Adhyaya 26

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

શ્રીભગવાન (કપિલ) બોલ્યા: હે માતા, હવે હું તને પરમ તત્ત્વના વિવિધ તત્ત્વોના અલગ-અલગ લક્ષણો કહું છું; તેને જાણીને મનુષ્ય પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રભાવથી મુક્ત થાય છે.

Verse 2

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

પુરુષના આત્મદર્શન માટેનું જ્ઞાન પરમ નીઃશ્રેયસનું સાધન છે. હું તને તે જ્ઞાન વર્ણવું છું, જેના દ્વારા હૃદયની આસક્તિના ગાંઠો કપાઈ જાય છે.

Verse 3

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

પરમ પુરુષ પરમાત્મા અનાદિ છે; તેઓ પ્રકૃતિના ગુણોથી રહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે. તેઓ સ્વયંપ્રકાશ, અંતર્મુખ ધામ છે; તેમના તેજથી સમગ્ર વિશ્વ ધારિત છે.

Verse 4

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

એ સર્વશક્તિમાન વિભુએ પોતાની લીલા રૂપે, વિષ્ણુ-સંબંધિત ત્રિગુણમય દૈવી સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિને સ્વેચ્છાએ સ્વીકારી।

Verse 5

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

ત્રિગુણોથી વિવિધ રૂપો સર્જતી પ્રકૃતિ અને તેમાંથી બનેલા જીવરૂપોને જોઈને, જીવ તરત જ માયાની જ્ઞાન-આવરણ શક્તિથી મોહીત થાય છે.

Verse 6

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

આ રીતે પરાભિધ્યાન (વિસ્મૃતિ)થી પુરુષ પ્રકૃતિના કર્તૃત્વને પોતાનું માને છે; ગુણો દ્વારા થતી ક્રિયાઓને તે આત્માની ક્રિયા ગણાવે છે.

Verse 7

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

ભૌતિક ચેતના જ જીવના સંસારબંધન અને પરતંત્રતાનું કારણ છે. આત્મા અકર્તા, ઈશ્વરના સાક્ષી અને સ્વભાવથી નિર્વિકાર હોવા છતાં શરતબદ્ધ જીવનથી પ્રભાવિત થાય છે.

Verse 8

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

કાર્ય-કારણ અને કર્તૃત્વનું કારણ પ્રકૃતિ છે એમ વિદ્વાનો જાણે છે. પરંતુ પ્રકૃતિથી પર એવા પુરુષને થતો સુખ-દુઃખનો ભોગ આત્મા પોતે જ અનુભવે છે.

Verse 9

देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

દેવહૂતિએ કહ્યું: હે પુરુષોત્તમ ભગવાન, કૃપા કરીને પુરુષ અને તેની પ્રકૃતિ-શક્તિઓના લક્ષણો કહો; કારણ કે પ્રગટ-અપ્રગટ, સત્-અસત્ સર્જન આ બંને કારણો પર આધારિત છે.

Verse 10

श्रीभगवानुवाच यत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

શ્રીભગવાને કહ્યું: ત્રિગુણમય આ અવ્યક્ત, નિત્ય, સત્-અસત્ સ્વરૂપ કારણસમૂહને ‘પ્રધાન’ કહે છે. એ જ જ્યારે પ્રગટ અવસ્થામાં હોય ત્યારે તેને ‘પ્રકૃતિ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 11

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

પાંચ સ્થૂલ ભૂત, પાંચ તન્માત્રા, ચાર અંતઃકરણ, પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો—આ ચોવીસ તત્ત્વોના સમૂહને ‘પ્રાધાનિક’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 12

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

પાંચ મહાભૂત—પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. તેમજ પાંચ તન્માત્રા—ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દ—એવું મારું મત છે.

Verse 13

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

ઇન્દ્રિયો દસ છે—શ્રોત્ર, ત્વચા, નેત્ર, જિહ્વા અને નાસિકા; તેમજ કર્મેન્દ્રિયો—વાણી, હાથ, પગ, ઉપસ્થ અને પાયુ—આ દસ કહેવાય છે.

Verse 14

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

અંતઃકરણ મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્ત—આ ચાર રૂપે અનુભવાય છે. તેમનો ભેદ માત્ર તેમની જુદી જુદી ક્રિયાઓથી જ ઓળખાય છે.

