Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
પાછલા અધ્યાયમાં ગૃહસ્થાશ્રમ સ્થાપ્યા પછી દેવહૂતિ પતિવ્રતા-ધર્મથી કર્દમ મુનિની સેવા કરતી તપ અને આત્મ-ઉપેક્ષાથી અત્યંત કૃશ થઈ જાય છે. કરુણામય કર્દમ પ્રસન્ન થઈ જણાવે છે કે વિષ્ણુની કૃપા વિના સર્વ સિદ્ધિઓ ક્ષણભંગુર છે; છતાં તે દેવહૂતિને દુર્લભ વર અને દિવ્ય દર્શન આપે છે. દેવહૂતિ પૂર્વ વચન મુજબ સંતાન-પ્રાપ્તિની વિનંતી કરે છે; કર્દમ રત્નમય વિમાન પ્રગટ કરી તેને વિષ્ણુના પવિત્ર સરોવર બિંદુ-સરોવરમાં સ્નાન કરવા કહે છે, જ્યાં અપ્સરાઓ તેને સ્નાન કરાવી શૃંગાર કરીને સૌંદર્ય પુનઃસ્થાપિત કરે છે. પછી દંપતી મેરુ, નંદન વગેરે દિવ્ય ઉપવન-ભૂમિઓમાં વિહાર કરે છે—યોગૈશ્વર્ય અને સૂક્ષ્મ ભોગની મોહક શક્તિ પ્રગટ થાય છે. કર્દમ નવ રૂપે વિભાજિત થઈ દેવહૂતિને તૃપ્ત કરે છે; સો વર્ષ ક્ષણ સમા વીતે છે અને એક જ દિવસે નવ પુત્રીઓ જન્મે છે. સંન્યાસ માટે કર્દમ આગળ વધે ત્યારે દેવહૂતિનું હૃદય ભોગથી વળી અસ્તિત્વભય અને આધ્યાત્મિક તાત્કાલિકતાથી ભરાય છે—સમય વેડફાયો તેનો શોક, ઇન્દ્રિયસંગને બંધન માનવું, અને અભયની યાચના; આગળ કપિલ દ્વારા જ્ઞાન-ભક્તિથી મુક્તિ-ઉપદેશનો આ સેતુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—માતા-પિતા પ્રસ્થાન કર્યા પછી, પતિના મનોભાવ જાણનારી સાધ્વી દેવહૂતિ નિત્ય પ્રેમથી પતિની સેવા કરતી રહી, જેમ ભવાની પ્રભુ શિવની સેવા કરે છે.
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
હે વિદુર! દેવહૂતિએ આત્મીયતા, આંતરિક શુચિતા, ગૌરવભર્યો આદર, ઇન્દ્રિયદમન, સ્નેહભરી શুশ્રૂષા અને મધુર વાણીથી પતિની સેવા કરી.
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
કામ, દંભ, દ્વેષ, લોભ, પાપ અને મદ ત્યજીને, સાવચેત અને પરિશ્રમી રહી, તેણે પોતાના અત્યંત તેજસ્વી પતિને નિત્ય સંતોષ્યો.
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
દેવર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ કર્દમ મુનિએ મનુની તે માનવી પુત્રીને જોઈ, જે પતિવ્રતા હતી અને પતિને વિધિ કરતાં પણ મહાન માનીને તેની પાસેથી મહાન આશીર્વાદોની આશા રાખતી હતી. લાંબા સમય સુધી સેવા અને વ્રતચર્યાથી તે ક્ષીણ અને કૃશ થઈ ગઈ. તેની સ્થિતિ જોઈ કર્દમ કરુણાથી દ્રવિત થયા અને પ્રેમથી ગદગદ વાણીમાં તેને બોલ્યા.
