Adhyaya 24

Verse 1

मैत्रेय उवाच निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनि: । दयालु: शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે વૈરાગ્યભર્યા વચનો બોલતી, મનુની પ્રશંસનીય પુત્રી દેવહૂતિને, ભગવાન વિષ્ણુના વચનો સ્મરીને, દયાળુ મુનિ કર્દમે આ પ્રમાણે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 2

ऋषिरुवाच मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते ॥ २ ॥

ઋષિ બોલ્યા—હે રાજકુમારી, તું પોતાને લઈને નિરાશ ન થા; તું નિંદારહિત અને પ્રશંસનીય છે. અચ્યુત પરમેશ્વર ટૂંક સમયમાં તારા ગર્ભમાં પુત્રરૂપે પ્રવેશ કરશે।

Verse 3

धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३ ॥

તમે પવિત્ર વ્રતો ધારણ કર્યા છે; તમારું કલ્યાણ થાઓ. તેથી ઇન્દ્રિય-દમ, નિયમ, તપ અને ધન-દાન દ્વારા, શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રભુનું ભજન કરો.

Verse 4

स त्वयाराधित: शुक्लो वितन्वन्मामकंयश: । छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावन: ॥ ४ ॥

તારા દ્વારા આરાધિત તે પરમ શુદ્ધ ભગવાન મારું યશ વિસ્તરાવશે; ઉદાર બની બ્રહ્મજ્ઞાન શીખવતાં, પુત્રરૂપે આવી તારા હૃદયની ગાંઠ કાપી નાખશે.

Verse 5

मैत्रेय उवाच देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापते: । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५ ॥

શ્રી મૈત્રેય બોલ્યા—દેવહૂતિએ પ્રજાપતિ કર્દમનો સંદેશ ગૌરવ અને પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી સ્વીકાર્યો; અને સર્વના હૃદયમાં સ્થિત કૂટસ્થ જગદ્ગુરુ પરમ પુરુષનું ભજન શરૂ કર્યું.

Verse 6

तस्यां बहुतिथे काले भगवान्मधुसूदन: । कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥

ઘણા લાંબા સમય પછી ભગવાન મધુસૂદન કર્દમના વીર્યમાં પ્રવેશ કરીને દેવહૂતિના ગર્ભમાં પ્રગટ થયા; જેમ યજ્ઞમાં લાકડામાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે તેમ.

Verse 7

अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघना: । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७ ॥

તે સમયે આકાશમાં ઘનઘોર વાદળોના રૂપે દેવતાઓએ વાદ્યો વગાડ્યા; ગંધર્વોએ પ્રભુની મહિમા ગાઈ અને અપ્સરાઓ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગી.

Verse 8

पेतु: सुमनसो दिव्या: खेचरैरपवर्जिता: । प्रसेदुश्च दिश: सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८ ॥

પ્રભુના પ્રાગટ્ય સમયે આકાશમાં નિર્ભયે વિહરતા દેવતાઓએ દિવ્ય પુષ્પવર્ષા કરી. સર્વ દિશાઓ, સર્વ જળ અને સૌના મન પરમ પ્રસન્ન થયા.

Verse 9

तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भू: साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥

પછી સ્વયંભૂ બ્રહ્મા મરીચિ આદિ ઋષિઓ સાથે સરસ્વતી નદીથી પરિભ્રમિત કર્દમ મુનિના આશ્રમસ્થાને ગયા.

Verse 10

भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । तत्त्वसंख्यानविज्ञप्‍त्यै जातं विद्वानज: स्वराट् ॥ १० ॥

હે શત્રુહન! અજન્મા અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિમાં લગભગ સ્વતંત્ર એવા બ્રહ્માએ સમજ્યું કે દેવહૂતિના ગર્ભમાં શુદ્ધ સત્ત્વગુણના અંશરૂપે પરબ્રહ્મ ભગવાનનો એક અંશ સાંખ્ય-યોગનું પૂર્ણ તત્ત્વજ્ઞાન સમજાવવા પ્રગટ થયો છે.