Verse 15

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

આ બધું સગુણ બ્રહ્મ તરીકે ગણાય છે. એમના સંમિશ્રણનું તત્ત્વ, જેને ‘કાળ’ કહે છે, તે પચ્ચીસમું તત્ત્વ મેં કહ્યું છે.

Verse 16

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

કેટલાક લોકો કાળને ભગવાનના પૌરુષ-પ્રભાવ તરીકે કહે છે; કારણ કે પ્રકૃતિને આશ્રય કરીને અહંકારથી મોહિત કર્તા જીવને એથી જ મૃત્યુનો ભય થાય છે.

Verse 17

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

હે સ્વાયંભુવ મનુની પુત્રી માતા, પ્રકૃતિના ગુણસામ્યવાળા નિર્વિશેષ અવ્યક્તમાં જે ક્ષોભ ઉત્પન્ન કરે છે, તે જ ભગવાન ‘કાળ’ તરીકે ઓળખાય છે; તેની પાસેથી સૃષ્ટિ શરૂ થાય છે।

Verse 18

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

ભગવાન પોતાની આત્મમાયા દ્વારા સર્વ તત્ત્વોને સમન્વિત કરીને, અંદર પુરુષરૂપે (પરમાત્મા) અને બહાર કાળરૂપે રહી, સર્વ જીવોના તત્ત્વોને યોગ્ય રીતે ગોઠવે છે।

Verse 19

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

બંધિત જીવોની દૈવગતિથી પ્રકૃતિ ક્ષુબ્ધ થાય ત્યારે પરમ પુરુષ પોતાની આંતરિક શક્તિથી પોતાની યોનિરૂપ પ્રકૃતિમાં બીજ સ્થાપે છે; ત્યારબાદ પ્રકૃતિ ‘હિરણ્મય’ નામનું મહત્તત્ત્વ પ્રસવે છે।

Verse 20

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

આ રીતે વૈવિધ્ય પ્રગટ કરીને, પોતાના અંદર સર્વ બ્રહ્માંડોને ધારણ કરતું, જગતનું અંકુર અને કૂટસ્થ તેજસ્વી મહત્તત્ત્વ પ્રલયકાળે પ્રકાશને ઢાંકનાર તીવ્ર અંધકાર—આત્મપ્રસ્વાપન તમસ—ને ગળી જાય છે।

Verse 21

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

ભગવાનના પદની નિર્મળ અને શાંત અવસ્થા જે સત્ત્વગુણ છે, અને જેને ‘વાસુદેવ’ નામનું ચિત્ત (ચેતના) કહે છે, તે મહત્તત્ત્વમાં પ્રગટ થાય છે।

Verse 22

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થયા પછી ચિત્તના આ લક્ષણો એકસાથે પ્રગટ થાય છે—સ્વચ્છતા, અવિકારિતા અને શાંતતા. જેમ ધરતીના સ્પર્શ પહેલાં પાણી સ્વભાવથી નિર્મળ, મધુર અને નિશ્ચલ હોય છે, તેમ શુદ્ધ ચેતનાના લક્ષણ પૂર્ણ શાંતિ, સ્પષ્ટતા અને અવિક્ષેપ છે.

Verse 23

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

ભગવાનની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલ મહત્તત્ત્વ વિકૃત થતાં અહંકાર પ્રગટ થયો. ક્રિયાશક્તિપ્રધાન આ અહંકાર ત્રિવિધ છે—વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને તામસ. આ ત્રણ પ્રકારના અહંકારમાંથી મન, જ્ઞાનઇન્દ્રિયો, કર્મઇન્દ્રિયો અને સ્થૂલ મહાભૂત તત્ત્વો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 24

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

અહંકારના ત્રણ ભેદ—વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને તામસ—આ ત્રણમાંથી જ મન, ઇન્દ્રિયો અને સ્થૂલ મહાભૂત તત્ત્વો ઉત્પન્ન થાય છે. આ અહંકાર ભગવાનની શક્તિથી ઉત્પન્ન મહત્તત્ત્વના વિકારમાંથી પ્રગટ થાય છે.

Verse 25

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

જેનને સહસ્રશિરા સాక్షાત્ અનંત ભગવાન કહેવામાં આવે છે, એ જ પુરુષ ‘સંકર્ષણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને એ જ ભૂત, ઇન્દ્રિય અને મનના રૂપે વ્યાપ્ત છે.

