Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
કપિલના સાંખ્ય-વિચાર પછી દેવહૂતિ નિશ્ચિત માર્ગ—ભક્તિ-યોગ—તથા સંસાર (જન્મ-મરણ) અને કાળનું તત્ત્વ પૂછે છે. મૈત્રેય કપિલનો કરુણ ઉત્તર વર્ણવે છે: ગુણભેદથી ભક્તિ ત્રણ પ્રકારની—તામસી ભક્તિ ઈર્ષ્યા અને હિંસાથી યુક્ત, રાજસી ભક્તિ ભોગ અને પ્રતિષ્ઠાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત, અને સાત્ત્વિક ભક્તિ કર્મફલજન્ય મદને શુદ્ધ કરવા અર્પિત. પછી કપિલ શુદ્ધ-ભક્તિનું લક્ષણ કહે છે—ભગવાનના નામ-ગુણ શ્રવણમાં સ્વાભાવિક, અવિચ્છિન્ન આકર્ષણ, ગંગા જેમ સમુદ્ર તરફ વહે; શુદ્ધ ભક્ત પાંચ પ્રકારની મુક્તિ પણ નથી માંગતો. માત્ર મંદિર-પૂજા જો સર્વ જીવોમાં પરમાત્મા દર્શન વિના થાય તો તે અનુસરણમાત્ર ગણાય; સાચી પૂજા અદ્વેષ, સમદૃષ્ટિ અને સન્માનરૂપ છે. જીવોનાં ક્રમ અને માનવ-શ્રેષ્ઠતા બતાવી અંતે શુદ્ધ ભક્તને સર્વોત્તમ કહે છે. અંતમાં કાળને ભગવાનની વિભૂતિ જણાવે છે—અજ્ઞાને તેને ભયંકર માને છે, અને જગતવ્યવસ્થા તેની ભયથી ચાલે છે—આગળના કાળ-પ્રલય વિચારની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
દેવહૂતિએ કહ્યું—હે પ્રભુ! સાંખ્ય અનુસાર તમે મહત્તત્ત્વ આદિ પ્રકૃતિ અને પુરુષના લક્ષણો તથા સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે સમજાવ્યા છે. હવે સર્વ દર્શનોના પરમ અંતરૂપ ભક્તિયોગનો માર્ગ મને વિસ્તારે કહો।
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
દેવહૂતિએ કહ્યું—હે ભગવાન! સાંખ્યમાં જેમ કહેવાયું છે તેમ તમે મહત્તત્ત્વ આદિ પ્રકૃતિ અને પુરુષના લક્ષણો તથા સ્વરૂપને પ્રગટ કર્યું છે. તેથી, હે પ્રભુ, સર્વ શાસ્ત્રસારરૂપ ભક્તિયોગનો માર્ગ મને વિસ્તારે ઉપદેશો।
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
દેવહૂતિએ આગળ કહ્યું—હે ભગવાન! જેથી પુરુષ સર્વ રીતે વૈરાગ્ય પામે, એવી જીવલોકની મારી નાનાવિધ સંસૃતિ—જન્મમરણની અવિરત પ્રક્રિયા—વિસ્તારથી વર્ણવો; તે સાંભળીને અમે ભૌતિક કર્મોથી વિરક્ત થઈએ।
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
હે પ્રભુ! કૃપા કરીને તે શાશ્વત કાળનું સ્વરૂપ પણ વર્ણવો, જે તમારા ઈશ્વરરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; જેના પ્રભાવથી લોકો ધર્મકર્મોમાં કુશળતાથી પ્રવૃત્ત થાય છે।
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
હે પ્રભુ! તમે યોગરૂપ સૂર્ય સમાન પ્રગટ થઈ બંધ જીવના શરતી જીવનના અજ્ઞાન-અંધકારને પ્રકાશિત કરો છો. જ્ઞાનચક્ષુ ન ખુલતાં તેઓ તમારા આશ્રય વિના તે તમસમાં લાંબા સમયથી સૂતા રહે છે અને કર્મફળના જાળમાં બંધાઈ થાકેલા જેવા દેખાય છે।
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! મહામુનિ કપિલદેવે પોતાની મહિમાવંત માતાના કોમળ વચનોને પ્રશંસા કરીને, કરુણાથી દ્રવિત અને પ્રસન્ન થઈ, આ રીતે કહ્યું।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
