Adhyaya 25
Kapila’s Devotional Sāṅkhya: Sādhu-saṅga, Bhakti-yoga, and Fearlessness in the Supreme Shelter
વિદુર–મૈત્રેય સંવાદમાં કર્દમ મુનિના પ્રસ્થાન પછી મૈત્રેય પરિસ્થિતિ રજૂ કરે છે—દેવહૂતિની આધ્યાત્મિક જરૂરિયાત પૂરી કરવા કપિલદેવ બિંદુ-સરોવર પાસે રહે છે. બ્રહ્માજીની ખાતરી યાદ કરીને દેવહૂતિ ઇન્દ્રિય-ક્ષોભ અને મિથ્યા અહંકારથી થયેલી પીડા કહે છે અને અજ્ઞાનમાંથી ઉદ્ધાર માટે એકમાત્ર ત્રાતા તરીકે ભગવાનને શરણ માને છે. કપિલદેવ પરમ યોગનું સ્વરૂપ સમજાવે છે—જેમાં જીવનો ભગવાન સાથે સંબંધ જોડાય અને દ્વંદ્વોથી વૈરાગ્ય જન્મે; તેઓ ગુણાકર્ષિત બંધ ચેતના અને ભગવદાશ્રિત મુક્ત ચેતનાનો ભેદ તથા કામ-લોભની શુદ્ધિ દર્શાવે છે. પછી સાધુ-લક્ષણ અને સાધુ-સંગની મહિમા—શ્રવણ-કીર્તનથી ભગવાન પ્રત્યે સ્થિર આસક્તિ પકવે અને સાચી ભક્તિ બને. દેવહૂતિના વ્યવહારિક પ્રશ્ન પર કપિલ ભક્તિની સર્વોચ્ચતા કહે છે—તે સૂક્ષ્મ દેહને વિલય કરે, અલગ પ્રયત્ન વિના મુક્તિ આપે અને ભક્તને માત્ર સેવાની ઇચ્છામાં સ્થિર કરે. અંતે ભગવાન જ નિર્ભય આશ્રય છે; લોકપાલો પણ તેમના ભયથી કાર્ય કરે છે, અને તેમના ચરણોમાં રત યોગીઓ આ જીવનમાં જ સિદ્ધિ અને ભગવત્સંગ પામે છે—આગામી સાંખ્ય વિસ્તારોની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवानात्ममायया । जात: स्वयमज: साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥
શ્રી શૌનકે કહ્યું—ભગવાન અજન્મા હોવા છતાં, પોતાની અંતરંગ માયાશક્તિથી કપિલ મુનિરૂપે સ્વયં અવતર્યા, માનવજાતિના હિત માટે આત્મતત્ત્વનું જ્ઞાન પ્રગટ કરવા।
Verse 2
न ह्यस्य वर्ष्मण: पुंसां वरिम्ण: सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसव: ॥ २ ॥
શૌનકે આગળ કહ્યું—ભગવાન કરતાં વધુ જાણનાર કોઈ નથી; સર્વ યોગીઓમાં તેમના કરતાં વધુ પૂજ્ય કે પરિપક્વ યોગી પણ નથી. તેઓ વેદોના સ્વામી છે; તેમના વિષે શ્રવણ કરવું જ ઇન્દ્રિયોની સાચી તૃપ્તિ છે।
Verse 3
यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥
અતએવ સ્વેચ્છાસ્વરૂપ ભગવાન પોતાની અંતરંગ માયાશક્તિથી જે જે લીલાઓ કરે છે, તે બધું મારા જેવા શ્રદ્ધાળુ માટે યથાર્થ રીતે વર્ણવો; તે કીર્તન કરવા યોગ્ય છે।
Verse 4
सूत उवाच द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदित: ॥ ४ ॥
શ્રી સૂત ગોસ્વામીએ કહ્યું—વિદુરના તત્ત્વજ્ઞાન સંબંધિત પ્રશ્નથી પ્રેરિત અને પ્રસન્ન થઈ, વ્યાસદેવના મિત્ર મહર્ષિ મૈત્રેયે વિદુરને આ રીતે કહ્યું।
Verse 5
मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातु: प्रियचिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिल: किल ॥ ५ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—કર્દમ મુનિ અરણ્યમાં પ્રસ્થાન કર્યા પછી, માતા દેવહૂતિને પ્રસન્ન કરવા માટે ભગવાન કપિલ બિંદુ-સરોવરનાં કિનારે જ નિવાસ કરતા રહ્યા।
Verse 6
तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातु: संस्मरती वच: ॥ ६ ॥
પરમ તત્ત્વમાર્ગનો અગ્રદર્શક ભગવાન કપિલ નિષ્કામ ભાવથી શાંતિપૂર્વક આસન પર બેઠા હતા. તેમને સામે જોઈ દેવહૂતિએ બ્રહ્માના વચનો સ્મરીને કપિલને પ્રશ્ન કરવા લાગી.