Verse 26

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

અહંકારના લક્ષણો—કર્તૃત્વ, કરણત્વ (સાધનભાવ) અને કાર્યત્વ. ગુણોના પ્રભાવથી એ જ અહંકાર સાત્ત્વિકમાં શાંત, રાજસમાં ઘોર/સક્રિય અને તામસમાં વિમૂઢ/જડ કહેવાય છે.

Verse 27

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

સત્ત્વમય અહંકારના વિકારમાંથી મન-તત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું; સંકલ્પ‑વિકલ્પથી ત્યાંથી જ કામના જન્મે છે.

Verse 28

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

જીવનું મન ‘અનિરુદ્ધ’ નામે ઓળખાય છે—ઇન્દ્રિયોનો પરમ અધિષ્ઠાતા. તેનું સ્વરૂપ શરદઋતુના નિલ કમળ સમું શ્યામ છે; યોગીઓ તેને ધીમે ધીમે સાધનાથી પામે છે.

Verse 29

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

રજોગુણી અહંકારના વિકારમાંથી, હે સતી, બુદ્ધિ-તત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું. વસ્તુઓ દેખાય ત્યારે તેમનું સ્વરૂપ નિશ્ચિત કરવું અને ઇન્દ્રિયોને સહાય કરવી—આ બુદ્ધિનું કાર્ય છે.

Verse 30

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

સંશય, વિપર્યાસ (ભ્રમ), નિશ્ચય, સ્મૃતિ અને નિદ્રા—તેમના જુદા જુદા કાર્યો અનુસાર—બુદ્ધિના અલગ લક્ષણો કહેવાય છે.

Verse 31

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

રજોગુણી અહંકારમાંથી બે પ્રકારની ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે—કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો. કર્મેન્દ્રિયો પ્રાણશક્તિ પર આધારિત છે, અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો બુદ્ધિની વિજ્ઞાનશક્તિ પર આધારિત છે.

Verse 32

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

તમોગુણી અહંકાર ભગવાનની વીર્યશક્તિથી ઉદ્દીપિત થતાં શબ્દ-તન્માત્રા પ્રગટ થઈ; એ શબ્દમાંથી આકાશ અને શબ્દગ્રાહી શ્રોત્રેન્દ્રિય ઉત્પન્ન થયું।

Verse 33

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

તત્ત્વજ્ઞ વિદ્વાનો કહે છે કે શબ્દ અર્થનો આધાર છે, દૃશ્યથી પર રહેલા વક્તાની હાજરીનું લિંગ (ચિહ્ન) છે અને આકાશનું સૂક્ષ્મ તન્માત્ર સ્વરૂપ પણ છે।

Verse 34

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

આકાશ તત્ત્વનું વર્તન-લક્ષણ એ છે કે તે સર્વ જીવોના બાહ્ય અને આંતરિક અસ્તિત્વ માટે અવકાશ આપે છે અને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો તથા મનના ક્રિયાક્ષેત્રનું અધિષ્ઠાન બને છે।

Verse 35

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

શબ્દ-તન્માત્રાથી ઉત્પન્ન થયેલું આકાશ કાળગતિના પ્રેરણે વિકૃત થયું ત્યારે સ્પર્શ-તન્માત્રા પ્રગટ થઈ; ત્યારથી વાયુ અને સ્પર્શગ્રાહી ત્વગિંદ્રિય મુખ્યરૂપે ઉત્પન્ન થયા।

Verse 36

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

મૃદુતા, કઠિનતા, શૈત્ય અને ઉષ્ણતા—આ સ્પર્શના વિશેષ ગુણો છે; અને સ્પર્શને વાયુનું સૂક્ષ્મ તન્માત્ર સ્વરૂપ કહેવાય છે।

Verse 37

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

વાયુનું કર્મ ગતિ કરાવવું, મિશ્રણ કરવું, શબ્દાદિ વિષયો સુધી પહોંચ કરાવવી, અને સર્વ ઇન્દ્રિયોના યોગ્ય કાર્ય માટે નેતૃત્વ તથા આધારરૂપ થવું છે.

Verse 38

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

વાયુ અને સ્પર્શ-તન્માત્રાના સંયોગથી, દૈવપ્રેરણાનુસાર વિવિધ રૂપો પ્રગટ થાય છે. તે રૂપોના વિકાસથી તેજ (અગ્નિ) ઉત્પન્ન થાય છે અને નેત્ર રંગসহ રૂપને ગ્રહણ કરે છે.

