Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
કપિલદેવ દેવહૂતિને મુક્તિદાયક ઉપદેશ આગળ વધારતાં, સાંખ્ય-વિવેકથી આગળ જઈ ભક્તિરસથી પરિપૂર્ણ અષ્ટાંગયોગ અને સમાધિની વ્યવહારિક સાધના સમજાવે છે. સ્વધર્મનું આચરણ, ભગવાનની કૃપાથી સંતોષ અને ગુરુશરણાગતિને તેઓ પૂર્વસાધન કહે છે. અહિંસા, સત્ય, તપ, શૌચ, વેદ/સ્વાધ્યાય જેવા યમ-નિયમસદૃશ ગુણો સાથે આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર અને હૃદયમાં ધારણા નિર્દેશે છે. પછી યોગીને વિષ્ણુના સાકાર સ્વરૂપનું કમળચરણથી ઉપર સુધી અંગ-અંગે ધ્યાન કરાવે છે, જેથી ધ્યાન ભક્તિમાં રૂપાંતરિત થઈ પ્રેમભક્તિના લક્ષણોમાં પૂર્ણ થાય છે. પરિણામે મન ગુણજન્ય પ્રતિક્રિયાઓથી મુક્ત થાય છે, આત્મા-દેહ-અહંકારનો ભેદ પ્રગટ થાય છે અને સર્વ જીવોમાં પરમેશ્વરની શક્તિરૂપે એક જ આત્માનું સમદર્શન થાય છે; આ રીતે ભક્તિપ્રેરિત, માયાતીત સમાધિ યોગની પરમ સિદ્ધિ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે રાજપુત્રી, હવે હું સબીજ યોગનું લક્ષણ કહું છું; જે વિધિથી મન પ્રસન્ન થઈ સત્પથ, પરમ સત્યના માર્ગે આગળ વધે છે।
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
માણસે પોતાની શક્તિ મુજબ સ્વધર્મનું આચરણ કરવું અને વિધર્મથી દૂર રહેવું. પ્રભુની કૃપાથી જેટલું મળે તેમાં સંતોષ રાખવો અને સદ્ગુરુના કમળચરણોની સેવા-પૂજા કરવી।
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
માણસે ગ્રામ્ય (સાંસારિક) ધર્માચરણથી નિવૃત્ત થઈ મોક્ષધર્મમાં રતિ રાખવી જોઈએ. અતિ મિત અને શુદ્ધ આહાર લેવો અને સદા એકાંતમાં રહી પરમ કલ્યાણનું સેવન કરવું।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
માણસે અહિંસા અને સત્યનું પાલન કરવું, ચોરીથી દૂર રહેવું અને જીવનનિર્વાહ માટે જેટલું જરૂરી હોય તેટલામાં સંતોષ રાખવો. બ્રહ્મચર્ય, તપ, શૌચ, સ્વાધ્યાય અને પરમ પુરુષ ભગવાનની આરાધના કરવી।
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
મૌન પાળવું, વિવિધ આસનોના અભ્યાસથી સ્થિરતા મેળવવી, ધીમે ધીમે પ્રાણનો સંયમ કરવો; ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી ખેંચી મનને હૃદયમાં એકાગ્ર કરવું।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
દેહના પ્રાણચક્રોમાંથી કોઈ એક સ્થાને મનসহ પ્રાણને સ્થિર કરીને, વૈકુંઠનાથ પરમપુરુષની દિવ્ય લીલાઓનું ધ્યાન કરવું—આને મનનું સમાધિ (સમાધાન) કહે છે।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
આ તથા અન્ય સત્પથોથી, ભોગ તરફ દોડતું દૂષિત અને ઉચ્છૃંખલ મન બુદ્ધિથી ધીમે ધીમે વશ કરવું; પ્રાણને જીતીને, અળસ વિના, ભગવાનમાં ચિત્ત સ્થિર કરવું।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