Verse 7
देवहूतिरुवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तम: प्रभो ॥ ७ ॥
દેવહૂતિએ કહ્યું—હે પ્રભુ! અસત્ ઇન્દ્રિય તૃષ્ણાથી હું અત્યંત વિરક્ત થઈ ગઈ છું. આ ઇન્દ્રિય-કલહના કારણે, હે સ્વામી, હું અજ્ઞાનના અંધ કૂવામાં પડી ગઈ છું.
Verse 8
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥
હે આદ્ય પ્રભુ, દાટવા અઘરા એવા અંધ તમસના પાર લઈ જનાર તમે જ છો. તમે મારા સચ્ચક્ષુ છો; અનેક જન્મોના અંતે માત્ર તમારા અનુગ્રહથી મેં તમને પ્રાપ્ત કર્યા છે.
Verse 9
य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षु: सूर्य इवोदित: ॥ ९ ॥
તમે સર્વ જીવોના આદ્ય ભગવાન અને પરમ ઈશ્વર છો. લોકના અજ્ઞાનરૂપ અંધકારને દૂર કરવા તમે સૂર્ય સમાન ઉદિત થયા છો, પ્રભુ.
Verse 10
अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥
હવે, હે દેવ! મારી આ મહામોહને દૂર કરવા તમે કૃપા કરો. ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા મિથ્યા અહંકારમાં તમારી માયાએ મને જોડીને રાખ્યો છે.
Verse 11
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरो: कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृते: पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥
દેવહૂતિ બોલી—હે શરણ્ય પ્રભુ, હું તમારા ચરણોમાં શરણ ગઈ છું; તમે જ એકમાત્ર આશ્રય છો. તમે સંસાર-વૃક્ષ કાપનાર કુહાડો છો. તેથી હું સદ્ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તમને નમસ્કાર કરી, પ્રકૃતિ-પુરુષ તથા સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધ વિષે પૂછું છું.
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति- र्बभाष ईषत्स्मितशोभितानन: ॥ १२ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—પોતાની માતાની નિર્મળ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિની ઇચ્છા અને પુરુષોના અપવર્ગને વધારતા પ્રશ્નો સાંભળી ભગવાને અંતરમાં તેનું અનુમોદન કર્યું. પછી હળવા સ્મિતથી શોભિત મુખ સાથે તેમણે આત્મસાક્ષાત્કાર ઇચ્છનાર સજ્જનોનો માર્ગ સમજાવ્યો.
Verse 13
श्रीभगवानुवाच योग आध्यात्मिक: पुंसां मतो नि:श्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर्यत्र दु:खस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—જીવના પરમ કલ્યાણ માટે, ભગવાન અને જીવાત્માના સંબંધને લગતો જે આધ્યાત્મિક યોગ છે, તે જ મારા મતમાં સર્વોત્તમ યોગ છે; કારણ કે તેમાં ભૌતિક સુખ અને દુઃખ બંને પ્રત્યે પૂર્ણ વૈરાગ્ય થાય છે.
