Adhyaya 22
Manu Offers Devahūti to Kardama; The Sage Accepts with a Devotional Vow
પાછલા અધ્યાયમાં સ્વાયંભુવ મનુના ધર્મમય રાજ્યની પ્રશંસા અને કર્દમ મુનિના સત્કાર પછી સંવાદ વધુ આત્મીય બની વંશવૃદ્ધિ તરફ વળે છે. રાજધર્મ વિષે મુનિના નિર્દેશ સાંભળી મનુ વિનમ્ર બની બ્રાહ્મણ–ક્ષત્રિય પરસ્પરાશ્રયને ભગવાને નિર્ધારિત રક્ષણવ્યવસ્થા તરીકે સ્તુતિ કરે છે અને પોતાની પુત્રી દેવહૂતિ પ્રત્યેનું સ્નેહ વ્યક્ત કરીને કર્દમને તેને સ્વીકારવા વિનંતી કરે છે; નારદની પ્રશંસા સાંભળી દેવહૂતિ સ્વેચ્છાએ આકર્ષિત થઈ હતી એમ કહે છે. કર્દમ વૈદિક મર્યાદા મુજબ સંમતિ આપે છે, દેવહૂતિના સૌંદર્યનું વર્ણન કરે છે અને શરત મૂકે છે—સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા પછી હું વિષ્ણુએ શીખવેલા ભક્તિયોગના ઉચ્ચ જીવનમાં પ્રવેશીશ; પરમેશ્વર વિષ્ણુ જ સૃષ્ટિના મૂળકારણ અને સર્વાધિપતિ છે. દહેજ સાથે લગ્ન થાય છે અને માતા-પિતાનો કરુણ વિયોગ થાય છે. મનુ બર્હિષ્મતી પરત જઈ વરાહ-સંબંધિત પવિત્ર ભૂમિમાં, કુશ ઘાસની પાવનતા વચ્ચે વિષ્ણુની પૂજા કરીને કૃષ્ણચેતનામાં રાજ્ય ચલાવે છે—દીર્ઘ મન્વંતર આયુષ્ય શ્રવણ-કીર્તનમાં વિતાવે છે. અંતે દેવહૂતિના ભાવિ વિકાસની ભૂમિકા બાંધી કપિલ અવતાર અને ઉપદેશ માટે માર્ગ તૈયાર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું—સમ્રાટના અનેક ગુણ અને કર્મોની મહિમા પ્રગટ કરીને મુનિ મૌન થયા; અને સમ્રાટ જાણે લજ્જિત થઈને તેમને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 2
मनुरुवाच ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥
મનુએ કહ્યું—વેદજ્ઞાનમાં પોતાનો વિસ્તાર કરવા ઇચ્છીને, છંદોમય વેદસ્વરૂપ ભગવાન બ્રહ્માએ પોતાના મુખમાંથી તમને બ્રાહ્મણોને સર્જ્યા; તમે તપ, વિદ્યા અને યોગશક્તિથી યુક્ત અને ઇન્દ્રિયભોગથી વિરક્ત છો।
Verse 3
तत्त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥
બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે સહસ્રપાદ પરમપુરુષે પોતાના સહસ્ર ભુજાઓમાંથી અમને ક્ષત્રિયોને સર્જ્યા. તેથી બ્રાહ્મણો તેમના હૃદય અને ક્ષત્રિયો તેમના ભુજાઓ કહેવાય છે।
Verse 4
अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥
એથી બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયો પરસ્પર તથા પોતાને પણ રક્ષે છે; અને જે કારણ પણ છે, કાર્ય પણ છે, છતાં અવ્યય એવા ભગવાન દેવ તેમને એકબીજા દ્વારા જ રક્ષે છે।
Verse 5
तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥
તમારા દર્શનમાત્રથી મારા બધા સંશયો કપાઈ ગયા છે; કારણ કે પ્રજાનું રક્ષણ ઇચ્છતા રાજાનો ધર્મ તમે કૃપાપૂર્વક અને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો છે।
Verse 6
दिष्टया मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टया पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥
મારું સૌભાગ્ય છે કે મેં આપના દર્શન કર્યા—અસંયમિત મન અને ઇન્દ્રિયો ધરાવનારને તમે સહેલાઈથી દેખાતા નથી. અને વધુ સૌભાગ્ય કે મેં મસ્તકથી આપના ચરણોની પવિત્ર રજ સ્પર્શી।
Verse 7
दिष्टया त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥
મારું સૌભાગ્ય કે તમે મને ઉપદેશ આપ્યો અને મહાન અનુગ્રહ કર્યો. અને વધુ સૌભાગ્ય કે મેં ખુલ્લા કાનથી તમારી શુદ્ધ વાણી સાંભળી।
Verse 8
स भवान्दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥
હે મહામુને, કૃપા કરીને મારી પ્રાર્થના સાંભળો. પુત્રીના સ્નેહથી મારું મન વ્યાકુળ છે; હું દીન બનીને આપને વિનંતી કરું છું।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥
મારી પુત્રી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદની સહોદરી બહેન છે. તે વય, શીલ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત યોગ્ય પતિ શોધે છે।
Verse 10
यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अशृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥
નારદ મુનિ પાસેથી તમારા શીલ, વિદ્યા, રૂપ, યૌવન અને અન્ય ગુણો સાંભળતાં જ તેણે તમારા વિષે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો।
Verse 11
तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥
અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, શ્રદ્ધાથી મેં અર્પણ કરેલી આ કન્યાને સ્વીકારો. ગૃહસ્થધર્મના કાર્યોમાં તે સર્વ રીતે તમારી અનુરૂપ પત્ની છે।
Verse 12
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥
સ્વયં ઉપસ્થિત થયેલી કામ્ય ભેટ/પ્રસ્તાવનો ઇનકાર કરવો પ્રશંસનીય નથી; આસક્તિથી મુક્ત માટે પણ નહીં, તો કામરાગી માટે તો શું કહેવું!