એકાંત અને પવિત્ર સ્થાને આસન પાથરી, આસન પર વિજય મેળવનાર સાધકે ત્યાં સુખપૂર્વક બેસી, શરીર સીધું રાખીને, પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
પૂરક, કુંભક અને રેચક દ્વારા પ્રાણમાર્ગ શુદ્ધ કરવો—અર્થાત્ ઊંડો શ્વાસ લઈ, અંદર રોકી, પછી બહાર છોડવો; અથવા ઉલટા ક્રમથી પણ કરવો. તેથી ચિત્ત સ્થિર અને અચંચળ બને છે।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
શ્વાસજય કરેલા યોગીનું મન અચિરાતે નિર્મળ થાય છે; જેમ અગ્નિમાં રાખી વાયુથી ધમાવેલું સોનું/લોહું મલ ત્યજી શુદ્ધ બને છે।
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
પ્રાણાયામથી દેહદોષ દગ્ધ થાય, ધારણાથી પાપ નાશ પામે; પ્રત્યાહારથી વિષયસંગ છૂટે, અને ભગવાનના ધ્યાનથી ત્રિગુણાસક્તિ દૂર થાય।
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
યોગાભ્યાસથી મન સંપૂર્ણ નિર્મળ અને સુસમાધિત થાય ત્યારે, અર્ધનિમીલિત નેત્રોથી નાસાગ્ર પર દૃષ્ટિ રાખી ભગવાનના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું।
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
ભગવાનનું મુખ પ્રસન્ન કમળ સમાન છે, નેત્ર કમળગર્ભ જેવા અરুণ; દેહ નિલોત્પલદળ સમો શ્યામ, અને તેઓ શંખ, ચક્ર તથા ગદા ધારણ કરે છે।
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
તેમની કટિ પર કમળકિઞ્જલ્ક સમો ઝગમગતો પીત કૌશેય વસ્ત્ર શોભે છે; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન છે, અને કંઠેથી તેજસ્વી કૌસ્તુભમણિ લટકે છે।
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
તેઓ ગળામાં વનફૂલની મનોહર માળા ધારણ કરે છે; તેની મધુર સુગંધથી મત્ત થયેલા ભમરા માળા આસપાસ ગુંજન કરે છે. તેઓ ઉત્તમ મોતીહાર, મુકુટ, બાહુબંધ, કંકણ અને નૂપુરથી શોભિત છે.
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
કાંસીગૂણથી ઝળહળતી તેમની કમર-શ્રોણિ; તેઓ ભક્તના હૃદયકમળ પર વિરાજે છે. તેઓ અતિ દર્શનીય અને શાંત છે; તેમનું સ્વરૂપ આંખ અને મનને આનંદિત કરે છે.
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
પ્રભુ સદૈવ અતિ મનોહર દર્શનવાળા અને સર્વ લોકના નિવાસીઓ દ્વારા વંદનીય છે. તેઓ નિત્ય কৈશોર-યૌવનમાં સ્થિત રહી, ભક્તોને કૃપા આપવા સદા આતુર રહે છે.
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
પ્રભુનું યશ કીર્તન કરવા યોગ્ય પવિત્ર તીર્થ છે; તેમની મહિમા ભક્તોની મહિમાને પણ વધારેછે. તેથી પરમ પુરુષના સમગ્ર દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, જ્યાં સુધી મન અચળ અને સ્થિર ન થાય.
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
શુદ્ધ ભાવથી યુક્ત ચિત્ત વડે યોગી પ્રભુનું ધ્યાન કરે છે—તેમને પોતાના અંદર ઊભા, ચાલતા, બેઠા અથવા શયન કરતા દર્શે છે; કારણ કે પરમેશ્વરની લીલાઓ સદા દર્શનીય અને આકર્ષક છે.
