Adhyaya 30

Verse 1

कपिल उवाच तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् । काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलि: ॥ १ ॥

કપિલ મુનિએ કહ્યું—જેમ ઘન વાદળસમૂહ બળવાન પવનના પ્રભાવને જાણતો નથી, તેમ ભૌતિક ચેતનામાં લાગેલો માણસ કાળતત્ત્વની મહાશક્તિને જાણતો નથી, જે તેને વહેંચી લઈ જાય છે।

Verse 2

यं यमर्थमुपादत्ते दु:खेन सुखहेतवे । तं तं धुनोति भगवान्पुमाञ्छोचति यत्कृते ॥ २ ॥

ભૌતિકવાદી જે જે વસ્તુ દુઃખ અને પરિશ્રમથી કહેવાતા સુખ માટે મેળવે છે, તે તે ભગવાન કાળરૂપે ધ્વસ્ત કરે છે; તેથી જીવ શોક કરે છે।

Verse 3

यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मति: । ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च ॥ ३ ॥

મૂઢબુદ્ધિ માણસ મોહથી પોતાના અનિત્ય શરીરને અને તેની સાથે જોડાયેલા ઘર, જમીન અને ધનને સ્થાયી માને છે; તેમની અસ્થિરતા તે સમજતો નથી।

Verse 4

जन्तुर्वै भव एतस्मिन्यां यां योनिमनुव्रजेत् । तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ ४ ॥

જીવ જે જે યોનિમાં જાય છે, તે તે યોનિમાં તે ખાસ પ્રકારની તૃપ્તિ મેળવે છે; અને એવી સ્થિતિમાં રહેવા તેને વિરક્તિ થતી નથી।

Verse 5

नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति । नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहित: ॥ ५ ॥

નરકમાં હોવા છતાં માણસ શરીર છોડવા ઇચ્છતો નથી; દેવમાયાથી મોહિત થઈ તે નારકીય ભોગમાં પણ આનંદ માને છે।

Verse 6

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ ६ ॥

દેહ, પત્ની, પુત્ર, ઘર, પશુ, ધન અને બંધુઓમાં ઊંડો આસક્તિભાવ હૃદયમાં મૂળ ગાંઠે છે; તેથી બંધજીવ પોતાને બહુ પૂર્ણ માને છે.

Verse 7

सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषामुद्वहनाधिना । करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशय: ॥ ७ ॥

પરિવારનો ભાર વહન કરતાં તે સર્વાંગે ચિંતા-અગ્નિથી બળે છે; છતાં મૂઢ મનુષ્ય કદી ન પૂર્ણ થનાર આશાથી અવિરત પાપકર્મ કરે છે.

Verse 8

आक्षिप्तात्मेन्द्रिय: स्त्रीणामसतीनां च मायया । रहो रचितयालापै: शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८ ॥

માયાથી મોહક એવી અસતી સ્ત્રી તરફ તે હૃદય અને ઇન્દ્રિયો અર્પે છે; એકાંતમાં આલિંગન અને વાતોમાં રમે છે, અને નાનાં બાળકોના મીઠા શબ્દોથી પણ મોહીત થાય છે.

Verse 9

गृहेषु कूटधर्मेषु दु:खतन्त्रेष्वतन्द्रित: । कुर्वन्दु:खप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९ ॥

આસક્ત ગૃહસ્થ કૂટધર્મ અને રાજનીતિથી ભરેલા, દુઃખના બંધન-તંત્ર જેવા ઘરજીવનમાં અચેતન વિના રહે છે. દુઃખના પ્રતિકાર માટે જ કર્મ કરે છે, અને જો તે સંભાળી શકે તો પોતાને સુખી માને છે.

Verse 10

अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यध: स्वयम् ॥ १० ॥

તે અહીં-ત્યાં હિંસા કરીને ધન મેળવે છે; તે ધનથી પરિવારનું પોષણ કરે છે, પરંતુ પોતે તો થોડો જ ભાગ ભોગવે છે; અને આવા અનિયમિત ઉપાયથી કમાયેલા ધન માટે પોતે અધઃપાતે—નરકમાં—જાય છે.