Verse 14
तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥
હે નિષ્પાપ માતા, હવે હું તને એ પ્રાચીન યોગ કહું છું, જે મેં પહેલાં સાંભળવા ઇચ્છુક મહર્ષિઓને કહ્યું હતું. એ યોગ સર્વાંગે નિપુણ—બધી રીતે સેવનીય અને વ્યવહાર્ય છે.
Verse 15
चेत: खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥
જીવનું ચિત્ત જ તેના બંધન અને મુક્તિનું કારણ માનવામાં આવે છે. એ જ ચિત્ત પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત થાય તો બંધન; અને પરમ પુરુષ ભગવાનમાં રત થાય તો મુક્તિચેતનામાં સ્થિત થાય છે.
Verse 16
अहंममाभिमानोत्थै: कामलोभादिभिर्मलै: । वीतं यदा मन: शुद्धमदु:खमसुखं समम् ॥ १६ ॥
‘હું’ અને ‘મારું’ એવા દેહાભિમાનથી ઉત્પન્ન કામ-લોભાદિ મલ દૂર થાય ત્યારે મન શુદ્ધ બને છે અને સુખ-દુઃખથી પરે સમત્વમાં સ્થિર થાય છે।
Verse 17
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृते: परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥
ત્યારે જીવ પોતાને પ્રકૃતિથી પરે શુદ્ધ આત્મા—સદા સ્વયંપ્રકાશ, અતિ સૂક્ષ્મ હોવા છતાં અખંડ—રૂપે જુએ છે।
Verse 18
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥
ભક્તિથી યુક્ત, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સમૃદ્ધ આત્મા સર્વને યથાર્થ દૃષ્ટિથી જુએ છે; તે પ્રકૃતિ પ્રત્યે ઉદાસીન બને છે અને માયાનો પ્રભાવ તેના પર ક્ષીણ થાય છે।
Verse 19
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिव: पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥
અખિલાત્મા ભગવાનમાં ભક્તિયોગ વિના કોઈ યોગીને બ્રહ્મસિદ્ધિ મળતી નથી; કલ્યાણકારી માર્ગ તો એકમાત્ર ભક્તિ જ છે।
Verse 20
प्रसङ्गमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु: । स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥
વિદ્વાનો જાણે છે કે ભૌતિક આસક્તિ જીવનો અજર પાશ છે; પરંતુ એ જ આસક્તિ જ્યારે સાધુ-ભક્તોમાં લગાડાય, ત્યારે મુક્તિનું દ્વાર ખુલ્લું થાય છે।
Verse 21
तितिक्षव: कारुणिका: सुहृद: सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रव: शान्ता: साधव: साधुभूषणा: ॥ २१ ॥
સાધુના લક્ષણો—તે સહનશીલ, કરુણામય અને સર્વ જીવોનો મિત્ર હોય છે. તેને કોઈ શત્રુ નથી; તે શાંત, શાસ્ત્રનિષ્ઠ અને ઉત્તમ ગુણોથી ભૂષિત હોય છે.
Verse 22
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवा: ॥ २२ ॥
એવા સાધુઓ અનન્ય ભાવથી પ્રભુમાં દૃઢ ભક્તિ કરે છે. પ્રભુ માટે તેઓ અન્ય કર્મબંધન અને જગતના સ્વજન-બાંધવો તથા મિત્રપરિચયોનું પણ ત્યાગ કરે છે.
Verse 23
मदाश्रया: कथा मृष्टा:शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतस: ॥ २३ ॥
મારા આશ્રિત સાધુઓ મારી મીઠી કથાઓ સાંભળે છે અને કહે છે. તેમનું ચિત્ત મારેમાં સ્થિર હોવાથી તેઓ વિવિધ ભૌતિક તાપોથી પીડાતા નથી; સંસારદુઃખ તેમને સ્પર્શતું નથી.