Verse 13
य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥
જે સ્વયં આવેલી ભેટને અવગણીને પછી કૃપણ પાસે વર માગે છે, તેનું વિસ્તૃત યશ ક્ષીણ થાય છે અને અન્યની અવજ્ઞાથી તેનો માન પણ તૂટે છે।
Verse 14
अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥
સ્વાયંભુવ મનુ બોલ્યા—હે વિદ્વાન, મેં સાંભળ્યું છે કે તમે વિવાહ માટે તૈયાર છો. તમે ચિરબ્રહ્મચર્યનું વ્રત લીધું નથી; તેથી મારી તરફથી અર્પિત કન્યાનો પાણિગ્રહણ સ્વીકારો.
Verse 15
ऋषिरुवाच बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥
ઋષિએ કહ્યું—નિશ્ચયે, મને વિવાહ કરવાની ઇચ્છા છે અને તમારી પુત્રી હજી કોઈને વચનબદ્ધ નથી. તેથી વૈદિક પદ્ધતિ અનુસાર આપણો વિવાહવિધિ યોગ્ય રીતે થઈ શકે છે.
Verse 16
काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या: पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥
હે નરદેવ, વેદોમાં માન્ય તમારી પુત્રીની વિવાહ-ઇચ્છા પૂર્ણ થાઓ. તેની હસ્તસ્વીકારને કોણ નકારશે? તે પોતાની સ્વાભાવિક કાંતિથી જ આભૂષણોની શોભાને પણ વટાવી જાય છે.
Verse 17
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥
મેં સાંભળ્યું છે કે મહેલની છત પર ઝણઝણતા નૂપુરોથી શોભિત પગલાં ધરાવતી, બોલ સાથે રમતી ચંચળ નજરવાળી તમારી પુત્રીને જોઈ ગંધર્વ વિશ્વાવસુ મોહમાં મૂઢ થઈ પોતાના વિમાનમાંથી પડી ગયો.
Verse 18
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥
જે સ્ત્રીજાતિનું ભૂષણ, મનુની પ્રિય પુત્રી અને ઉત્તાનપાદની બહેન છે—એવી તે સ્વયં મારી પાસે હાથ માંગવા આવી છે. જેમણે લક્ષ્મીદેવીના ચરણોની સેવા નથી કરી તેઓ તેને જોઈ પણ શકતા નથી; તો કયો બુદ્ધિમાન તેને આવકારશે નહીં?
Verse 19
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥
અતએવ હું આ પતિવ્રતા કન્યાને પત્નીરૂપે સ્વીકારીશ, આ શરતે કે તે મારા દેહજ વીર્યને ધારણ કરીને સંતાન પ્રસવે; ત્યારબાદ હું પરમહંસોએ સ્વીકારેલ, ભગવાન વિષ્ણુએ ઉપદેશેલ, ઈર્ષ્યારહિત ભક્તિધર્મના માર્ગને આશ્રય કરીશ।
Verse 20
यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥
જેનાથી આ અદ્ભુત વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં તેનું પાલન-સ્થિતિ રહે છે અને જેમાં જ તેનો લય થાય છે—એ અનંત પરમ પુરુષ ભગવાન જ મારા માટે પરમ પ્રમાણ છે. એ જ પ્રજાપતિઓના પણ પતિ છે, જે જગતમાં જીવસૃષ્ટિ માટે નિયુક્ત છે.