Verse 39

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

હે સાધ્વી માતા, રૂપના લક્ષણો પરિમાણ/આકૃતિ, ગુણ અને વ્યક્તિગત વિશેષતા દ્વારા સમજાય છે. અગ્નિનું રૂપ તો તેની તેજસ્વિતા, એટલે કે પ્રભાથી ઓળખાય છે.

Verse 40

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

અગ્નિના કાર્યો—પ્રકાશ આપવો, રાંધવું, પાચન કરાવવું, ઠંડીનો નાશ કરવો, સૂકવવું/વાષ્પીભવન કરવું, તેમજ ભૂખ-તરસ અને ખાવા-પીવાની પ્રવૃત્તિ જગાવવી.

Verse 41

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

રૂપ-તન્માત્રા સાથે તેજ (અગ્નિ) વિકૃત થતાં, દૈવચોદનાથી રસ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ. રસમાંથી જળ પ્રગટ થયું અને રસ ગ્રહણ કરનાર જિહ્વા પણ પ્રગટ થઈ.

Verse 42

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

રસ મૂળ સ્વરૂપે એક જ છે; પરંતુ ભૌતિક દ્રવ્યોના સંયોગ અને વિકારે તે કષાય, મધુર, તિક્ત, કટુ, આમ્લ અને લવણ વગેરે અનેક રૂપે ભિન્ન થાય છે।

Verse 43

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

જળના લક્ષણો—ભીંજવવું, મિશ્રણોને ગાઢ/જમાવવું, તૃપ્તિ આપવી, પ્રાણને ધારણ કરી પોષવું, નરમાઈ લાવવી, તાપ દૂર કરવો, જળાશયો સતત ભરતા રહેવું અને તરસ બુઝાવી તાજગી આપવી।

Verse 44

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

જળ જ્યારે રસ-તન્માત્રા સાથે દૈવી વ્યવસ્થાથી વિકૃત થાય છે, ત્યારે તેમાંથી ગંધ-તન્માત્રા પ્રગટે છે; ત્યારથી પૃથ્વી અને ઘ્રાણેન્દ્રિય પ્રકટ થાય છે, જેના દ્વારા પૃથ્વીની સુગંધ વિવિધ રીતે અનુભવાય છે।

Verse 45

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

ગંધ સ્વરૂપે એક જ છે; પરંતુ જોડાયેલા દ્રવ્યોના અંશોના પ્રમાણભેદથી તે કરંભ-મિશ્ર, દુર્ગંધ, સુગંધ, મૃદુ, તીવ્ર, આમ્લ વગેરે અનેક પ્રકારનો બને છે।

Verse 46

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

પૃથ્વીના કાર્યલક્ષણો—પરમ બ્રહ્મના રૂપોને ઘડવું, નિવાસસ્થાનો બનાવવું, ઘડાં વગેરે ધારણપાત્રો તૈયાર કરવું; અર્થાત્ પૃથ્વી સર્વ તત્ત્વો અને સર્વ જીવોના ગુણો માટે આધાર અને પોષણસ્થાન છે।

Verse 47

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

જે ઇન્દ્રિયનો વિષય આકાશનો વિશેષ ગુણ ‘શબ્દ’ છે તેને શ્રોત્ર (શ્રવણ ઇન્દ્રિય) કહે છે; અને જેનો વિષય વાયુનો વિશેષ ગુણ ‘સ્પર્શ’ છે તેને સ્પર્શન ઇન્દ્રિય (ત્વચા) માને છે.

Verse 48

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

તેજનો વિશેષ ગુણ ‘રૂપ’ જે ઇન્દ્રિયનો વિષય છે તેને ચક્ષુ (દૃષ્ટિ) કહે છે. જળનો વિશેષ ગુણ ‘રસ’ જેનો વિષય છે તેને રસના (જીભ) કહે છે. અને પૃથ્વીનો વિશેષ ગુણ ‘ગંધ’ જેનો વિષય છે તેને ઘ્રાણ (નાક) કહે છે.

Verse 49

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

કારણ પોતાના કાર્યમાં સમન્વયરૂપે રહેલું હોવાથી, પૂર્વનું લક્ષણ ઉત્તરામાં દેખાય છે; તેથી સર્વ ભૂતોના વિશેષ ગુણો માત્ર પૃથ્વીમાં જ સ્પષ્ટ રીતે જણાય છે.