Verse 11

वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुन: पुन: । लोभाभिभूतो नि:सत्त्व: परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥

જીવિકામાં નુકસાન થાય ત્યારે તે વારંવાર ફરી પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ થઈ નષ્ટ થયા પછી, અતિ લોભથી વશ થઈ તે પરધનની લાલસા કરે છે।

Verse 12

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यम: । श्रिया विहीन: कृपणो ध्यायञ्‍छ्वसिति मूढधी: ॥ १२ ॥

કુટુંબનું પાલન કરવામાં અસમર્થ એવો તે મંદભાગ્ય, વ્યર્થ પ્રયત્ન કરનાર, શ્રી-શોભાથી રહિત કૃપણ મનુષ્ય પોતાની નિષ્ફળતાનું જ ચિંતન કરે છે અને મૂઢબુદ્ધિ બની ઊંડા શ્વાસો સાથે ભારે શોક કરે છે।

Verse 13

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा । नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥

આ રીતે તેને પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ જોઈ તેની પત્ની વગેરે પહેલાં જેવી કદર નથી કરતા; જેમ કૃપણ ખેડૂત જૂના અને ઘસાઈ ગયેલા બળદને પહેલાં જેવી રીતે માન આપતા નથી।

Verse 14

तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाण: स्वयम्भृतै: । जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥

ત્યાં પણ તેને વૈરાગ્ય થતું નથી; જેને તેણે એક સમયે પોષ્યા હતા, એ જ લોકો હવે તેને પોષે છે. વૃદ્ધાવસ્થાથી વિકૃત બની તે ઘરમાં જ મૃત્યુ તરફ મુખ કરે છે।

Verse 15

आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टित: ॥ १५ ॥

તે ઘરમાં અવમાનિત થઈ પાળેલા કૂતરા જેવો પડી રહે છે અને બેદરકારીથી જે મૂકવામાં આવે તે જ ખાય છે. અજીર્ણ વગેરે અનેક રોગોથી પીડિત, જઠરાગ્નિ મંદ હોવાથી તે બહુ ઓછું ખાય છે; અલ્પચેષ્ટ બની હવે કામ કરવા અસમર્થ થાય છે।

Verse 16

वायुनोत्क्रमतोत्तार: कफसंरुद्धनाडिक: । कासश्वासकृतायास: कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६ ॥

તે રોગગ્રસ્ત સ્થિતિમાં અંદરના વાયુના દબાણથી તેની આંખો બહાર નીકળે છે અને કફથી નાડીઓ અવરોધાય છે. ખાંસી અને શ્વાસકષ્ટથી થાકી, તેના ગળામાં ‘ઘુર-ઘુર’ જેવી ઘરઘરાહટ થાય છે.

Verse 17

शयान: परिशोचद्‌भि: परिवीत: स्वबन्धुभि: । वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गत: ॥ १७ ॥

આ રીતે તે મૃત્યુના પાશમાં આવી પડ્યો હોય છે અને પડ્યો રહે છે; શોક કરતા મિત્રો અને સ્વજનો તેને ઘેરી રહે છે. તેઓ બોલાવે તોય તે બોલી શકતો નથી, કારણ કે તે કાળના વશમાં ગયો છે.

Verse 18

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रिय: । म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधी: ॥ १८ ॥

આ રીતે કુટુંબના ભરણપોષણમાં જ વ્યસ્ત, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ ન ધરાવનાર તે માણસ પોતાના સ્વજનોને રડતા જોઈ ભારે વેદનામાં બુદ્ધિ મુંઝાઈને મરી જાય છે.

Verse 19

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ । स दृष्ट्वा त्रस्तहृदय: शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९ ॥

ત્યારે ભયંકર અને ક્રોધભરી નજરવાળા યમદૂત આવી પહોંચે છે. તેમને જોઈ તેનું હૃદય ધ્રૂજી ઊઠે છે અને ભયથી તે મલમૂત્ર છોડે છે.

Verse 20

यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् । नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २० ॥

ત્યારે યમદૂત તેના સૂક્ષ્મ દેહને યાતના-દેહથી ઢાંકી, બળપૂર્વક ગળામાં મજબૂત દોરડાનો પાશ બાંધીને તેને લાંબા માર્ગે લઈ જાય છે—જેમ રાજ્યના સિપાઈ દંડ માટે ગુનેગારને પકડી લઈ જાય છે.

Verse 21

तयोर्निर्भिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथु: । पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन् ॥ २१ ॥

યમદૂતોની ત્રાડથી તેનું હૃદય ફાટી જાય છે અને તે ધ્રૂજવા લાગે છે. રસ્તામાં કૂતરાઓ તેને કરડે છે, અને તે પોતાના પાપોને યાદ કરીને અત્યંત દુઃખી થાય છે.

Verse 22

क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलै: सन्तप्यमान: पथि तप्तवालुके । कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश् चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके ॥ २२ ॥

ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, સળગતા સૂર્ય અને દાવાનળ વચ્ચે તપતી રેતી પર તે ચાલે છે. અશક્ત હોવા છતાં તેને ચાબુકથી મારવામાં આવે છે, જ્યાં પાણી કે આશરો નથી.