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
મનુની પુત્રી, જે પતિપ્રતિ પૂર્ણ વફાદાર અને પતિવ્રતા હતી, તેણે કર્દમ મુનિને દૈવથી પણ મહાન માન્યા અને તેમની પાસેથી મહાન આશીર્વાદોની આશા રાખી. લાંબા સમય સુધી સેવા અને વ્રતચર્યાથી તે દુર્બળ અને કૃશ થઈ ગઈ. તેની સ્થિતિ જોઈ દેવર્ષિવર્ય કર્દમ કરુણાથી દ્રવિત થયા અને પ્રેમથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યા।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
કર્દમ મુનિ બોલ્યા—હે માનનીય માનવી, તારી પરમ શૂશ્રૂષા અને ઉત્તમ ભક્તિથી આજે હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. દેહધારીઓને પોતાનું શરીર અતિ પ્રિય હોય છે; છતાં મારા માટે તું પોતાના દેહની યોગ્ય સંભાળ લીધી નથી—આ મને આશ્ચર્ય કરે છે।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
સ્વધર્મમાં સ્થિર રહી તપ, સમાધિ, વિદ્યા અને આત્મયોગ દ્વારા મેં જે ભગવત્પ્રસાદરૂપ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી છે, તું મારી સેવામાં લાગેલી હોવાથી તે બધું તારા માટે જ રોકાઈ ગયું છે. હવે તેને જો; ભય અને શોક રહિત તે ફળો જોવા માટે હું તને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપું છું।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
ભગવાન ઉરુક્રમ (વિષ્ણુ)ની કૃપા સિવાય બીજા ભોગોનો શું ઉપયોગ? તેમની ભ્રૂની નાની હલચલથી પણ સર્વ ભૌતિક સિદ્ધિઓ નાશ પામી શકે. તું પતિધર્મની ભક્તિથી સિદ્ધ થઈ ગઈ છે; તેથી પોતાના ધર્મમાંથી ઉપજેલા દિવ્ય વૈભવો ભોગવ—જે રાજવૈભવના ગર્વાળાઓને પણ દુર્લભ છે।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
અખિલ યોગમાયા-વિદ્યામાં નિપુણ એવા પતિનું એવું વચન સાંભળી નિર્દોષ દેવહૂતિ અત્યંત સંતોષ પામી. વિનય અને પ્રેમથી વિહ્વલ થઈ, થોડા લજ્જાભર્યા દૃષ્ટિ સાથે હસતાં મુખે તે ગદગદ વાણીમાં બોલી।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
દેવહૂતિ બોલ્યાં—હે પ્રિય પતિ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! યોગમાયાના આશ્રયથી તમે અમોઘ યોગશક્તિઓના અધિપતિ અને સિદ્ધ છો, એ હું જાણું છું. તમે એક વાર દેહસંગનો જે વચન આપ્યો હતો તે હવે પૂર્ણ થાઓ; કારણ કે મહિમાવાન પતિ ધરાવતી પતિવ્રતા માટે સંતાનપ્રાપ્તિ મહાન ગુણ છે.
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
દેવહૂતિએ કહ્યું—હે નાથ! શાસ્ત્ર મુજબ જે જે કર્તવ્ય છે તે શીખવીને તેવી વ્યવસ્થા કરો કે અતૃપ્ત કામનાથી કૃશ થયેલું મારું શરીર તમારા યોગ્ય બને. અને હે પ્રભુ, મનોભવથી પીડિત આ દીના માટે આ હેતુને યોગ્ય એવું ઘર પણ વિચારશો.
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર! પ્રિય પત્નીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતા ઋષિ કર્દમે યોગશક્તિનો આશ્રય લીધો અને તરત જ પોતાની ઇચ્છા મુજબ ચાલે એવું દિવ્ય વિમાન પ્રગટ કર્યું.
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
તે દિવ્ય વિમાન સર્વકામદુઘ હતું—ઇચ્છિત બધું આપનારું; સર્વ રત્નોથી સમન્વિત, મણિ-સ્તંભોથી શોભિત, અને તેમાં સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ તથા સામગ્રી એવી હતી કે સમય સાથે વધતી જતી હતી.