Verse 50

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

જ્યારે મહત્તત્ત્વ વગેરે આ સાત વિભાગો અસમ્મિશ્ર અને અસંહત હતા, ત્યારે જગતના આદિ ભગવાન સમય, કર્મ અને પ્રકૃતિના ગુણો સાથે તેમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 51

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

પછી ભગવાનની ઉપસ્થિતિથી પ્રેરિત અને પરસ્પર જોડાયેલા તે સાત તત્ત્વોમાંથી એક અચેતન અંડ ઉત્પન્ન થયું; તેમાંથી જ પ્રસિદ્ધ વિરાટ પુરુષ પ્રગટ થયો.

Verse 52

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

આ બ્રહ્માંડ-અંડ ભૌતિક શક્તિનું વિશેષ પ્રાકટ્ય કહેવાય છે. જળ, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, અહંકાર અને મહત્તત્ત્વનાં આવરણો ક્રમે ક્રમે દસગણા વધતાં જઈ તેને ઘેરી લે છે; બહારથી પ્રધાન દ્વારા આવૃત છે. આ અંડની અંદર ભગવાન હરિનું વિરાટ્-રૂપ છે, જેના અંગરૂપે ચૌદ લોકવ્યવસ્થાઓ છે.

Verse 53

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

જળ પર પડેલા તે સુવર્ણમય અંડકોશમાંથી પ્રગટ થઈ ભગવાન વિરાટ્-પુરુષ તેમાં પ્રવેશ્યા અને તેને અનેક વિભાગોમાં વિભાજિત કર્યો.

Verse 54

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

સૌ પ્રથમ તેમના અંદર મુખ પ્રગટ થયું; પછી વાણી (વાક્-ઇન્દ્રિય) ઉત્પન્ન થઈ અને તેની સાથે અગ્નિદેવ—તે ઇન્દ્રિયના અધિષ્ઠાતા। ત્યારબાદ બે નાસિકા પ્રગટ થઈ; તેમાં ઘ્રાણેન્દ્રિય અને પ્રાણ—જીવનવાયુ—પણ પ્રગટ થયા.

Verse 55

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

ઘ્રાણેન્દ્રિય પછી તેના અધિષ્ઠાતા વાયુદેવ પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ વિરાટ્-રૂપમાં બે આંખો પ્રગટ થઈ અને તેમાં દૃષ્ટિ-ઇન્દ્રિય ઉત્પન્ન થયું. પછી દૃષ્ટિના અધિષ્ઠાતા સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા. ત્યારપછી બે કાન પ્રગટ થયા; તેમાં શ્રવણ-ઇન્દ્રિય અને તેની સાથે દિશાઓના અધિદેવતાઓ પ્રગટ થયા.

Verse 56

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

ત્યારબાદ વિરાટ્-પુરુષે પોતાની ત્વચા પ્રગટ કરી; તેમાંથી રોમ, મૂછ અને દાઢી વગેરે પ્રગટ થયા. પછી સર્વ ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ પ્રગટ થઈ; ત્યારપછી તેમનું જનનેન્દ્રિય પણ પ્રગટ થયું.

Verse 57

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

ત્યારબાદ રેત (પ્રજનનશક્તિ) અને જળોના અધિદેવતા પ્રગટ થયા. પછી ગુદ પ્રગટ થયું; ગુદમાંથી અપાનવાયુ, અને અપાન સાથે સર્વ લોકને ભયંકર લાગતા મૃત્યુદેવ પ્રગટ થયા.

Verse 58

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

પછી પ્રભુના વિરાટરૂપના બે હાથ પ્રગટ થયા; તેમની સાથે ગ્રહણ-ત્યાગની શક્તિ, અને ત્યારબાદ સ્વરાટ ઇન્દ્ર પ્રગટ થયા. પછી બે પગ પ્રગટ થયા; તેમની સાથે ગતિની ક્રિયા, અને ત્યારબાદ હરિ (વિષ્ણુ) પ્રગટ થયા.

Verse 59

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

પછી વિરાટ્ દેહની નાડીઓ પ્રગટ થઈ અને તેમાંથી લોહિત એટલે રક્ત ઉત્પન્ન થયું. ત્યારબાદ નદીઓ (નાડીઓની અધિષ્ઠાત્રી દેવતાઓ) પ્રગટ થઈ અને પછી ઉદર પ્રગટ થયું.