શ્રીભગવાન (કપિલદેવ) બોલ્યા—હે ભામિની! ભક્તિયોગ અનેક પ્રકારનો છે; સાધકના સ્વભાવ અને ગુણ અનુસાર તેના માર્ગો રચાય છે, અને ગુણમાર્ગથી મનુષ્યોના ભાવ ભિન્ન થાય છે।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
જે હિંસા, દંભ અથવા મત્સર્યનો અભિપ્રાય રાખીને, ક્રોધથી ઉશ્કેરાઈ અને ભેદભાવથી મારી ભક્તિ કરે છે, તેની ભક્તિ તમોગુણી ગણાય છે।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
જે વિષયભોગ, યશ અથવા ઐશ્વર્યની ઇચ્છાથી, ભેદભાવ રાખીને અર્ચાવિગ્રહ વગેરેમાં મારી પૂજા કરે છે, તેની ભક્તિ રજોગુણી છે।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
કર્મફળના બંધનથી મુક્ત થવા માટે, અથવા પરમેશ્વરમાં કર્મફળ અર્પણ કરવા માટે, ‘પૂજા કરવી જ જોઈએ’ એવી કર્તવ્યબુદ્ધિથી, ભેદભાવ વિના ભગવાનની આરાધના કરનારની ભક્તિ સાત્ત્વિક ગણાય છે।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
મારા નામ-ગુણનું શ્રવણ માત્ર કરતાં જ, સર્વના હૃદયગુહામાં વસતા મારે વિષે મનની ગતિ અવિચ્છિન્ન થાય છે; જેમ ગંગાજળ સ્વભાવથી સમુદ્ર તરફ વહે છે, તેમ આ નિર્ગુણ ભક્તિયોગનું લક્ષણ છે।
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
પુરુષોત્તમ એવા મારે વિષે જે ભક્તિ અહૈતુકી (નિષ્કામ) અને અવ્યવહિતા (અડચણરહિત) હોય, તે જ નિર્ગુણ ભક્તિયોગનું લક્ષણ કહેવાયું છે।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
શુદ્ધ ભક્તો મારી સેવા વિના સાલોક્ય, સાર્ષ્ટિ, સામીપ્ય, સારૂપ્ય કે એકત્વ જેવી કોઈ પણ મુક્તિ—આપવામાં આવે તો પણ—સ્વીકારતા નથી।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
જેને ભક્તિયોગ કહે છે તે જ પરમ (આત્યંતિક) અવસ્થા છે; તેના દ્વારા ત્રિગુણને પાર કરીને જીવ મારા દિવ્ય ભાવમાં સ્થિત થાય છે।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
ભક્તે પોતાના મહિમાવંત સ્વધર્મનું પાલન નિષ્કામ રીતે કરવું જોઈએ; અને નિત્ય, અતિહિંસા વિના, શાસ્ત્રસંમત ક્રિયાયોગ (ભક્તિ-આચરણ) કરવું જોઈએ।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
ભક્તે નિયમિત રીતે મારા મંદિરમાં મારા વિગ્રહનું દર્શન કરવું, મારા કમળચરણનો સ્પર્શ કરવો, પૂજાસામગ્રીથી મારી આરાધના કરવી અને સ્તુતિ તથા અભિવંદન કરવું જોઈએ. સત્ત્વગુણ અને વૈરાગ્યથી સર્વ ભૂતોમાં મારી ભાવના જોઈ તેમને આધ્યાત્મિક રૂપે જોવો.
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
શુદ્ધ ભક્તે ગુરુ અને આચાર્યોને સર્વોચ્ચ માન આપવું, દીનો પર કરુણા રાખવી, પોતાના સમાન લોકો સાથે મૈત્રી રાખવી અને યમ-નિયમ મુજબ ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે નિયમબદ્ધ ભક્તિસેવા કરવી જોઈએ.
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
ભક્તે હંમેશા આધ્યાત્મિક વિષયોનું શ્રવણ કરવું અને પ્રભુના પવિત્ર નામનું સંકીર્તન કરીને સમય વાપરવો જોઈએ. તેનું વર્તન સીધું અને સરળ રહે; કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખે, સૌ સાથે મૈત્રી રાખે, પરંતુ આધ્યાત્મિક રીતે અગ્રસર ન હોય એવા લોકોનો સંગ ટાળે.