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
ત્યારે યોગીએ ભગવાનના શાશ્વત સ્વરૂપમાં સ્થિર થયેલ ચિત્તને સર્વ અંગોનું સમૂહરૂપે ધ્યાન ન કરી, દરેક અંગને અલગ ઓળખીને મન એકાગ્ર કરવું જોઈએ।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
ભક્તે પ્રથમ ભગવાનના ચરણકમળનું ધ્યાન કરવું જોઈએ—જેમાં વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને કમળના ચિહ્નો શોભે છે. તેમના ઊંચા લાલ નખોની ચંદ્રમંડળ જેવી કાંતિ હૃદયના ઘન અંધકારને દૂર કરે છે।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
ભગવાનના ચરણકમળ ધોયેલા જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ગંગા નામની શ્રેષ્ઠ તીર્થધારા શિરે ધારણ કરવાથી શિવ પણ વધુ શિવમય બને છે. ભગવાનના ચરણો ધ્યાન કરનારના મનમાં સંગ્રહિત પાપપર્વતને વજ્ર સમે તોડી નાખે છે; તેથી લાંબા સમય સુધી ભગવાનના ચરણકમળનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
યોગીએ હૃદયમાં તે લીલા સ્થિર કરવી જોઈએ કે કમળનેત્રા લક્ષ્મી—જે સર્વ દેવોથી વંદિત અને વિધાતા બ્રહ્માની જનની છે—પોતાના કરપલ્લવની કોમળ કાંતિથી પ્રભુના પગ અને ઊરુઓને પ્રેમપૂર્વક દબાવીને સેવા કરે છે।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
પછી યોગીએ ભગવાનના ઊરુઓનું ધ્યાન કરવું જોઈએ—જે સર્વ શક્તિનો ભંડાર છે. તે અતસીના ફૂલ જેવી શ્વેત-નીલ આભા ધરાવે છે અને ગરુડના ખભા પર વિરાજમાન હોય ત્યારે અતિ શોભે છે. ત્યારબાદ ટખા સુધી લટકતા પીળા રેશમી વસ્ત્ર પર સ્થિત કાંસીકલા (કમરપટ્ટા)થી ઘેરાયેલા તેમના ગોળ નિતંબનું ચિંતન કરવું જોઈએ।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
પછી યોગીએ પ્રભુના ઉદરમધ્ય સ્થિત ચંદ્રસમાન નાભિહ્રદનું ધ્યાન કરવું. સર્વ બ્રહ્માંડના આધારરૂપ તે નાભિમાંથી વિવિધ લોકમંડળો ધરાવતો કમળદંડ પ્રગટ થયો; તે કમળમાં આત્મયોનિ બ્રહ્માનું નિવાસ છે. તેમ જ યોગીએ ભગવાનના બંને સ્તનાગ્રોનું ધ્યાન કરવું—ઉત્તમ પન્ના સમા તેજસ્વી અને વક્ષસ્થળે શોભતા દૂધિયા શ્વેત મુક્તાહારોની કિરણોથી ગૌરવર્ણ દેખાતા।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
યોગીએ પરમ પુરુષના વક્ષસ્થળનું ધ્યાન કરવું—તે મહાવિભૂતિ મહાલક્ષ્મીનું અધિવાસ છે અને મનને પરમાનંદ તથા નેત્રોને તૃપ્તિ આપે છે. પછી સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત ભગવાનના કણ્ઠને મનમાં સ્થિર કરવો; તે વક્ષ પર લટકતા કૌસ્તુભ મણિની શોભા અલંકારરૂપે વધારવા માટે છે।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
યોગીએ ભગવાનની ચાર ભુજાઓનું ધ્યાન કરવું—જે પ્રકૃતિના કાર્યો સંચાલિત કરનારા દેવતાઓની સર્વ શક્તિઓનું મૂળ છે. પછી મન્દરગિરિના પરિભ્રમણથી ચમકાવાયેલા ભુજાબંધ અને કંકણ જેવા અલંકારોનું સ્મરણ કરવું. ત્યારબાદ સહસ્ર આરવાળું, અસહ્ય તેજથી ઝળહળતું સુદર્શનચક્ર તથા કમળસમાન કરતલમાં રાજહંસ સમું દેખાતું શંખ પણ યથાવત્ ધ્યાનમાં લાવવું.