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
તે વિમાન દિવ્ય ઉપકરણોથી સજ્જ હતું અને સર્વ ઋતુઓમાં સુખ આપનારું હતું. ચારે તરફ રંગબેરંગી ધ્વજ, તોરણ અને કલાત્મક અલંકારોથી તે શોભિત હતું. મધુર ગુંજન કરતી મધમાખીઓને આકર્ષે એવી મનોહર પુષ્પમાળાઓથી તે અલંકૃત હતું; તેમજ મલમલ, ક્ષૌમ, રેશમ અને નાનાવિધ વસ્ત્રોથી તે વધુ તેજસ્વી લાગતું હતું.
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
એ કિલ્લો દિવ્ય ઉપકરણોથી સજ્જ હતો અને સર્વ ઋતુઓમાં સુખદ લાગતો હતો. ચારે તરફ રંગબેરંગી ધ્વજ, તોરણ અને કલાત્મક શોભાથી અલંકૃત હતો. મધુર ગુંજન કરતી મધમાખીઓને આકર્ષે તેવી મનોહર પુષ્પમાળાઓથી તથા મલમલ, ક્ષૌમ, રેશમ અને વિવિધ વસ્ત્રોના પડદાઓથી વધુ જ ઝળહળતો હતો.
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
ઉપર ઉપર ગોઠવાયેલા અલગ અલગ નિવાસસ્થાનોમાં પથારીઓ, ખાટલા, પંખા અને આસનો જુદા જુદા રીતે રાખેલા હતા; સાત માળનું તે મહેલ તેથી અત્યંત મનોહર લાગતું હતું.
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
દિવાલો પર અહીં ત્યાં વિવિધ શિલ્પકામની નકશીકામથી તેની શોભા વધેલી હતી. જમીન મહામરકત—પન્નાની હતી અને વેદીઓ વિદ્રુમ—મૂંગાની હતી.
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
પ્રવેશદ્વારો પર વિદ્રુમ—મૂંગાની દેહલી ઝળહળતી હતી અને દરવાજાના કપાટ વજ્ર—હીરાથી જડિત હતા. ઇન્દ્રનીલ શિખરો પર સુવર્ણ કલશ સ્થાપિત હોવાથી મહેલ અત્યંત સુંદર લાગતો હતો.
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
વજ્રભિત્તિઓમાં શ્રેષ્ઠ પદ્મરાગ—માણિક જડેલા હોવાથી તે જાણે આંખો ધરાવતું હોય તેમ લાગતું હતું. તેમાં વિચિત્ર વૈતાન (છત્રછાયા) અને અત્યંત મૂલ્યવાન સુવર્ણ તોરણો શોભતા હતા.