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
મારા ધર્મના આ ગુણોથી જેના અંતઃકરણ સંપૂર્ણ શુદ્ધ થાય છે, તે માત્ર મારું નામ અથવા મારા દિવ્ય ગુણ સાંભળતાં જ તરત આકર્ષિત થાય છે અને સહજ રીતે મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
જેમ વાયુનો રથ પોતાના સ્ત્રોતમાંથી સુગંધને લઈને ઘ્રાણેન્દ્રિયને તરત જ અનુભૂતિ કરાવે છે, તેમ ભક્તિયોગમાં સતત રત ચિત્ત સર્વત્ર સમરૂપે સ્થિત નિર્વિકાર પરમાત્માને ગ્રહણ કરી શકે છે.
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
હું સર્વ ભૂતોમાં પરમાત્મા રૂપે સદા સ્થિત છું. જે સર્વત્ર મને અવગણીને માત્ર મંદિરમાં અર્ચા-પૂજા કરે છે, તે પૂજા માત્ર નકલ છે.
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
જે મને સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં સ્થિત પરમાત્મા-ઈશ્વર તરીકે જાણતો નથી અને મૂઢતાથી માત્ર અર્ચાની પૂજા કરે છે, તે તો જાણે રાખમાં આહુતિ આપે છે.
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
જે મને માન આપે છે, પરંતુ પરકાયાં પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે અને ભેદદૃષ્ટિ ધરાવે છે, તે ભૂતો પ્રત્યે વૈર બાંધીને કદી મનની શાંતિ પામતો નથી.
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
હે નિષ્પાપ માતા, ઉત્તમ-નિકૃષ્ટ દ્રવ્યો અને વિધિપૂર્વક ક્રિયાઓથી અર્ચામાં મારી પૂજા કરાય તોય, જે ભૂતસમૂહનું અપમાન કરે છે તેની પૂજાથી હું પ્રસન્ન થતો નથી.
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
પોતાના નિયત કર્તવ્યો કરતાં કરતાં, જ્યાં સુધી માણસ મને પોતાના હૃદયમાં અને સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં સ્થિત તરીકે જાણે નહીં, ત્યાં સુધી તેને ઈશ્વરરૂપે મારી અર્ચા-પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
જે પોતાને અને અન્ય જીવોને ભેદદૃષ્ટિથી અલગ કરે છે, તેને હું મૃત્યુની પ્રચંડ અગ્નિ સમાન મહાભય આપું છું।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
અતએવ સર્વ ભૂતોમાં તેમના આત્મારૂપે નિવાસ કરનાર મને દાન, માન, મૈત્રી અને સમદૃષ્ટિથી આરાધવો જોઈએ।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
હે શુભ માતા! જડ કરતાં જીવ શ્રેષ્ઠ છે; જીવોમાં પ્રાણલક્ષણ ધરાવનાર શ્રેષ્ઠ; તેમાથી ચેતનાવાળા શ્રેષ્ઠ; અને તેમાથી ઇન્દ્રિયવ્યાપાર ધરાવનાર વધુ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન ધરાવનારામાં સ્પર્શ જાણનાર કરતાં રસ જાણનાર શ્રેષ્ઠ; તેમાથી ગંધ જાણનાર શ્રેષ્ઠ; અને તેમાથી શબ્દ જાણનાર વધુ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
શબ્દ જાણનાર કરતાં રૂપભેદ જાણનાર શ્રેષ્ઠ; તેમાથી ઉપર-નીચે દાંતવાળા શ્રેષ્ઠ; તેમામાં બહુ પગવાળા શ્રેષ્ઠ; પછી ચતુષ્પદ; અને ત્યાર પછી દ્વિપદ માનવ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
મનુષ્યોમાં ગુણ અને કર્મ અનુસાર વિભાજિત ચાતુર્વર્ણ્ય વ્યવસ્થા શ્રેષ્ઠ છે; તેમાં બ્રાહ્મણ ઉત્તમ છે. બ્રાહ્મણોમાં વેદાધ્યયન કરનાર શ્રેષ્ઠ, અને વેદાધ્યયન કરનારામાં જે વેદનો સાચો તાત્પર્ય જાણે તે પરમ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
વેદનો તાત્પર્ય જાણનાર કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ તે છે જે સર્વ શંકાઓનો છેદ કરે; તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ સ્વધર્મનું કડક પાલન કરનાર. તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ આસક્તિથી મુક્ત; અને તેના કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ શુદ્ધ ભક્ત, જે ફળની અપેક્ષા વિના ભક્તિસેવા કરે છે.