Verse 11

सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैरसुभि: कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ ११ ॥

પછી બ્રહ્માએ વિશુદ્ધ ચિત્તથી અને પ્રસન્ન ઇન્દ્રિયો સાથે, અવતારકાર્ય કરવા ઇચ્છુક ભગવાનની આરાધના કરી અને કર્દમ (તથા દેવહૂતિ) ને આ રીતે કહ્યું.

Verse 12

ब्रह्मोवाच त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकत: । यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन् ॥ १२ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે તાત કર્દમ! તું નિષ્કપટપણે મારા વચનને માન આપીને સ્વીકાર્યું છે; તેથી તું મારી યોગ્ય ઉપાસના કરી છે. મેં જે જે આદેશ આપ્યા તે તું અમલમાં મૂકી મને સન્માનિત કર્યો છે.

Verse 13

एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकै: । बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वच: ॥ १३ ॥

પુત્રોએ પિતાની સેવા એટલી જ મર્યાદામાં કરવી જોઈએ. પિતા અથવા ગુરુની આજ્ઞાને આદરથી ‘હા, મહારાજ’ કહી સ્વીકારવી જોઈએ.

Verse 14

इमा दुहितर: सत्यस्तव वत्स सुमध्यमा: । सर्गमेतं प्रभावै: स्वैर्बृंहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥

હે વત્સ, તારી આ સુકુમાર કમરવાળી પુત્રીઓ નિશ્ચયે અત્યંત સતી અને પતિવ્રતા છે. તેઓ પોતાની પોતાની સંતતિથી આ સૃષ્ટિને અનેક રીતે વિસ્તરાવશે.

Verse 15

अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि । आत्मजा: परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥

અતએવ આજે તું તારી પુત્રીઓને તેમના સ્વભાવ અને રુચિ અનુસાર શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને અર્પણ કર, અને આ રીતે જગતમાં તારો યશ વિસ્તરાવ.

Verse 16

वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६ ॥

હે કર્દમ, હું જાણું છું કે આદ્ય પુરુષોત્તમ ભગવાન પોતાની અંતરંગ માયાથી અવતરી પ્રગટ થયા છે. તેઓ જીવોની ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપનાર છે અને હવે કપિલ મુનિનું દેહ ધારણ કર્યું છે.

Verse 17

ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटा: । हिरण्यकेश: पद्माक्ष: पद्ममुद्रापदाम्बुज: ॥ १७ ॥

શાસ્ત્રજ્ઞાન અને તેના વ્યવહારિક વિજ્ઞાન-યોગ દ્વારા કપિલ મુનિ—સુવર્ણ કેશ, કમળ સમાન નેત્ર અને કમળચિહ્નિત પાદપદ્મ ધરાવનાર—આ ભૌતિક જગતમાં કર્મવાસનાની ઊંડી મૂળોને ઉખેડી નાખશે.

Verse 18

एष मानवि ते गर्भं प्रविष्ट: कैटभार्दन: । अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥

હે મનુની પુત્રી દેવહૂતિ! કૈટભનો સંહાર કરનાર એ જ પરમ પુરુષ હવે તારા ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો છે. તે અજ્ઞાન અને સંશયની ગાંઠ કાપીને પૃથ્વી પર સર્વત્ર વિહરશે.

Verse 19

अयं सिद्धगणाधीश: साङ्ख्याचार्यै: सुसम्मत: । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धन: ॥ १९ ॥

તારો પુત્ર સિદ્ધગણનો અધિપતિ થશે. સાંખ્ય-જ્ઞાનના આચાર્યો તેને ઉત્તમ રીતે સ્વીકારશે, અને લોકમાં ‘કપિલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ તારી કીર્તિ વધારશે.

