પહેલાંના અઠવાડિયાંમાં ગર્ભને દબાવતી વાયુઓના ઝોકાથી શિશુ નીચે તરફ ધકેલાય છે. એ જ મલિન ઉદરગુહામાં જન્મેલા કીડાઓની જેમ તે એક જગ્યાએ સ્થિર રહી શકતો નથી।
Verse 11
नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥
સાત આવરણોથી બંધાયેલો અને ભયભીત એવો જીવ, આશ્રય માગતો, હાથ જોડીને કંપતી વાણીથી તે પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે—જેણે તેને એ સ્થિતિમાં ગર્ભમાં મૂક્યો છે।
Verse 12
जन्तुरुवाच तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
જીવ કહે છે—જગતની ઇચ્છાથી અનેક નિત્ય સ્વરૂપો ધારણ કરીને પૃથ્વી પર કમળચરણોથી વિહરતા પરમ પુરુષ ભગવાનના ચરણોમાં હું શરણ લઉં છું. એ જ મને સર્વ ભયથી મુક્ત કરી શકે છે; મારા પાપકર્મને અનુરૂપ આ સ્થિતિ મને એમની પાસેથી જ પ્રાપ્ત થઈ છે.
Verse 13
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
હું શુદ્ધ આત્મા હોવા છતાં કર્મોથી જાણે બંધાયેલો, ભૂત-ઇન્દ્રિય-આશયમયી માયાનો આશ્રય લઈને માતાના ગર્ભમાં અહીં પડ્યો છું. જે મારી સાથે અહીં રહીને પણ નિર્મળ, અવિકાર, અખંડ બોધસ્વરૂપ છે અને પશ્ચાત્તાપી હૃદયમાં અનુભૂતિ થાય છે—તેને હું નમસ્કાર કરું છું.
Verse 14
य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरे च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥
પંચભૂતોથી રચાયેલા આ દેહમાં હોવાથી હું જાણે મારા સ્વરૂપથી અલગ અને ઢંકાયેલો છું; ચિદાત્મા હોવા છતાં ઇન્દ્રિય-ગુણ-વિષયોમાં દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છું. જે પ્રકૃતિ અને જીવ બંનેથી પર છે, ભૌતિક દેહથી રહિત છે અને દિવ્ય ગુણમહિમામાં સદા મહિમાવાન છે—તે પરમ પુરુષને હું વંદન કરું છું.
Verse 15
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
ભગવાનની માયાથી જીવ આ સંસારપથમાં અનેક ગુણ-કર્મના બંધનમાં પડી કઠિન સંઘર્ષ કરતાં કરતાં પોતાની સ્મૃતિ ગુમાવે છે અને ફરી ફરી આ લોકચક્રને જ પસંદ કરે છે. તેથી પ્રભુની મહાકૃપા વિના કઈ યુક્તિથી તે ફરી ભગવાનની પરમ પ્રેમમય સેવામાં લાગી શકે?
Verse 16
ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
સ્થાવર-જંગમ સર્વમાં અંશરૂપે સ્થિત પરમાત્મા ભગવાન જ ત્રિકાળ—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—માં સર્વનું નિયંત્રણ કરે છે અને આ જ્ઞાનવ્યવસ્થા ધારણ કરે છે. તેમના નિર્દેશથી જીવ કર્મપથ પર ચાલે છે. તેથી આ બંધનજીવનના ત્રિતાપ શમાવવા માટે આપણે માત્ર તેમની જ ભક્તિ કરીને શરણાગતિ લેવી જોઈએ.
Verse 17
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥
માતાના ગર્ભમાં રક્ત, વિષ્ટા અને મૂત્રના કૂવામાં પડેલો, જઠરાગ્નિથી દગ્ધ દેહ ધરાવતો આ જીવ બહાર નીકળવા તરસે છે, પોતાના મહિના ગણે છે અને પ્રાર્થના કરે છે— “હે ભગવન્, હું દીનબુદ્ધિ ક્યારે આ બંધનમાંથી મુક્ત થાઈશ?”
Verse 18
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश संग्राहित: पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ: को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
હે ઈશ્વર! તમારા જેવા પરમ દયાળુ પ્રભુની અહેતુક કૃપાથી હું માત્ર દસ માસનો હોવા છતાં ચેતનામાં જાગૃત થયો છું. આ કૃપાથી તમે, દીનનાથ પરમપુરુષ, પ્રસન્ન થાઓ. તમારી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો એકમાત્ર માર્ગ— હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરવો.