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
તે મહેલમાં અહીં‑ત્યાં હંસો અને પારાવતોના ઝુંડ મધુર કૂજન કરતા હતા. કૃત્રિમ હંસ‑પારાવતો પણ એટલા જીવંતસમાન હતા કે સાચા હંસો તેમને પોતાના જેવા જીવ પક્ષી માની વારંવાર ઉપર ઉડીને બેસતા; આમ આખો પ્રાસાદ પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતો રહ્યો।
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
આ કિલ્લામાં વિહાર‑ઉદ્યાનો, વિશ્રામકક્ષો, શયનગૃહો તથા અંદર‑બહારના આંગણાં—બધું જ આરામને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય રીતે રચાયેલું હતું. આ બધું જોઈને મુનિ પોતે પણ આશ્ચર્યચકિત થયા।
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
આટલું વૈભવશાળી ગૃહ જોઈને પણ દેવહૂતિનું ચિત્ત પ્રસન્ન ન હતું. સર્વ જીવોના હૃદયભાવ જાણનારા કર્દમ મુનિએ તેની લાગણી સમજીને પોતે જ પત્નીને આ રીતે કહ્યું।
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
ભીરુ દેવહૂતિ, તું બહુ ભયભીત લાગે છે. પહેલાં વિષ્ણુ ભગવાને સ્વયં રચેલા બિંદુ‑સરોવર નામના આ શુદ્ધ તીર્થમાં સ્નાન કર; તે મનુષ્યોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે. પછી આ વિમાન પર ચઢ।
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
કમળનેત્રા દેવહૂતિએ પતિનું વચન સ્વીકાર્યું. પરંતુ તેના વસ્ત્ર મેલાં હતાં અને માથાના વાળ જટા જેવી ગૂંથાઈ ગયેલા હતા; તેથી તે ખાસ આકર્ષક લાગતી ન હતી।
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
તેનું શરીર ઘન મેલથી ઢંકાયેલું હતું અને સ્તનો મલિન હતા; છતાં તે સરસ્વતીના પવિત્ર જળથી ભરેલા તે શુભ સરોવરમાં પ્રવેશી ગઈ।
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
સરોવરના અંદરના ગૃહમાં તેણે એક હજાર કન્યાઓ જોઈ—બધી જ કિશોરાવસ્થાની અને કમળ જેવી સુગંધ ધરાવતી।
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
તેણે તેમને જોયા ત્યારે તેઓ તરત ઊભા થયા અને હાથ જોડીને બોલ્યા—“અમે તમારી દાસીઓ છીએ; આજ્ઞા કરો, અમે શું કરીએ?”
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
કન્યાઓએ દેવહૂતિને બહુ માન આપીને કિંમતી તેલ અને ઉબટનથી સ્નાન કરાવ્યું અને પછી તેને નવું, નિર્મળ, ઉત્તમ વસ્ત્ર આપ્યું।
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
પછી તેમણે તેને અત્યંત ઉત્તમ, બહુ મૂલ્યવાન અને તેજસ્વી આભૂષણોથી શોભાવી; તેમજ સર્વગુણયુક્ત ભોજન અને મીઠું, મદિરાસમાન ‘આસવ’ પાન અર્પણ કર્યું।
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
પછી તેણીએ દર્પણમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોયું—દેહ સર્વ મલથી રહિત, ગળામાં માળા, નિર્મળ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, શુભ તિલકચિહ્નોથી અલંકૃત, અને દાસીઓ દ્વારા બહુ માનથી સેવિત।
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
માથા સહિત આખું શરીર સ્નાનથી શુદ્ધ હતું. તે સર્વ આભૂષણોથી શોભિત હતી—નિષ્ક (લૉકેટ)વાળો હાર, હાથમાં વલયો, અને પગમાં ઝણઝણતા સોનાના નૂપુર।
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
કમરે તેણે અનેક રત્નોથી જડિત સોનાની કાંછી (કમરપટ્ટો) ધારણ કરી હતી; તેમજ તે બહુ મૂલ્યવાન હાર અને રૂચક (મંગલદ્રવ્ય/શુભ અલંકાર)થી પણ શોભિત હતી।
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
તેના દાંત સુંદર હતા, ભ્રૂઓ મનોહર હતી. આંખોના ખૂણામાં કોમળ સ્નિગ્ધતા હતી, જે કમળકળીની શોભાને પણ હરાવતી. તેના મુખની આસપાસ નીલાં વળાંકદાર વાળ ઝળહળતા હતા।
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
જ્યારે તેણીએ ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પ્રિય પતિ કર્દમ મુનિનું સ્મરણ કર્યું, ત્યારે તે દાસીઓ સાથે તત્ક્ષણે ત્યાં જ પ્રગટ થઈ ગઈ જ્યાં તે પ્રજાપતિ સ્થિત હતા।
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
પતિની સામે પોતાને હજાર દાસીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ અને તેમની યોગશક્તિ નિહાળી તે આશ્ચર્યચકિત થઈ, અને તેના મનમાં સંશય ઊભો થયો।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
મુનિએ જોયું કે દેવહૂતિ સ્નાન કરીને નિર્મળ થઈ ગઈ છે અને હવે પૂર્વવત્ નહીં, પરંતુ પોતાની મૂળ રાજકન્યા-સમાન સુંદરતાથી ઝળહળી રહી છે. ઉત્તમ વસ્ત્રોમાં સજ્જ, મનોહર સ્તનોને યોગ્ય રીતે આવરી, તે હજાર વિદ્યાધરીઓ દ્વારા સેવાતી હતી.