Verse 20

मैत्रेय उवाच तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारै: सहनारद: । हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ ॥ २० ॥

શ્રીમૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે તેમને આશ્વાસન આપી જગત્સ્રષ્ટા બ્રહ્મા, જે ‘હંસ’ તરીકે ઓળખાય છે, ચાર કુમારો અને નારદ સાથે હંસવાહન પર બેસીને ત્રિધામના પરમ લોકમાં ગયા.

Verse 21

गते शतधृतौ क्षत्त: कर्दमस्तेन चोदित: । यथोदितं स्वदुहितृ: प्रादाद्विश्वसृजां तत: ॥ २१ ॥

હે ક્ષત્તા (વિદુર)! શતધૃતિ બ્રહ્મા ગયા પછી, તેમના આદેશ મુજબ કર્દમ મુનિએ જેમ કહ્યું હતું તેમ પોતાની નવ પુત્રીઓને વિશ્વની પ્રજા સર્જનારા નવ મહર્ષિઓને અર્પણ કરી દીધી.

Verse 22

मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥

કર્દમ મુનિએ પોતાની પુત્રી કલાને મરીચિને, અનસૂયાને અત્રિને, શ્રદ્ધાને અંગિરાને અને હવિર્ભૂને પુલસ્ત્યને આપી. ગતિ પુલહને, પતિવ્રતા ક્રિયા ક્રતુને, ખ્યાતિ ભૃગુને અને અરુંધતી વસિષ્ઠને અર્પણ કરી.

Verse 23

मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥

કર્દમ મુનિએ પોતાની પુત્રી કલાને મરીચિને અને અનસૂયાને અત્રિને આપી. તેમણે શ્રદ્ધાને અંગિરાને અને હવિર્ભૂને પુલસ્ત્યને સોંપી. ગતિ પુલહને, પતિવ્રતા ક્રિયા ક્રતુને, ખ્યાતિ ભૃગુને અને અરુંધતી વસિષ્ઠને અર્પણ કરી.

Verse 24

अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥

તેમણે અથર્વાને શાંતિ આપી, જેના દ્વારા યજ્ઞવિધિ સુવ્યવસ્થિત રીતે વિસ્તરે અને સંપન્ન થાય છે. આ રીતે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના લગ્ન કરાવી, તેમણે તેમને તેમની પત્નીઓসহ પોષ્યા.

Verse 25

ततस्त ऋषय: क्षत्त कृतदारा निमन्‍त्र्‍य तम् । प्रातिष्ठन्नन्दिमापन्ना: स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५ ॥

હે ક્ષત્તા (વિદુર), લગ્ન પૂર્ણ થયા પછી તે ઋષિઓએ કર્દમ પાસેથી વિદાય લીધી અને આનંદથી ભરપૂર થઈ, દરેક પોતપોતાના આશ્રમમંડળ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 26

स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥

કર્દમ મુનિને જ્યારે ખબર પડી કે દેવતાઓના અધિપતિ, ત્રિયુગ ભગવાન વિષ્ણુ અવતર્યા છે, ત્યારે તેઓ એકાંત સ્થાને તેમની પાસે ગયા, પ્રણામ કર્યા અને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 27

अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलै: । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवता: ॥ २७ ॥

કર્દમ મુનિ બોલ્યા— અહો! પોતાના દુષ્કર્મોથી ભૌતિક બંધનમાં ફસાઈ નરકમાં દહન પામતા જીવો પ્રત્યે, બહુ સમય પછી, આ જગતના દેવતાઓ નિશ્ચયે પ્રસન્ન થયા છે।

Verse 28

बहुजन्मविपक्‍वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतय: शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥

ઘણા જન્મોની પરિપક્વ સાધના અને પૂર્ણ યોગ-સમાધિ દ્વારા યતિઓ એકાંત સ્થાનોમાં ભગવાનના કમળચરણોના દર્શન માટે પ્રયત્ન કરે છે।