Verse 24
त एते साधव: साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिता: । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्य: सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥
હે સાધ્વી માતા, આ મહાભક્ત સાધુઓ સર્વ આસક્તિથી રહિત છે. તારે એવા પવિત્ર પુરુષોનો સંગ ઇચ્છવો જોઈએ, કારણ કે તેમનો સંગ ભૌતિક આસક્તિના દોષોને હરિ લે છે.
Verse 25
सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायना: कथा: । तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ २५ ॥
શુદ્ધ ભક્તોના સંગમાં પરમ પુરુષના લીલા-કાર્યોની કથાઓ હૃદય અને કાનને અમૃતરસાયન જેવી આનંદદાયી લાગે છે. તે રસનું સેવન કરતાં મુક્તિના માર્ગે ક્રમે શ્રદ્ધા, રતિ (આસક્તિ) અને ભક્તિ અનુસરે છે.
Verse 26
भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियाद् दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गै: ॥ २६ ॥
ભક્તોના સંગમાં ભક્તિસેવામાં લાગીને અને પ્રભુની લીલાઓનું સતત ચિંતન કરતાં મનુષ્ય આ લોક અને પરલોકના ઇન્દ્રિયભોગોથી વૈરાગ્ય પામે છે. આ કૃષ્ણચેતનાનો સરળ યોગમાર્ગ છે; તેમાં સ્થિર થતાં મનને વશ કરી શકાય છે.
Verse 27
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन । योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥
પ્રકૃતિના ગુણોની સેવામાં ન ફસાઈ, વૈરાગ્યથી વિકસિત જ્ઞાન વધારીને અને મન સદા પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનની ભક્તિસેવામાં અર્પિત રહે એવો યોગ સાધીને, મનુષ્ય આ જ જીવનમાં મારું સાન્નિધ્ય પામે છે; કેમ કે હું જ પરમ પુરુષ અને પરમ સત્ય છું.
Verse 28
देवहूतिरुवाच काचित्त्वय्युचिता भक्ति: कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥ २८ ॥
દેવહૂતિ બોલ્યાં—હે પ્રભુ, મારા માટે યોગ્ય અને મારી પહોંચમાં હોય એવી ભક્તિ કેવી છે? જેના દ્વારા હું સહેલાઈથી અને તરત જ તમારા કમળચરણોની સેવા પ્રાપ્ત કરી શકું.
Verse 29
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदित: । कीदृश: कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥
તમે સમજાવેલો ભગવાનને લક્ષ્ય કરતો અને સંસારનો અંત લાવતો આ યોગ કયો છે? તેના કેટલા અંગો છે? અને કયા ઉપાયો દ્વારા તે પરમ યોગનું તત્ત્વતઃ જ્ઞાન થાય—કૃપા કરીને કહો.
Verse 30
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥
હે હરિ, કૃપા કરીને આ બધું મને યથાર્થ રીતે સમજાવો. મારી બુદ્ધિ મંદ છે અને હું સ્ત્રી છું; તેથી પરમ સત્ય સમજવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ તમારા અનુગ્રહથી તમે સમજાવશો તો હું સહેલાઈથી સમજીને આધ્યાત્મિક આનંદ અનુભવી શકીશ.
Verse 31
मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजात: । तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति सांख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું—માતાના વચન સાંભળી ભગવાન કપિલે તેમનો આશય જાણી લીધો અને પોતાની દેહજાત માતા પ્રત્યે કરુણાભાવથી ભરાયા. ત્યારબાદ તેમણે પરંપરાથી પ્રાપ્ત સાંખ્ય તત્ત્વ કહ્યુ, જે ભક્તિસેવા અને યોગાનુભૂતિ સાથે જોડાયેલ છે.