Verse 60

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

પછી ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થઈ; તેમની પાછળ સમુદ્રો પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ હૃદય પ્રગટ થયું અને હૃદય પછી મન પ્રગટ થયું.

Verse 61

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

મન પછી ચંદ્ર પ્રગટ થયો. ત્યારબાદ બુદ્ધિ પ્રગટ થઈ અને બુદ્ધિ પછી વાણીના પતિ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. પછી અહંકાર પ્રગટ થયો અને ત્યારબાદ રુદ્ર (શિવ) પ્રગટ થયા; અને રુદ્ર પછી ચિત્ત તથા ચૈત્ય—ચેતનાના અધિદેવતા—પ્રગટ થયા.

Verse 62

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

આ રીતે પ્રગટ થયેલા દેવો અને ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા પોતાના પ્રાકટ્યના મૂળ વિરાટ્-પુરુષને જગાડવા ઇચ્છ્યા. પરંતુ અસમર્થ રહી, તેને જગાડવા માટે તેઓ ક્રમશઃ ફરી તેના દેહના રંધ્રોમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 63

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

અગ્નિદેવ વાણી-ઇન્દ્રિય સાથે તેમના મુખમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ જાગ્યા નહીં. પછી વાયુદેવ ઘ્રાણેન્દ્રિય સાથે તેમની નાસિકામાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ ઊઠ્યા નહીં.

Verse 64

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

સૂર્યદેવ દૃષ્ટિ-ઇન્દ્રિય સાથે તેમના નેત્રોમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ ઊઠ્યા નહીં. તેમ જ દિશાઓના અધિષ્ઠાતા શ્રવણેન્દ્રિય સાથે તેમના કાનમાં પ્રવેશ્યા, છતાં તેઓ ઊઠ્યા નહીં.

Verse 65

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

ત્વચાના અધિષ્ઠાતા અને ઔષધિ-વનસ્પતિઓ શરીરના રોમ સાથે તેમની ત્વચામાં પ્રવેશ્યાં, છતાં વિરાટ્-પુરુષ ઊઠ્યા નહીં. પછી જળના અધિષ્ઠાતા દેવ પ્રજનનશક્તિ સાથે તેમના જનનેન્દ્રિયમાં પ્રવેશ્યા, છતાં તેઓ ઊઠ્યા નહીં.

Verse 66

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

મૃત્યુદેવ અપાનવાયુ સાથે તેમના ગુદામાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ પ્રવૃત્ત ન થયા. ઇન્દ્રદેવ ગ્રહણ-ત્યાગની શક્તિ સાથે તેમના હાથોમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ ઊઠ્યા નહીં.

Verse 67

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

વિષ્ણુ ગતિશક્તિ સાથે પોતાના ચરણોમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્-પુરુષ ત્યારે પણ ઊભો ન થયો. રક્ત અને પ્રવાહશક્તિ સાથે નાડીઓ અને નદીઓ પ્રવેશી, છતાં તે વિશ્વદેહ હલ્યો નહીં.

Verse 68

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

ભૂખ-તરસ સાથે સમુદ્ર તેના ઉદરમાં પ્રવેશ્યો, છતાં વિરાટ્ ઊભો ન થયો. મન સાથે ચંદ્રદેવ તેના હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્ જાગ્યો નહીં.

Verse 69

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

બુદ્ધિ સાથે બ્રહ્મા પણ તેના હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્ ઊભો ન થયો. અહંકાર સાથે રુદ્ર પણ હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, છતાં વિરાટ્ હલ્યો નહીં.

Verse 70

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

પરંતુ જ્યારે ચૈત્ય અંતર્યામી ક્ષેત્રજ્ઞ ચિત્ત સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે જ તે વિરાટ્-પુરુષ કારણજળમાંથી ઊભો થયો.

Verse 71

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

જેમ સૂતા પુરુષને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ—તેના આધારથી ચાલતાં હોવા છતાં—પોતાના બળે જગાડી શકતા નથી; પરમાત્માની સહાયથી જ તે જાગે છે.

Verse 72

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

અતએવ યોગપ્રવૃત્ત બુદ્ધિથી, ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન વડે વિવેચન કરીને, આ દેહમાં રહેલો છતાં દેહથી પર પરમાત્માનું આત્મામાં ચિંતન કરવું।