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
યોગીએ ભગવાનની અતિપ્રિય ‘કૌમોદકી’ ગદા સ્મરવી, જે શત્રુ દૈત્ય સૈનિકોને ચૂર કરે છે અને તેમના રક્તકર્દમથી લિપ્ત રહે છે. પછી પ્રભુના કણ્ઠની સુંદર માળાનું ધ્યાન કરવું, જેના આસપાસ ભમરોનાં ઝુંડ મધુર ગુંજન કરે છે. સાથે પ્રભુના કણ્ઠે શોભતા મુક્તાહારનું પણ ધ્યાન કરવું, જે તેમના સેવામાં સદા રત શુદ્ધ જીવાત્માઓનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
પછી યોગીએ તે ભગવાનના કમળમુખનું ધ્યાન કરવું, જે વ્યાકુળ ભક્તો પર કરુણા કરીને આ જગતમાં વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે. તેમના ઝળહળતા મકરાકૃતિ કુંડળોની દોલનથી તેમના સ્ફટિકસમાન સ્વચ્છ ગાલ પ્રકાશિત થાય છે અને તેમની નાસિકા ઉદાર તથા સુડોળ છે।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
પછી યોગી ભગવાનના અતિ સુંદર મુખનું ધ્યાન કરે—જે શ્રીનું નિવાસસ્થાન છે, ભમરાઓથી પરિસેવિત છે અને વાંકિયા વાળના ગોચરથી શોભિત છે; કમળસમાન નેત્રો અને રમતાં ભ્રૂઓવાળું તે મુખ એવું મનોહર છે કે ભમરાઓથી ઘેરાયેલું કમળ અને તેમાં તરતી બે માછલીઓ પણ લજ્જિત થાય।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
યોગીઓએ પૂર્ણ ભક્તિભાવથી પ્રભુની કરુણામય દૃષ્ટિનું દીર્ઘ ધ્યાન કરવું જોઈએ; તે દૃષ્ટિ તેમના નેત્રોમાંથી વારંવાર પ્રસરી ભક્તોના ભયંકર ત્રિતાપને શમાવે છે. તે દૃષ્ટિ સ્નિગ્ધ સ્મિતથી યુક્ત અને અપાર કૃપાપ્રસાદથી પરિપૂર્ણ છે।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
યોગીએ શ્રી હરિના અતિ ઉદાર સ્મિતનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; તે તેમને નમન કરનાર સૌના તીવ્ર શોકથી ઉપજેલા આંસુઓના સાગરને સુકવી દે છે. તેમજ, ઋષિઓના હિત માટે કામદેવને મોહીત કરવા તેમની આંતરંગ શક્તિ (નિજમાયા) દ્વારા પ્રગટ થયેલ પ્રભુના ધનુષાકાર ભ્રૂમંડળનું પણ ધ્યાન કરવું।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
પ્રેમભીની ભક્તિ સાથે યોગીએ પોતાના હૃદય-ગુહામાં વસતા ભગવાન વિષ્ણુના મનોહર હાસ્યનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. તેઓ હસે ત્યારે હોઠોની કાંતિથી નાનાં દાંત કુંદકળી જેવી થોડી અરুণ ઝળહળે છે. મન તેમાં અર્પિત થયા પછી યોગીને બીજું કંઈ જોવાની ઇચ્છા રહેતી નથી।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
આ રીતે ભગવાન હરિમાં ભાવ પ્રાપ્ત થતાં યોગીનું હૃદય ભક્તિથી દ્રવ થઈ જાય છે; અતિ આનંદથી રોમાંચ થાય છે અને ઉત્કંઠાથી ઉદ્ભવેલી આંસુધારાથી તે વારંવાર ભીંજાય છે. ધીમે ધીમે, પ્રભુને આકર્ષવા માટે કાંટા (બડિશ) સમાન ઉપયોગ કરેલું મન પણ તે ભૌતિક પ્રવૃત્તિઓથી પાછું ખેંચી લે છે।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