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
હજાર વિદ્યાધરીઓ તેની સેવા કરતી હતી અને તે ઉત્તમ વસ્ત્રોથી શોભિત હતી. હે શત્રુહંતા, મુનિના હૃદયમાં તેના પ્રત્યે સ્નેહ જાગ્યો અને તેમણે તેને તે વિમાનમાં આરોહણ કરાવ્યું।
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
પ્રિય પત્ની પ્રત્યે અનુરક્ત હોવા છતાં, વિદ્યાધરીઓ દ્વારા સેવિત તે વિમાનમાં મુનિની મહિમા—આત્મસંયમ પરનું પ્રભુત્વ—લુપ્ત ન થયું. પત્ની સાથે તેઓ આકાશમાં તારાઓથી ઘેરાયેલા ચંદ્રમા સમા શોભ્યા, જે રાત્રે સરોવરોમાં કુમુદોને ખીલવે છે.
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
તે વિમાનમાં તેઓ મેરુ પર્વતની રમણીય ઉપત્યકાઓમાં ગયા, જ્યાં શીતળ, મૃદુ અને સુગંધિત પવન કામભાવને પ્રેરિત કરતો. ત્યાં સિદ્ધો દ્વારા સ્તુત કુબેર સુંદર સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈ સામાન્ય રીતે વિહાર કરે છે; એ જ રીતે કર્દમ મુનિ પણ પત્ની અને મનોહર કન્યાઓથી ઘેરાઈ અનેક અનેક વર્ષો સુધી આનંદમાં રમ્યા।
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
પત્ની રામાથી સંતોષ પામીને તે દિવ્ય વિમાન-ગૃહમાં માત્ર મેરુ પર જ નહીં, પરંતુ વૈશ્રંભક, સુરસન, નંદન, પુષ્પભદ્રક, ચૈત્રરથ્ય જેવા ઉપવનોમાં અને માનસ સરોવર પાસે પણ આનંદથી વિહાર કરતો રહ્યો।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
પ્રકાશમાન, મહાન અને ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરનાર તે વિમાનમાં તે પવનની જેમ સર્વ દિશાઓમાં નિરોધ વિના વિવિધ લોકોમાં ફર્યો અને વૈમાનિક દેવતાઓને પણ વટાવી ગયો।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
દૃઢચિત્ત પુરુષો જો તીર્થપદ, સંસારના વિપત્તિઓનો નાશ કરનાર ભગવાનના કમળચરણોમાં શરણ લે, તો તેમના માટે દુર્લભ શું રહે? એ જ ચરણોમાંથી ગંગા જેવી પવિત્ર નદીઓ પ્રગટે છે।
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
મહાયોગી કર્દમ મુનિએ પત્નીને બ્રહ્માંડનો ગોળ અને તેની અનેક અદ્ભુત વ્યવસ્થાઓ બતાવીને પોતાના આશ્રમમાં પરત ફર્યા।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
આશ્રમમાં પાછા આવી તેણે પોતાને નવ સ્વરૂપોમાં વિભાજિત કર્યો અને સૂરતોત્સુક મનુની પુત્રી દેવહૂતિ (રામા)ને પ્રસન્ન કરતાં તેની સાથે અનેક વર્ષો સુધી આનંદ કર્યો; તે વર્ષો ક્ષણ સમા વીતી ગયા।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
તે દિવ્ય વિમાનમાં દેવહૂતિ પોતાના અતિસુંદર પતિની સંગતમાં, રતિ વધારતી ઉત્તમ શય્યા પર રહીને સમય કેટલો વીતી ગયો તે જાણી શકી નહીં।
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
