Adhyaya 27

Verse 1

श्रीभगवानुवाच प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥

શ્રીભગવાન કપિલે કહ્યું—પ્રકૃતિમાં સ્થિત હોવા છતાં પુરુષ પ્રાકૃત ગુણોથી લિપ્ત થતો નથી; કારણ કે તે અવિકારી, અકર્તા અને નિર્ગુણ છે—જેમ જળમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્ય જળથી અસ્પૃશ્ય રહે છે।

Verse 2

स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥

જ્યારે આ જીવ પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે અહંકારની ક્રિયાથી મોહીત થઈ દેહને જ આત્મા માને છે અને ‘હું કર્તા છું’ એવો અભિમાન કરે છે।

Verse 3

तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥

એથી તે વિવશ અને અશાંત બની સંસારના માર્ગે જાય છે અને સંગજન્ય કર્મદોષોના કારણે ઊંચી-નીચી, સત્-અસત્ મિશ્ર યોનિઓમાં જન્મ લેતો રહે છે।

Verse 4

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥

વાસ્તવમાં વિષયોમાં સત્ય આધાર ન હોવા છતાં, જે વિષયોનું ધ્યાન કરે છે તેની સંસૃતિ અટકતી નથી; જેમ સ્વપ્નમાં વિષયચિંતનથી અનર્થો આવી પડે છે।

Verse 5

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥

અતએવ જે ચિત્ત અસત્ ભોગના માર્ગે આસક્ત છે, તેને તીવ્ર ભક્તિયોગ અને વૈરાગ્યથી ધીમે ધીમે વશમાં લાવવું જોઈએ।

Verse 6

यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥

યમ-નિયમ વગેરે યોગમાર્ગોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક અભ્યાસ કરીને, મારે પ્રત્યે સત્ય ભાવ રાખીને અને મારી કથાનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને શુદ્ધ ભક્તિના સ્તરે ઊઠવું જોઈએ।

Verse 7

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥

ભક્તિસેવામાં સર્વ જીવોને સમદૃષ્ટિથી જોવું, કોઈ પ્રત્યે વૈર ન રાખવું અને કોઈ સાથે અતિસંગ ન કરવો; બ્રહ્મચર્ય, મૌન/ગંભીરતા અને બળવાન સ્વધર્મનું પાલન કરવું।

Verse 8

यद‍ृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्‍मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥

ભક્તે વધારે પ્રયત્ન વિના જે મળે તેમાં સંતોષ માનવો, મિતાહાર કરવો; એકાંત આશ્રયમાં રહી શાંત, મૈત્રીભાવવાળો, કરુણ અને આત્મસંયમી બનવું।

Verse 9

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥

આ દેહ અને તેની સાથે જોડાયેલા સંબંધોમાં અસત્ આગ્રહ ન રાખવો; જ્ઞાનદૃષ્ટિથી પ્રકૃતિ અને પુરુષ (આત્મા)નું તત્ત્વ જોવું।

Verse 10

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मद‍ृक् ॥ १० ॥

ભૌતિક ચેતનાની અવસ્થાઓથી પરે, નિવૃત્ત-બુદ્ધિમાં સ્થિત રહી અન્ય તમામ જીવન-કલ્પનાઓથી અલિપ્ત રહેવું. મિથ્યા અહંકારથી મુક્ત થઈ, આકાશમાં સ્થિત સૂર્યને આંખે જોવામાં આવે તેમ પોતાના આત્મસ્વરૂપને જોવું.

Verse 11

मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥

મુક્તલિંગ જીવ પરાત્પર પરમપુરુષ ભગવાનને અનુભવે છે, જે મિથ્યા અહંકારમાં પણ પ્રતિબિંબરૂપે પ્રગટ થાય છે. એ જ ભૌતિક કારણનો આધાર અને આશ્રય છે અને સર્વમાં વ્યાપી પ્રવેશેલો છે; તે અદ્વિતીય પરમ સત્ય છે અને માયાની ભ્રમદૃષ્ટિનો પણ નિયંતા છે.

Verse 12

यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावद‍ृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥

જેમ પહેલા પાણીમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ અનુભવાય છે અને પછી ઓરડાની દિવાલ પર તેનું બીજું પ્રતિબિંબ દેખાય છે, છતાં સૂર્ય પોતે આકાશમાં જ રહે છે—એ રીતે પરમેશ્વરની હાજરી પણ અનુભવી શકાય છે.

Verse 13

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यद‍ृक् ॥ १३ ॥

આ રીતે આત્મસાક્ષાત્કારી જીવનું પ્રતિબિંબ પહેલા ત્રિવિધ અહંકારમાં અને પછી દેહ, ઇન્દ્રિયો અને મનમાં તેમના-તેમના પ્રતિબિંબરૂપે ઓળખાય છે.

Verse 14

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥

નિદ્રાને કારણે ભક્ત પંચભૂત, વિષયો, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ વગેરેમાં લીન થયો હોય તેમ દેખાય છે, છતાં તે અંદરથી જાગૃત અને નિરહંકાર રહે છે; તેથી તેને જાગતો અને મિથ્યા અહંકારથી મુક્ત સમજવો જોઈએ.

Verse 15

मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥

જીવ દ્રષ્ટા રૂપે પોતાનું અસ્તિત્વ સ્પષ્ટ અનુભવે છે, પરંતુ ઘેરી નિદ્રામાં અહંકાર લય થવાથી ખોટી રીતે પોતાને નષ્ટ માનેછે; જેમ ધન ગુમાવેલો માણસ વ્યાકુળ થાય છે.