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
અતએવ જે પુરુષ સતત પોતાની સર્વ ક્રિયાઓ અને જીવનનો સર્વ અર્થ મને અર્પે છે, જેનું આત્મસમર્પણ મને છે અને જેના કર્મો મારે અર્પિત-સંન્યસ્ત છે—સમદર્શી એવા અकर्तા કરતાં મહાન મને કોઈ દેખાતો નથી.
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
આવો પરિપૂર્ણ ભક્ત મનથી જ દરેક જીવને બહુમાનપૂર્વક પ્રણામ કરે છે, કારણ કે તેની દૃઢ માન્યતા છે કે ભગવાન ઈશ્વર પરમાત્મા રૂપે દરેક જીવના દેહમાં પ્રવેશેલા છે.
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
હે માનવી, મનુની પુત્રી, મેં ભક્તિયોગ અને યોગ—બન્ને ઉપદેશ્યા છે; એમાંના કોઈ એક દ્વારા પણ પુરુષ પરમ પુરુષના ધામને પામી શકે છે—વિશેષ કરીને ભક્તિસેવા દ્વારા.
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
આ ભગવાનનું નિત્ય સ્વરૂપ છે, જે બ્રહ્મ અને પરમાત્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. એ જ પરમ મુખ્ય પુરુષ છે; તેની સર્વ ક્રિયાઓ દિવ્ય અને આધ્યાત્મિક છે.
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
રૂપોના ભેદ અને પરિવર્તનનું કારણ જે દિવ્ય તત્ત્વ છે તેને ‘કાળ’ કહે છે. મહત્તત્ત્વ આદિ ભૂતોમાં ભિન્ન દૃષ્ટિ ધરાવનારાઓ એ કાળથી ભય પામે છે.
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
જે અંદર પ્રવેશ કરીને સર્વ ભૂતોનો આધાર બને છે અને એક ભૂત દ્વારા બીજા ભૂતનો નાશ કરાવે છે—એ જ વિષ્ણુ, અધિયજ્ઞ; એ જ કાળતત્ત્વ અને સર્વાધિપતિ પ્રભુ છે.
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
ભગવાન માટે કોઈ વિશેષ પ્રિય નથી, કોઈ દ્વેષ્ય નથી, કોઈ બંધુ પણ નથી. પરંતુ જે તેમને ન ભૂલી સાવધાન રહે છે તેમાં તેઓ પ્રેરણા પ્રવેશાવે છે; અને જે પ્રમત્ત થઈ ભૂલી જાય છે તેમનો અંત કરે છે.
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
ભગવાનના ભયથી આ પવન વહે છે, તેમના ભયથી સૂર્ય તપે છે. તેમના ભયથી દેવ વરસાદ વરસાવે છે, અને તેમના ભયથી તારામંડળ પ્રકાશે છે.
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
પરમ પુરુષોત્તમના ભયથી વૃક્ષો, લતાઓ અને ઔષધિઓ પોતાના પોતાના ઋતુમાં ફૂલે છે અને ફળ આપે છે।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
પરમેશ્વરના ભયથી નદીઓ વહે છે અને સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા વટાવતો નથી. તેના ભયથી જ અગ્નિ પ્રજ્વલિત રહે છે અને પર્વતોসহ ધરતી જળમાં ડૂબતી નથી।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
તેણાના નિયંત્રણ હેઠળ આકાશ સર્વ જીવોને અવકાશ આપે છે, જેમાં અનેક લોકો સ્થિત છે. તેની અધિનતામાં વિરાટ દેહ સાત આવરણો સાથે વિસ્તરે છે।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
પરમેશ્વરના ભયથી ગુણોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારનાં કાર્યો યુગે યુગે કરે છે; આ સમગ્ર ચરાચર જગત તેમના વશમાં છે।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
એ અનંત, સંહારક, અનાદિ અને અવ્યય કાળ ભગવાનનો પ્રતિનિધિ છે. તે એકમાંથી બીજાને જન્મ આપી સર્જનકાર્ય ચલાવે છે અને અંતે મૃત્યુના સ્વામી યમરાજને પણ નાશ કરી જગતનો અંત કરે છે।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.