Verse 29

स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य न: । गृहेषु जातो ग्राम्याणां य: स्वानां पक्षपोषण: ॥ २९ ॥

અમારા જેવા સામાન્ય ગૃહસ્થોની બેદરકારીને પણ ગણ્યા વિના, એ જ ભગવાન આજે અમારા ઘરમાં પ્રગટ થયા છે—માત્ર પોતાના ભક્તોના પોષણ માટે।

Verse 30

स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धन: ॥ ३० ॥

કર્દમ મુનિએ કહ્યું: હે પ્રભુ, ભક્તોના માનને વધારનાર તમે, તમારું વચન સત્ય કરવા અને સાચા જ્ઞાનનો માર્ગ પ્રસારિત કરવા મારા ઘરમાં અવતર્યા છો।

Verse 31

तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिण: ॥ ३१ ॥

હે ભગવન, ભલે તમને કોઈ ભૌતિક રૂપ ન હોય, છતાં તમારા પોતાના અસંખ્ય દિવ્ય રૂપો છે; એ જ તમારા પરમ સ્વરૂપો છે, જે તમારા ભક્તોને પ્રિય લાગે છે।

Verse 32

त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥

હે પ્રભુ, પરમ તત્ત્વ જાણવા ઇચ્છતા મહર્ષિઓ સદા તમારા કમળચરણોને વંદન-પૂજન લાયક આશ્રયરૂપે માને છે. તમે ઐશ્વર્ય, વૈરાગ્ય, યશ, જ્ઞાન, વીર્ય અને શ્રીથી પરિપૂર્ણ છો; તેથી હું તમારા ચરણોમાં શરણ લઉં છું।

Verse 33

परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥

હું પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન કપિલને શરણું પામું છું—જે સ્વતંત્ર શક્તિસંપન્ન પરાત્પર છે, પ્રધાન (પ્રકૃતિ) અને કાળના અધિષ્ઠાતા છે, ત્રિગુણમય લોકોના પાલક છે અને પ્રલય પછી સર્વ પ્રપંચને પોતામાં લીન કરે છે।

Verse 34

आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकाम: । परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोक: ॥ ३४ ॥

હે પ્રજાઓના સ્વામી! આજે હું આપને એક વિનંતી કરું છું. આપે મને પિતૃઋણમાંથી મુક્ત કર્યો છે અને મારી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ છે; તેથી હું પરિભ્રાજકનો માર્ગ સ્વીકારી ગૃહસ્થજીવન ત્યજી, હૃદયમાં આપનું સ્મરણ રાખીને, શોકરહિત થઈ વિહરવા ઇચ્છું છું।

Verse 35

श्री भगवानुवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥

શ્રી ભગવાન કપિલે કહ્યું: લોક માટે મારું વચન—પ્રત્યક્ષ હોય કે શાસ્ત્રમાં—સર્વથા પ્રમાણ છે. હે મુનિ! મેં પહેલાં તને જે સત્ય કહ્યું હતું કે હું તારો પુત્ર બની અવતરીશ, તે સત્ય પૂર્ણ કરવા માટે જ હું અવતર્યો છું।

Verse 36

एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥ ३६ ॥

આ લોકમાં મારું આ અવતરણ ખાસ કરીને મુમુક્ષુઓ માટે છે—જે અનાવશ્યક ભૌતિક આશાઓના બંધનમાંથી મુક્તિ ઇચ્છે છે—આત્મદર્શન માટે અત્યંત માન્ય સાંખ્ય મુજબ તત્ત્વોની ગણના-વિશ્લેષણ સમજાવવા માટે।

Verse 37

एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥

આત્મસાક્ષાત્કારનો આ સૂક્ષ્મ અને દુર્બોધ માર્ગ લાંબા કાળના પ્રવાહમાં લુપ્ત થઈ ગયો હતો. તેને ફરી પ્રવર્તિત કરવા માટે જ મેં આ કપિલ-દેહ ધારણ કર્યો છે—એવું જાણો।

Verse 38

गच्छ कामं मयापृष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥

મારી અનુમતિથી તું ઇચ્છા મુજબ જા; તારા સર્વ કર્મો મને અર્પણ કર. અતિ દુર્જય મૃત્યુને જીતી અમૃતત્વ માટે મને ભજ.