Verse 21
मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે ઉગ્રધન્વન વિદુર! ઋષિ કર્દમે એટલું જ કહ્યું અને પછી કમળનાભ પોતાના આરાધ્ય ભગવાન વિષ્ણુનું મનમાં સ્મરણ કરતાં મૌન રહ્યા. તેમના સ્મિતથી શોભિત મુખે દેવહૂતિનું ચિત્ત મોહી લીધું, અને તે મહર્ષિનું ધ્યાન કરવા લાગી।
Verse 22
सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥
રાણી તથા દેવહૂતિના નિર્ણયને સ્પષ્ટ રીતે જાણી અને તેમની સંમતિ મેળવી સમ્રાટ અત્યંત હર્ષિત થયા; ગુણસમૂહથી સમૃદ્ધ તે મુનિને તેમણે ગુણોમાં તેની સમકક્ષ પોતાની પુત્રી અર્પણ કરી।
Verse 23
शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥
મહારાણી શતરূপાએ પ્રેમપૂર્વક વર-વધૂને પ્રસંગોચિત અત્યંત મૂલ્યવાન ભેટો આપી—આભૂષણો, વસ્ત્રો અને ઘરગથ્થુ સામગ્રી વગેરે—દહેજરૂપે અર્પણ કરી।
Verse 24
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥
યોગ્ય વરને પુત્રી સોંપીને સમ્રાટ સ્વાયંભુવ મનુ નિશ્ચિંત થયા; વિયોગની વ્યથાથી વ્યાકુળ મનથી તેમણે સ્નેહપૂર્વક બંને ભુજાઓથી પુત્રીને આલિંગન કર્યું।
Verse 25
अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥
સમ્રાટ પુત્રીના વિરહને સહન કરી શક્યા નહીં. વારંવાર આંખોમાંથી આંસુ વહેતા રહ્યા અને ‘અંબા! વત્સે!’ કહી વિલાપ કરતાં તેમણે પુત્રીના મસ્તકના વાળ આંસુથી ભીંજવ્યા।
Verse 26
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
મુનિવરને વિદાયની આજ્ઞા માગી મેળવી, અનુચરો સાથે તે નૃપ પત્ની સહિત રથ પર ચઢીને પોતાના નગર તરફ નીકળ્યો. માર્ગમાં સંતોને પ્રિય સરસ્વતીના મનોહર બંને કાંઠે શાંત ઋષિઓના આશ્રમોની સમૃદ્ધિ તેણે જોઈ।
Verse 27
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
મુનિવરને વિદાયની આજ્ઞા માગી મેળવી, અનુચરો સાથે તે નૃપ પત્ની સહિત રથ પર ચઢીને પોતાના નગર તરફ નીકળ્યો. માર્ગમાં સંતોને પ્રિય સરસ્વતીના મનોહર બંને કાંઠે શાંત ઋષિઓના આશ્રમોની સમૃદ્ધિ તેણે જોઈ।
Verse 28
तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥
તેમના આગમનની ખબર જાણીને પ્રજા અત્યંત હર્ષિત થઈ. બ્રહ્માવર્તમાંથી બહાર આવી તેઓ ગીતો, સ્તુતિઓ અને વાદ્યોના નાદ સાથે પોતાના પરત ફરતા સ્વામીનું સ્વાગત કરવા આવ્યા।
Verse 29
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
બર્હિષ્મતી નામની તે નગરી સર્વ પ્રકારની સંપત્તિથી સમૃદ્ધ હતી. વરાહરૂપે પ્રગટ થયેલા ભગવાન વિષ્ણુએ દેહ ઝાટકતાં તેમના રોમ ત્યાં પડ્યા; એ જ રોમ સદાહરિત કુશ અને કાશ ઘાસ બની ગયા. તે કુશ-કાશ વડે ઋષિઓએ યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરનાર દૈત્યોને પરાજિત કરી યજ્ઞપુરુષ વિષ્ણુની આરાધના કરી.
Verse 30
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
વરાહાવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુના રોમ જ્યાં પડ્યા, તે સદાહરિત કુશ અને કાશ ઘાસ બની ગયા. એ જ કુશ-કાશથી ઋષિઓએ યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરનાર દૈત્યોને હરાવી યજ્ઞપુરુષ હરિનું વિધિપૂર્વક યજન કર્યું; તેથી તે નગરી બર્હિષ્મતી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.