જ્યારે મન સર્વ ભૌતિક કલુષથી મુક્ત થઈ વિષયોથી વિરક્ત બને છે, ત્યારે તે દીવાના જ્વાળાની જેમ નિર્મળ થઈ નિર્વાણને પામે છે; ત્યારે ગુણપ્રવાહ નિવૃત્ત પુરુષ પરમાત્માને અવ્યવધાન એકરૂપે અનુભવે છે।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
આ પરમ નિવૃત્તિથી મન સર્વોચ્ચ પરાત્પર અવસ્થામાં સ્થિત થઈ સુખ-દુઃખની ભૌતિક કલ્પનાઓથી પરે પોતાના મહિમામાં સ્થિર થાય છે. ત્યારે યોગી પરમ પુરુષ ભગવાન સાથેના પોતાના સંબંધનું સત્ય જાણે છે અને સમજે છે કે સુખ-દુઃખ તથા તેમની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા અજ્ઞાનજન્ય અહંકારથી થાય છે, આત્માથી નહીં।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરવાથી સિદ્ધ પુરુષને દેહ સ્થિર છે કે ચાલે છે તેની કલ્પના રહેતી નથી; દેહ દૈવયોગે આવ્યો છે અને દૈવવશે જતો રહે છે—જેમ મદિરાથી મત્ત માણસને પોતાના શરીરે વસ્ત્ર છે કે નહીં તે સમજાતું નથી।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
આવા મુક્ત યોગીનો દેહ અને ઇન્દ્રિયો ભગવાનના અધિન રહી પ્રારબ્ધ કર્મ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી કાર્ય કરે છે. તે પોતાના સ્વરૂપમાં જાગૃત રહી સમાધિયોગમાં સ્થિત હોય છે અને દેહના ઉપફળોને પોતાનાં માનતો નથી; તેથી દેહની ક્રિયાઓને સ્વપ્નદેહની ક્રિયાઓ સમાન ગણે છે।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
જેમ પુત્ર અને ધન પોતાથી જુદા હોવા છતાં મનુષ્ય તેમને ‘મારા’ માને છે, તેમ જ દેહાદિને ‘હું’ માને છે; પરંતુ જેમ તે સમજી શકે છે કે પુત્ર-ધન પોતાથી ભિન્ન છે, તેમ મુક્ત આત્મા જાણે છે કે તે અને તેનો દેહ એક નથી।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
જેમ સળગતા લાકડામાંથી જ્વાળા, ચીંગારી અને ધુમાડો જન્મે છે, તેમ છતાં અગ્નિ પોતાના સ્વરૂપે તેમાંથી ભિન્ન જણાય છે।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને પ્રધાન સાથે જોડાયેલો જે ‘જીવ’ કહેવાય છે, તેનાથી ભિન્ન પરબ્રહ્મ ભગવાન જ દ્રષ્ટા-સાક્ષી આત્મા છે।
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
યોગીએ અનન્ય ભાવથી સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને જોવું જોઈએ; આમ ભેદ વિના પરમાત્મ-સાક્ષાત્કાર થાય છે।
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
જેમ એક જ અગ્નિ વિવિધ લાકડાની યોનિઓમાં વિવિધ રૂપે પ્રગટ થાય છે, તેમ પ્રકૃતિના ગુણ-વૈષમ્યથી એક આત્મા વિવિધ દેહોમાં ભિન્ન જણાય છે।
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
અતએવ કારણ-કાર્યરૂપે સત્-અસત્ બની પ્રગટ થતી, સમજવામાં કઠિન એવી પોતાની દૈવી પ્રકૃતિ—માયાને—જીતીને યોગી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.