Verse 32
श्रीभगवानुवाच देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी ॥ ३२ ॥
ભગવાન કપિલે કહ્યું—ઇન્દ્રિયો દેવતાઓના ગુણચિહ્નોના પ્રતીક છે અને તેમની સ્વાભાવિક પ્રવૃત્તિ વેદવિધિ અનુસાર કર્મ કરવી છે. જેમ ઇન્દ્રિયો દેવતાઓના પ્રતિનિધિ છે, તેમ મન પરમાત્માનો પ્રતિનિધિ છે; તેનું સ્વાભાવિક ધર્મ સેવા છે. જ્યારે આ સેવાભાવ નિર્હેતુક રીતે ભગવાનની ભાગવતી ભક્તિમાં જોડાય, ત્યારે તે મુક્તિથી પણ શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ છે.
Verse 33
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥
ભક્તિ અલગ પ્રયત્ન વિના જ જીવના સૂક્ષ્મ આવરણને ઝડપથી ક્ષીણ કરી દે છે, જેમ જઠરાગ્નિ ખાધેલું અન્ન પચાવે છે।
Verse 34
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्पादसेवाभिरता मदीहा: । येऽन्योन्यतो भागवता: प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥
જે મારા કમળચરણોની સેવામાં રત અને મારી લીલાઓમાં લાગેલા છે, એવા શુદ્ધ ભક્તો મારી સાથે એકાત્મતા ઇચ્છતા નથી. તેઓ ભાગવત બની પરસ્પર સંગમાં મારી લીલા અને પરાક્રમનું જ સતત ગૌરવગાન કરે છે.
Verse 35
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्त: प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥
હે માતા, મારા સંતભક્તો મારા રૂપના પ્રસન્ન મુખ અને પ્રભાતસૂર્ય સમા અરুণ નેત્રો સદા જુએ છે. તેઓ મારા વિવિધ દિવ્ય, કલ્યાણકારી અને વરદાયી રૂપોના દર્શન ઇચ્છે છે અને મારી સાથે મધુર, પ્રિય વાણીમાં સંવાદ પણ કરે છે.
Verse 36
तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तै: । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति- रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ ३६ ॥
પ્રભુના દર્શનીય અંગો, ઉદાર લીલા, મધુર હાસ્ય, આકર્ષક દૃષ્ટિ અને પ્રિય વચનોને જોઈ-સાંભળી શુદ્ધ ભક્તનું ચિત્ત હરાઈ જાય છે. તેની ઇન્દ્રિયો અન્ય વિષયોથી મુક્ત થઈ ભક્તિસેવામાં લીન થાય છે; તેથી તે ઇચ્છા ન હોવા છતાં અલગ પ્રયત્ન વિના મુક્તિ પામે છે।
Verse 37
अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता- मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥
જે ભક્ત સંપૂર્ણ રીતે મારી ચિંતનમાં લીન છે, તે સત્યલોક વગેરે ઉચ્ચ લોકોમાં મળતી સર્વોચ્ચ કૃપા પણ ઇચ્છતો નથી; યોગથી મળતી અષ્ટ સિદ્ધિઓ પણ નથી માંગતો; વૈકુંઠ-રાજ્યની પણ લાલસા નથી રાખતો. છતાં, નિસ્પૃહ રહીને પણ, તે આ જીવનમાં જ મારી તરફથી અપાતી સર્વ મંગલ આશીર્વાદોનો અનુભવ કરે છે।
Verse 38
न कर्हिचिन्मत्परा: शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेति: । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरु: सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥
મારા પરાયણ, શાંત સ્વરૂપ ભક્તો ક્યારેય નષ્ટ થતા નથી; શસ્ત્રો તેમની દિવ્ય વિભૂતિને હરી શકતા નથી, ન તો સમયનો ફેરફાર તેને નાશ કરી શકે. જે મને પ્રિય આત્મા, પુત્ર, મિત્ર, ગુરુ, ઉપકારક અને ઇષ્ટ દેવ માને છે, તેઓ કોઈ પણ સમયે પોતાની પ્રાપ્તિથી વંચિત થતા નથી।
Verse 39
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
જે ભક્ત આ લોક અને પરલોકની ઇચ્છાઓ, તેમજ દેહસંબંધિત ધન, સંતાન, પશુ, ઘર વગેરે તમામ આશાઓ ત્યજી, અન્ય બધા આધાર છોડીને, સર્વવ્યાપી વિશ્વના સ્વામી એવા મને અનન્ય ભક્તિથી ભજે છે—તેને હું જન્મ-મૃત્યુની પાર લઈ જાઉં છું।
Verse 40
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
જે ભક્ત આ લોક અને પરલોકની ઇચ્છાઓ, તેમજ દેહસંબંધિત ધન, સંતાન, પશુ, ઘર વગેરે તમામ આશાઓ ત્યજી, અન્ય બધા આધાર છોડીને, સર્વવ્યાપી વિશ્વના સ્વામી એવા મને અનન્ય ભક્તિથી ભજે છે—તેને હું જન્મ-મૃત્યુની પાર લઈ જાઉં છું।
Verse 41