Verse 31
कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥
ભગવાન મનુએ કુશ અને કાશનું આસન પાથરી યજ્ઞપુરુષ ભગવાનનું યજન કર્યું; જેમની કૃપાથી તેમને પૃથ્વી પર શાસનસ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું.
Verse 32
बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥
મનુ બર્હિષ્મતી નામની નગરીમાં પ્રવેશ કરીને ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા; અને પછી તે નગરીમાં આવેલા પોતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યા, જેના શાંત વાતાવરણથી ભૌતિક જીવનના ત્રિતાપનો નાશ થતો હતો.
Verse 33
सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥
સમ્રાટ સ્વાયંભુવ મનુએ પત્ની અને પ્રજાસહ, ધર્મમાર્ગને વિરુદ્ધ ન પડે તેવી રીતે, ઇચ્છિત ભોગો નિર્વિઘ્ને ભોગવ્યા. દેવગાયકોએ પોતાની પત્નીઓ સાથે મળીને તેમની શુદ્ધ કીર્તિનું સમૂહગાન કર્યું; અને મનુ દરરોજ પ્રાતઃકાળે પ્રેમભર્યા હૃદયથી હરિની કથાઓ સાંભળતા.
Verse 34
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥
આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુ યોગમાયામાં નિષ્ણાત, ભગવત્પર મુનિ-રાજા હતા. ભોગો તેમને અધોગતિમાં ખેંચી શક્યા નહીં, કારણ કે તેઓ કૃષ્ણચેતનાના પવિત્ર વાતાવરણમાં જ સુખ ભોગવતા હતા.
Verse 35
अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । शृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥
અતએવ, તેમનું આયુષ્ય ધીમે ધીમે ઘટતું હોવા છતાં, મન્વંતર જેટલું દીર્ઘ જીવન વ્યર્થ ગયું નહીં; કારણ કે તેઓ સદા વિષ્ણુની લીલા-કથાઓ સાંભળતા, મનન કરતા, લખતા અને કીર્તન કરતા રહેતા.
Verse 36
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥
તે વાસુદેવ-પ્રસંગમાં સદા જોડાઈને એકોતેર યુગચક્રો સુધી સમય વિતાવતો રહ્યો. આ રીતે તેણે ત્રણ ગતિઓને અતિક્રમ કરી દીધી.
Verse 37
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥
અતએવ, હે વિદુર! ભક્તિયોગ દ્વારા શ્રીહરી-કૃષ્ણના પૂર્ણ આશ્રયમાં રહેનારને શરીર, મન, દૈવ/પ્રકૃતિ તથા અન્ય મનુષ્ય અને જીવોથી ઉપજતા દુઃખો કેવી રીતે પીડાવી શકે?
Verse 38
य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥
કેટલાક મુનિઓના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે, સર્વભૂતહિતૈષી સ્વાયંભુવ મનુએ કરુણાવશ મનુષ્યોના સામાન્ય ધર્મો તથા વર્ણાશ્રમોના વિવિધ શુભ ધર્મો ઉપદેશ્યા.
Verse 39
एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु ॥ ३९ ॥
વર્ણનીય યશ ધરાવતા આદિરાજ સ્વાયંભુવ મનુનું અદ્ભુત ચરિત્ર મેં તને કહ્યું. હવે તેની પુત્રી દેવહૂતિનો ઉદય અને વિકાસ સાંભળ.
Frequently Asked Questions
Manu frames social order as a divinely rooted organism: brāhmaṇas embody spiritual intelligence, austerity, and Vedic authority (the “heart”), while kṣatriyas embody protective power and governance (the “arms”). The point is rakṣaṇa—mutual protection—where knowledge guides power and power safeguards knowledge, preventing both anarchy and tyranny under the Lord’s overarching sovereignty.
Kardama accepts marriage as a regulated Vedic duty (gṛhastha-dharma) aimed at producing worthy progeny, but he explicitly conditions it with a post-progeny transition to dedicated devotional life. The chapter presents household life not as an end in itself but as a stage that can be spiritually complete when subordinated to bhakti and the Lord’s purpose.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter and the future mother of Lord Kapila. Her marriage to Kardama establishes the lineage through which Kapila appears to teach devotional Sāṅkhya, making this episode a pivotal narrative bridge from royal dharma and manvantara history to philosophical liberation-teachings grounded in bhakti.
Barhiṣmatī is sacralized by a Varāha-līlā memory: Viṣṇu’s hairs are described as becoming kuśa and kāśa grasses used in sacrifice. The passage ties geography to theology—tīrtha identity is anchored in divine intervention—while also highlighting how Vedic ritual implements are ultimately sourced in the Lord, reinforcing devotion as the root of dharma.