Verse 23

तत्र तत्र पतञ्छ्रान्तो मूर्च्छित: पुनरुत्थित: । पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३ ॥

થાકને કારણે તે વારંવાર પડી જાય છે અને બેભાન થઈ જાય છે, છતાં તેને ફરી ઉઠાડવામાં આવે છે. આમ તેને પાપી માર્ગે ઝડપથી યમરાજના ભવનમાં લઈ જવામાં આવે છે.

Verse 24

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वन: । त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीत: प्राप्नोति यातना: ॥ २४ ॥

આમ નવાણું હજાર યોજનનું અંતર તે બે કે ત્રણ મુહૂર્તમાં કાપી નાખે છે અને તેના પ્રારબ્ધમાં લખેલી યાતનાઓ ભોગવવા લાગે છે.

Verse 25

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभि: । आत्ममांसादनं क्‍वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा ॥ २५ ॥

તેને સળગતા લાકડાંની વચ્ચે મૂકવામાં આવે છે અને તેના અંગો સળગાવવામાં આવે છે. ક્યારેક તેને પોતાનું માંસ ખાવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે અથવા બીજાઓ તેને ખાય છે.

Verse 26

जीवतश्चान्त्राभ्युद्धार: श्वगृध्रैर्यमसादने । सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर्दशद्‌भिश्चात्मवैशसम् ॥ २६ ॥

યમલોકમાં જીવતા હોવા છતાં કૂતરા અને ગીધ તેના આંતરડા ખેંચી કાઢે છે. સાપ, વીંછી અને ડાંસ જેવા જીવોના ડંખથી તે અસહ્ય પીડા ભોગવે છે.

Verse 27

कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् । पातनं गिरीशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बु-गर्तयोः ॥ २७ ॥

તેના અંગો કાપી નાખવામાં આવે છે અને હાથીઓ દ્વારા ચીરી નાખવામાં આવે છે. તેને પર્વતની ટોચ પરથી નીચે ફેંકી દેવામાં આવે છે અને પાણી કે ગુફાઓમાં પૂરી દેવામાં આવે છે.

Verse 28

यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातना: । भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथ: सङ्गेन निर्मिता: ॥ २८ ॥

જે સ્ત્રી-પુરુષો અનૈતિક સંબંધોમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે, તેઓ તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર અને રૌરવ જેવા નરકોમાં ભયંકર યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 29

अत्रैव नरक: स्वर्ग इति मात: प्रचक्षते । या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिता: ॥ २९ ॥

ભગવાન કપિલે કહ્યું: હે માતા! એવું કહેવાય છે કે નરક અને સ્વર્ગ અહીં જ છે, કારણ કે નરકની યાતનાઓ આ લોકમાં પણ પ્રત્યક્ષ જોવા મળે છે.

Verse 30

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा । विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीद‍ृशम् ॥ ३० ॥

આ દેહ છોડ્યા પછી, જે માણસ પાપકર્મો દ્વારા પોતાનું અને પોતાના પરિવારનું ભરણપોષણ કરતો હતો, તે નરકનું જીવન ભોગવે છે અને તેના સંબંધીઓ પણ દુઃખી થાય છે.

Verse 31

एक: प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् । कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद्भृतम् ॥ ३१ ॥

આ દેહ ત્યજી તે એકલો નરકના ઘોર અંધકારમાં જાય છે; અને જીવદ્રોહથી, અન્ય જીવો પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરીને જે ધન કમાયું, તે જ આ લોક છોડવાની તેની પાથેય બને છે।

Verse 32

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुर: ॥ ३२ ॥

પરમેશ્વરની વ્યવસ્થાથી તે પાપી નરકસ્થિતિમાં મૂકાય છે; કુટુંબપોષક હોવા છતાં, પાપકર્મના ફળરૂપ દુઃખને ધન ગુમાવેલા વ્યાકુળ માણસની જેમ ભોગવે છે।

Verse 33

केवलेन ह्यधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुक: । याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमस: पदम् ॥ ३३ ॥

જે માત્ર અધર્મના ઉપાયો દ્વારા કુટુંબભરણમાં અત્યંત ઉત્સુક રહે છે, તે નિશ્ચિત રીતે ‘અંધતામિસ્ર’ નામના નરકના પરમ અંધકારમાં જાય છે।

Verse 34

अधस्तान्नरलोकस्य यावतीर्यातनादय: । क्रमश: समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचि: ॥ ३४ ॥

નરલોકની નીચે આવેલી તમામ નરકયાતનાઓને ક્રમશઃ ભોગવી, અને પછી માનવજન્મ પહેલાં પશુ વગેરે નીચ યોનિઓમાં નિયત ક્રમે ફરીને; પાપક્ષયથી શુદ્ધ બની તે ફરી આ ધરતી પર માનવરૂપે જન્મ લે છે।