આ રીતે યોગશક્તિના પ્રભાવથી, કામસુખ માટે લાલસિત તે દંપતિ રમણમાં મગ્ન રહ્યા અને સો શરદઋતુઓ ક્ષણમાત્ર જેવી વીતી ગઈ।
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
સર્વશક્તિમાન, સર્વહૃદયજ્ઞ અને સર્વસંકલ્પ પૂર્ણ કરનાર કર્દમ મુનિએ તેણીને પોતાના અર્ધાંગ રૂપે માની, પોતાને નવ રૂપોમાં વિભાજિત કરીને, નવ વાર વીર્યનિષેકથી દેવહૂતિને ગર્ભવતી કરી।
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
પછી એ જ દિવસે દેવહૂતિએ તરત જ નવ કન્યાઓને જન્મ આપ્યો; તેઓ સર્વે સર્વાંગે મનોહર અને લાલ કમળની સુગંધથી સુવાસિત હતાં।
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
પતિ ઘર છોડીને જવા તૈયાર છે એમ જોઈ તે બહારથી સ્મિત કરી; પરંતુ અંદરથી તેનું હૃદય વ્યાકુળ થઈ દુઃખથી દહન થવા લાગ્યું।
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
તે માથું નમાવી ઊભી રહી અને રત્નસમાન તેજવાળા નખોથી શોભિત પગથી ધરતી ખૂંચવા લાગી. આંસુ દબાવી ધીમે ધીમે મધુર વાણી બોલી.
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
દેવહૂતિ બોલી—હે પ્રભુ, તમે મને આપેલા બધા વચનો પૂર્ણ કર્યા છે. છતાં હું તમારી શરણાગત છું; તેથી મને અભય પણ આપો.
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તમારી દીકરીઓ પોતપોતાના યોગ્ય પતિ શોધીને પોતાના ઘરો જશે. પરંતુ તમે સંન્યાસી બની વનમાં પ્રસ્થાન કરશો ત્યારે મારા શોકને કોણ શમાવશે?
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
હે પ્રભુ, ઇન્દ્રિયવિષયોના સંગમાં પડીને અમે અત્યાર સુધી ઘણો સમય વ્યર્થ ગુમાવ્યો છે અને પરમાત્માના જ્ઞાનનું સંવર્ધન અવગણ્યું છે.
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત રહીને, તમારા પરમ સ્વરૂપને ન જાણતાં પણ મેં આપમાં અનુરાગ કર્યો. છતાં આપ પ્રત્યે ઊભો થયેલો આ સ્નેહ મારા સર્વ ભયને દૂર કરે.
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
વિષયભોગ માટેનો અસત્સંગ નિશ્ચિત બંધનનો માર્ગ છે; પરંતુ એ જ સંગ જો સાધુજન સાથે થાય તો, અજ્ઞાનમાં પણ કરેલો, નિઃસંગતા અને મુક્તિનો માર્ગ બને છે।
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
જેનાં કર્મ તેને ધર્મજીવન તરફ ઉન્નત ન કરે, જેમનાં ધાર્મિક કર્મકાંડ વૈરાગ્ય ન જગાવે, અને જેમનું વૈરાગ્ય પણ ભગવાનના ચરણસેવા (તીર્થપદ) સુધી ન લઈ જાય—તે શ્વાસ લેતો હોવા છતાં મૃત સમાન છે।
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
હે પ્રભુ! નિશ્ચયે ભગવાનની દુર્જય માયાએ મને દૃઢ રીતે છેતર્યો છે; કારણ કે બંધનમુક્તિ આપનાર આપનો સંગ પામ્યા છતાં મેં બંધનમાંથી છૂટવાની ઇચ્છા કરી નથી।
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.