Verse 16

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥

આ રીતે પરિપક્વ વિચારથી તે પોતાના આત્મસ્વરૂપને ઓળખે છે; ત્યારે અહંકારયુક્ત દ્રવ્યભાવમાં તેણે સ્વીકારેલી સ્થિતિ તેને સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 17

देवहूतिरुवाच पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥

દેવહૂતિએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! શું પ્રકૃતિ ક્યારેય પુરુષ (આત્મા)ને મુક્ત કરે છે? પ્રભુ, બંને પરસ્પર આશ્રિત અને નિત્ય હોય તો તેમનો વિયોગ કેવી રીતે શક્ય?

Verse 18

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥

જેમ પૃથ્વી અને તેની સુગંધનું, તથા પાણી અને તેના રસનું અલગ અસ્તિત્વ નથી; તેમ જ બુદ્ધિ અને ચેતનાનું પણ અલગ અસ્તિત્વ નથી.

Verse 19

अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥

પુરુષ ખરેખર અકર્તા હોવા છતાં કર્મબંધન તેનું જ આશ્રય લેતું દેખાય છે; પ્રકૃતિના ગુણો હાજર રહીને બાંધતા રહે તો આત્માનું કૈવલ્ય-મોક્ષ કેવી રીતે શક્ય?

Verse 20

क्‍वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥

ક્યારેક તત્ત્વવિચારથી બંધનનો મહાભય ટળી જાય તોય, કારણ ન નિવૃત્ત હોવાથી તે ફરી પ્રગટે છે.

Verse 21

श्रीभगवानुवाच अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા: નિષ્કામ ભાવથી, નિર્મળ આત્માથી સ્વધર્મ આચરો; અને મારી પ્રત્યે તીવ્ર ભક્તિ રાખી લાંબા સમય સુધી મારી કથા શ્રવણ કરો.

Verse 22

ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥

આ ભક્તિ દૃઢ જ્ઞાન અને તત્ત્વદર્શન સાથે થવી જોઈએ; બળવાન વૈરાગ્ય, તપસ્યાયુક્ત યોગ અને તીવ્ર આત્મસમાધિમાં સ્થિર થવું જોઈએ.

Verse 23

प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥

અહીં પ્રકૃતિ જીવને દિવસ-રાત દહન કરતી ઢાંકી દે છે, જાણે તે અગ્નિમાં હોય; પરંતુ ગંભીર ભક્તિસેવા દ્વારા આ પ્રભાવ દૂર થાય છે, જેમ અગ્નિમાં અરણિના લાકડા પોતે જ ભસ્મ થાય છે.

Verse 24

भुक्तभोगा परित्यक्ता द‍ृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥

ભોગો ભોગવીને અને તેમના દોષને નિત્ય જોઈને જ્યારે જીવ તેમને ત્યજી દે છે, ત્યારે તે ઈશ્વર બનવાની અશુભ વૃત્તિ ધારણ કરતો નથી અને પોતાની મહિમામાં સ્થિત થાય છે.

Verse 25

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥

જેમ સ્વપ્નાવસ્થામાં અપ્રબુદ્ધની ચેતના ઢંકાઈ જાય છે અને અનેક અમંગળ દેખાય છે; પરંતુ જાગૃત અને પૂર્ણ ચેતનાવાનને તે અમંગળ મોહમાં નાખી શકતું નથી।

Verse 26

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥

આ રીતે તત્ત્વ જાણીને જેનું મન મને અર્પિત છે તે આત્મારામ જ્ઞાની ભૌતિક કાર્યોમાં લાગેલો હોવા છતાં પ્રકૃતિ કદી તેને હાનિ કરી શકતી નથી।

Verse 27

यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥

આ રીતે અનેક જન્મો અને લાંબા સમય સુધી આત્મસાધના તથા ભક્તિમાં રત રહેનારો મુનિ બ્રહ્મલોક સુધીના સર્વ લોકોના ભોગોમાં પણ સર્વત્ર વૈરાગ્ય પામે છે અને તેની ચેતના પરિપક્વ બને છે।

Verse 28

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

મારો ભક્ત મારી અપરિમિત નિર્હેતુક કૃપાથી ખરેખર આત્મસાક્ષાત્કાર પામે છે; પોતાની દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેના સર્વ સંશયો છિન્ન થાય છે. ધીર બની તે અહીં જ સહજ રીતે પોતાના નિર્ધારિત પરમ કલ્યાણમય ધામને પ્રાપ્ત કરે છે, જે મારી શુદ્ધ આનંદમય શક્તિના આશ્રય હેઠળ ‘કૈવલ્ય’ કહેવાય છે. આ દેહનો ત્યાગ કર્યા પછી યોગી-ભક્ત તે પરમ ધામે જઈ ફરી પાછો ફરતો નથી।

Verse 29

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

મારો ભક્ત મારી અપરિમિત નિર્હેતુક કૃપાથી ખરેખર આત્મસાક્ષાત્કાર પામે છે; પોતાની દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેના સર્વ સંશયો છિન્ન થાય છે. ધીર બની તે અહીં જ સહજ રીતે પોતાના નિર્ધારિત પરમ કલ્યાણમય ધામને પ્રાપ્ત કરે છે, જે મારી શુદ્ધ આનંદમય શક્તિના આશ્રય હેઠળ ‘કૈવલ્ય’ કહેવાય છે. આ દેહનો ત્યાગ કર્યા પછી યોગી-ભક્ત તે પરમ ધામે જઈ ફરી પાછો ફરતો નથી।

Verse 30

यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥

જ્યારે સિદ્ધ યોગીનું ચિત્ત બાહ્ય માયાના પ્રકટ રૂપ એવા યોગસિદ્ધિઓના ઉપફળોમાં આસક્ત રહેતું નથી, ત્યારે મારી તરફ તેની ગતિ અનંત બને છે અને મૃત્યુશક્તિ તેને જીતતી નથી।