नान्यत्र मद्भगवत: प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मन: सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥
હું જ પ્રધાન-પુરુષેશ્વર, સર્વભૂતોનો પરમાત્મા અને સૃષ્ટિનું આદિકારણ છું; મને છોડીને અન્ય આશ્રય લેતાં જન્મ-મૃત્યુનો ભયંકર ભય કદી દૂર થતો નથી.
Verse 42
मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥
મારા ભયથી આ પવન વહે છે, મારા ભયથી સૂર્ય તપે છે; મારા ભયથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, મારા ભયથી અગ્નિ દહે છે, અને મારા ભયથી મૃત્યુ પોતાનું કાર્ય કરે છે.
Verse 43
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिन: । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ ४३ ॥
જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત ભક્તિયોગમાં લીન યોગીઓ પોતાના શાશ્વત કલ્યાણ માટે મારા ચરણકમળના મૂળમાં શરણ લે છે; તેથી તેઓ નિર્ભય બની ભગવદ્ધામમાં પ્રવેશ માટે યોગ્ય થાય છે.
Verse 44
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदय: । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥
આ લોકમાં મનુષ્યોના પરમ શ્રેયનો ઉદય એટલો જ છે—તીવ્ર ભક્તિયોગથી મનને મને અર્પણ કરી સ્થિર કરવું; એ જ જીવનની અંતિમ સિદ્ધિ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય છે.
Frequently Asked Questions
Devahūti approaches Kapila because she recognizes sense agitation and false ego as the cause of her fall into ignorance. She seeks a direct remedy for identification with body and relations—asking for the knowledge and practice that cut the ‘tree of material existence.’ Her appeal is framed as śaraṇāgati: Kapila is her ‘transcendental eye’ attained after many births, and only His instruction can dispel the darkness of avidyā.
Kapila defines the highest yoga as the system that relates the individual soul to the Supreme Lord and yields the living entity’s ultimate benefit by generating detachment from material happiness and distress. In practice, it is yoga whose mind-fixation and renunciation are powered by devotional service (bhakti); without bhakti, self-realization remains incomplete.
A sādhu is described as tolerant, merciful, friendly to all beings, free from enmity, peaceful, scripturally grounded, and unwavering in devotional service. Sādhu-saṅga is emphasized because it redirects the jīva’s powerful attachment: material attachment binds, but attachment to self-realized devotees opens liberation. In their association, kṛṣṇa-kathā becomes pleasing, purifies the heart, fixes attraction, and matures into real bhakti.
Kapila explains that bhakti dissolves the subtle body—mind, intelligence, and ego—without separate effort, like digestion by gastric fire. As the devotee becomes absorbed in the Lord’s form, words, and pastimes, other sense engagements fade; liberation arises as a byproduct of exclusive service rather than as an independently pursued goal.
The passage asserts the Lord’s absolute supremacy (aiśvarya): cosmic forces and administrators function within His law, so the wind blows, the sun shines, Indra sends rain, fire burns, and death operates ‘out of fear’—meaning under His inviolable governance. The theological point is practical: only shelter in Him grants abhaya (fearlessness) beyond birth and death.