Verse 39

मामात्मानं स्वयंज्योति: सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९ ॥

તારા પોતાના હૃદયમાં, બુદ્ધિ દ્વારા, સર્વ જીવોના હૃદય-ગુહામાં વસતા સ્વયંપ્રકાશ પરમાત્મા એવા મને તું સદા જોશે. તેથી તું શોક અને ભય રહિત અવસ્થાને પામશે.

Verse 40

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥

હું મારી માતાને પણ આ આધ્યાત્મિક વિદ્યા આપિશ, જે સર્વ કર્મફળની પ્રતિક્રિયાઓને શમાવે છે. તેના દ્વારા તે સિદ્ધિ અને આત્મસાક્ષાત્કાર પામી ભૌતિક ભયને પાર કરશે.

Verse 41

मैत्रेय उवाच एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापति: । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥

શ્રી મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે પુત્ર કપિલ દ્વારા પૂર્ણ ઉપદેશ પામીને પ્રજાપતિ કર્દમ મુનિ પ્રસન્નચિત્તે તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને તરત જ વનમાં ગયા.

Verse 42

व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनि: । नि:सङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतन: ॥ ४२ ॥

મુનિ કર્દમે મૌનવ્રત ધારણ કર્યું અને એકમાત્ર પરમ પુરુષના શરણમાં રહી તેમનું ચિંતન કર્યું. નિઃસંગ બની સન્યાસીની જેમ પૃથ્વી પર વિચર્યા—ન અગ્નિનો સંબંધ, ન નિવાસનો આશ્રય.

Verse 43

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसत: परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते ॥ ४३ ॥

તેણે મનને પરબ્રહ્મ પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનમાં સ્થિર કર્યું; જે કારણ-કાર્યથી પરે છે, ત્રિગુણોને પ્રગટ કરે છતાં ત્રિગુણાતીત છે, અને માત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ અનુભવી શકાય છે।

Verse 44

निरहंकृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्व: समद‍ृक् स्वद‍ृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीर: प्रशान्तोर्मिरिवोदधि: ॥ ४४ ॥

આ રીતે તે ધીમે ધીમે અહંકાર અને મમતા રહિત થયો. દ્વંદ્વોથી અચળ, સર્વને સમદૃષ્ટિથી જોનાર અને પોતાના સ્વરૂપને પણ જોનાર બન્યો. તેની બુદ્ધિ અંતર્મુખ થઈ અને તે તરંગરહિત સમુદ્રની જેમ સંપૂર્ણ શાંત થયો।

Verse 45

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धन: ॥ ४५ ॥

આ રીતે સર્વજ્ઞ અંતર્યામી પરમાત્મા ભગવાન વાસુદેવમાં પરાભક્તિભાવથી સ્થિત થઈ તેણે આત્મસિદ્ધિ મેળવી અને બંધનોમાંથી મુક્ત થયો।

Verse 46

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥

તેણે જોયું કે ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે; અને સર્વ ભૂતો ભગવાનમાં તથા આત્મામાં પણ સ્થિત છે।

Verse 47

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गति: ॥ ४७ ॥

ઇચ્છા અને દ્વેષથી રહિત, સર્વત્ર સમચિત્ત, અને નિર્મળ ભગવદ્ભક્તિથી યુક્ત કર્દમ મુનિએ અંતે ભાગવતી ગતિ—ભગવદ્ધામ તરફ પરત જવાનો માર્ગ—પ્રાપ્ત કર્યો।