Verse 19
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि: शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥
બીજા પ્રકારના દેહમાં જીવ માત્ર સહજ બુદ્ધિથી જ જુએ છે; તે દેહના અનુકૂળ-પ્રતિકૂળ ઇન્દ્રિયવિષયો જ જાણે છે. પરંતુ મને એવો દેહ મળ્યો છે જેમાં હું ઇન્દ્રિયો દમન કરી શકું અને મારી ગતિ સમજી શકું; તેથી જેમની સૃષ્ટિથી આ દેહ મળ્યો અને જેમની કૃપાથી હું તેમને હૃદયમાં અને બહાર પણ ચૈતન્ય સમાન જોઈ શકું છું, તે પુરાણ પુરુષ પરમેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું.
Verse 20
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
અતએવ હે વિભો! હું ગર્ભમાં અત્યંત દુઃખદ સ્થિતિમાં રહું છું છતાં બહાર જઈ ભૌતિક જીવનના અંધકૂવામાં ફરી પડવા ઇચ્છતો નથી. કારણ કે જન્મતાની સાથે જ દેવમાયા શિશુને પકડી લે છે અને તરત જ મિથ્યા અભિમાન ઊભું થાય છે; એ જ જન્મ-મરણના ચક્રની શરૂઆત છે.
Verse 21
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥
અતએવ હવે હું વધુ વ્યાકુળ થયા વિના, મારા મિત્ર—નિર્મળ ચેતના—ની મદદથી અજ્ઞાનના અંધકારમાંથી ઝડપથી પોતાને ઉદ્ધર કરીશ. શ્રીવિષ્ણુના કમળચરણોને મનમાં ધારણ કરવાથી, અનેક ગર્ભોમાં વારંવાર જન્મ-મરણના આ દુઃખમાં હું ફરી નહીં પડું.
Verse 22
कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥
શ્રી કપિલે કહ્યું—ગર્ભમાં દસ માસનો જીવ આવી જ બુદ્ધિ કરીને ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે; પરંતુ પ્રસૂતિ માટેની વાયુ તેને તરત જ મુખ નીચે કરીને બહાર ધકેલી દે છે, જેથી જન્મ થાય।
Verse 23
तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥
પ્રસૂતિની વાયુએ અચાનક નીચે ધકેલતાં તે બાળક વ્યાકુળ થઈ માથું નીચે રાખી ભારે કષ્ટથી બહાર આવે છે; શ્વાસ અટક્યા જેવું થાય છે અને તીવ્ર પીડાથી સ્મૃતિ નાશ પામે છે।
Verse 24
पतितो भुव्यसृङ्मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥
તે બાળક જમીન પર પડી જાય છે, મલ અને લોહીથી લિપ્ત; મલમાંથી ઊગેલા કીડા જેવી રીતે તડફડે છે. તેનું ઉત્તમ જ્ઞાન લુપ્ત થાય છે અને માયાના વશમાં રડે છે।
Verse 25
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥
ઉદરથી બહાર આવ્યા પછી તે બાળક એવા લોકોની દેખરેખમાં પોષાય છે જે તેની ઇચ્છા સમજી શકતા નથી. જે કંઈ તેને આપવામાં આવે તે તે નકારી શકતો નથી; તેથી તે અનિચ્છિત પરિસ્થિતિમાં ફસાઈ જાય છે।
Verse 26
शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥
અશુચિ પથારી પર સુવડાવાયેલો તે જીવ પરસેવા અને જીવાણુઓથી દૂષિત રહે છે. ખંજવાળ આવે તો પણ અંગો ખંજવાળી શકતો નથી; બેસવું, ઊભું થવું કે હલનચલન તો દૂરની વાત છે।
Verse 27
तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥
અસહાય, કોમળ ચામડીવાળા બાળકને ડંશ, મચ્છર, ખટમલ વગેરે કાટે છે; જ્ઞાન વિહોણો તે નાના કીડા મોટા કીડાને દંશે તેમ રડી પડે છે।
Verse 28
इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥
આ રીતે શૈશવના દુઃખ ભોગવી તે પૌગંડ અવસ્થાને પહોંચે છે; ત્યાં પણ ઇચ્છિત વસ્તુ ન મળતાં અજ્ઞાનવશ ક્રોધે ઉકળે છે અને શોકમાં ડૂબે છે।
Verse 29
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥
દેહ વધે તેમ તેનો અહંકાર અને ક્રોધ પણ વધે છે; કામાસક્ત જીવ પોતાના જ વિનાશ માટે સમાન કામનાવાળાઓ સાથે વૈર ઊભું કરે છે।
Verse 30
भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥
પાંચ ભૂતોથી બનેલા આ દેહને અજ્ઞાની જીવ વારંવાર ‘હું’ અને ‘મારું’ માને છે; આ ભ્રમથી તે અસ્થાયી વસ્તુઓને પોતાની ગણી વધુ અંધ અજ્ઞાનમાં વધે છે।
Verse 31
तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्क्लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥
આ દેહ માટે જ તે કર્મ કરે છે અને એ કર્મબંધનમાં બંધાઈ સંસારચક્રમાં જાય છે; અવિદ્યા અને કર્મબંધનથી બંધાયેલો આ દેહ તેને ક્લેશ આપતો આપતો અનુસરે છે।
Verse 32
यद्यसद्भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
જો જીવ ફરીથી એવા અસાધુ લોકોનો સંગ કરે છે જેઓ માત્ર ઉદર અને જનનેન્દ્રિયના સુખમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે, તો તે પહેલાંની જેમ ફરીથી અંધકારમય નરકમાં પ્રવેશે છે.
Verse 33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
તેમના સંગથી સત્ય, પવિત્રતા, દયા, મૌન, બુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, લજ્જા, યશ, ક્ષમા, મનનો સંયમ, ઇન્દ્રિયોનો સંયમ અને ઐશ્વર્ય—આ બધાનો નાશ થાય છે.
Verse 34
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
જેઓ આત્મજ્ઞાનથી રહિત છે, અશાંત છે, મૂર્ખ છે અને સ્ત્રીઓના હાથમાં રમકડાં સમાન છે, તેવા શોચનીય અસાધુઓનો સંગ ક્યારેય ન કરવો જોઈએ.
Verse 35
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥
સ્ત્રીના સંગથી અથવા સ્ત્રી-સંગી પુરુષોના સંગથી મનુષ્યને જેવો મોહ અને બંધન થાય છે, તેવો અન્ય કોઈ પણ વસ્તુના સંગથી થતો નથી.
Verse 36
प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥
પ્રજાપતિ બ્રહ્મા પણ પોતાની પુત્રીને જોઈને તેના રૂપથી મોહિત થઈ ગયા હતા અને જ્યારે તેણે હરણીનું રૂપ લીધું, ત્યારે તેઓ લજ્જા ત્યાગીને હરણના રૂપમાં તેની પાછળ દોડ્યા હતા.
Verse 37
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥
બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન મનુષ્ય, દેવતા અને પશુ વગેરે સર્વ જીવોમાં નારાયણ ઋષિ સિવાય કોણ અખંડિત બુદ્ધિવાળો છે? અહીં સ્ત્રીરૂપિણી માયાનું આકર્ષણ સૌને બાંધે છે।
Verse 38
बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥
મારી સ્ત્રીરૂપિણી માયાનું બળ જુઓ; તે દિશાઓના વિજેતાઓને પણ માત્ર ભ્રૂ-ચળવળના સંકેતથી પગતળે દબાવી વશમાં કરી લે છે।
Verse 39
सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥
યોગની પરાકાષ્ઠા સુધી પહોંચવા ઇચ્છનાર અને મારી સેવામાંથી આત્મલાભ પામનારએ ક્યારેય પ્રમદા (આકર્ષક સ્ત્રી) સાથે સંગ ન કરવો; શાસ્ત્ર તેને સાધક માટે નરકનું દ્વાર કહે છે।
Verse 40
योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥
પ્રભુએ રચેલી સ્ત્રી માયાનું પ્રતિનિધિત્વ છે; જે તેની સેવાઓ સ્વીકારી તેની સાથે સંગ કરે, તેણે તેને પોતાના મૃત્યુનો માર્ગ જાણવો જોઈએ—જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલો અંધ કૂવો।
Verse 41
यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥
પૂર્વજન્મમાં સ્ત્રીસંગની આસક્તિના પરિણામે જેને સ્ત્રીદેહ મળ્યો છે, તે મોહવશ પુરુષરૂપિણી મારી માયા—પતિને—ધન, સંતાન, ઘર વગેરે આપનાર શ્રેષ્ઠ માને છે।
Verse 42
तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥
અતએવ સ્ત્રીએ પોતાના પતિ, ઘર અને સંતાનોને ભગવાનની બહિરંગ શક્તિ દ્વારા પોતાના મૃત્યુ માટે ગોઠવાયેલ દૈવી વ્યવસ્થા તરીકે જાણવું જોઈએ—જેમ શિકારીનું મધુર ગાન હરણ માટે મૃત્યુ બને છે।
Verse 43
देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥
પોતાના વિશેષ દેહને કારણે ભૌતિકાસક્ત જીવ ફળદાયી કર્મોને અનુસરી લોકથી લોકમાં ભટકે છે; અને ફળ ભોગવતાં ભોગવતાં અવિરત કર્મમાં જ લાગેલો રહે છે।
Verse 44
जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥
આ રીતે જીવ પોતાના કર્મ અનુસાર ભૌતિક મન અને ઇન્દ્રિયોવાળો યોગ્ય દેહ મેળવે છે. તે કર્મની પ્રતિક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યારે તેને મૃત્યુ કહે છે; અને નવી પ્રતિક્રિયા શરૂ થાય ત્યારે તેને જન્મ કહે છે।
Verse 45
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
જ્યારે વિષય-ગ્રહણનું સ્થાન એવા આ દેહમાં પદાર્થોને ગ્રહણ કરવાની યોગ્યતા ન રહે, ત્યારે તેનું પંચત્વ (વિઘટન) મૃત્યુ કહેવાય. અને અહંકારથી ‘આ દેહ જ હું છું’ એમ દેહદર્શનનો ઉદય જન્મ કહેવાય.
Verse 46
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
જેમ દૃષ્ટિનાડીના વિકારથી આંખો રૂપ-રંગ જોવા અયોગ્ય બને ત્યારે દૃષ્ટિ નિષ્ક્રિય થાય છે; અને આંખ તથા દૃષ્ટિ—બન્નેના દ્રષ્ટા જીવની જોવાની શક્તિ પણ લુપ્ત થાય છે. તેમ જ દેહની ગ્રહણયોગ્યતા નાશ પામે તે મૃત્યુ, અને દેહને જ આત્મા માનવાની બુદ્ધિ ઉદય પામે તે જન્મ।
Verse 47
तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥
અતએવ મૃત્યુથી ભય ન રાખવો, દેહને આત્મા ન માનવો, અને દેહની જરૂરિયાતોના ભોગમાં અતિશયતા ન કરવી. જીવની સાચી ગતિ જાણી ધીર પુરુષ આસક્તિ વિના જગતમાં વિચરે.
Verse 48
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥
સમ્યક દર્શનવાળી બુદ્ધિ અને યોગ-વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ, માયાથી રચાયેલ આ લોકમાં દેહને અર્પી નિર્લિપ્ત રીતે વિચરવું જોઈએ.
Frequently Asked Questions
The garbha-stuti dramatizes that even in maximum constraint the jīva’s only secure refuge is Viṣṇu. The prayer shows (1) karma determines embodiment but under the Lord’s sanction, (2) knowledge can awaken even in suffering, and (3) the greatest danger is not pain but forgetfulness after birth, when deva-māyā triggers false ego and restarts saṁsāra. The chapter uses this to argue that surrender (śaraṇāgati) and remembrance (smaraṇa) are the essential protections.
It reframes death as the failure of the body’s perceptual apparatus and birth as the onset of misidentification—when one begins to view the physical body as the self. Thus, the core bondage is not merely biological change but ignorance (avidyā) and ahaṅkāra; liberation requires right vision supported by bhakti and detachment.
The chapter includes (a) the Lord’s authoritative statement on karmic entry into the womb, (b) Kapila’s didactic narration to Devahūti, and (c) the fetus’s first-person prayer. The shifts are pedagogical: Kapila frames doctrine, the Lord grounds it in sovereignty, and the jīva’s voice supplies experiential urgency—turning metaphysics into a call for surrender.
Within this teaching context, the warning targets the mechanism of bondage: uncontrolled saṅga inflames kāma, which drives karma, which compels further embodiment. The text presents “gateway to hell” language as a caution about māyā’s power to redirect the sādhaka from yoga’s culmination into identification, possessiveness, and repeated birth and death.