Adhyaya 2
Uddhava’s Remembrance of Kṛṣṇa and the Theology of the Lord’s Disappearance
વિદુરના કૃષ્ણકથા સાંભળવાના આગ્રહથી ઉદ્ધવ સ્મરણમાત્રે ભક્તિ-પરવશ થઈ જાય છે; વિરહ-આનંદમાં અશ્રુ, રોમાંચ વગેરે દેહવિકારો પ્રગટે છે. સંભળી ને તેઓ શોક કરે છે કે જગતનો ‘સૂર્ય’ શ્રીકૃષ્ણ તિરોભાવ પામ્યા અને કાળે યાદવકુળને ગળી લીધું. તેઓ કહે છે કે યાદવો સતત સાન્નિધ્યમાં હોવા છતાં પ્રભુની પરમ દિવ્યતા સંપૂર્ણ ઓળખી ન શક્યા—સાચું જ્ઞાન નજીકતા કે પાંડિત્યથી નહીં, શરણાગત દૃષ્ટિથી થાય છે. યોગમાયાથી ભગવાન લીલાને અનુરૂપ નિત્યરૂપ ધારણ કરી પ્રગટ થાય છે; જેમની દૃષ્ટિ અશુદ્ધ છે તેમને તેઓ અદૃશ્ય થયેલા જેવા લાગે છે. પછી વ્રજ-મથુરા-દ્વારકાની લીલાઓ—કારાગારમાં જન્મ, વૃંદાવનનું બાળપણ, અસુરવધ, કાલિયદમન, ગોવર્ધનધારણ, રાસલીલા—સ્મરીને કરુણા અને ઐશ્વર્ય માનુષવત આચરણ સાથે કેવી રીતે એકરૂપ છે તે દર્શાવે છે. આ અધ્યાય વિદુરની જિજ્ઞાસાથી આગળની સુવ્યવસ્થિત કૃષ્ણચરિત્રકથા અને અવતાર-તિરોભાવના તત્ત્વાર્થ તરફ સેતુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ બોલ્યા—વિદુર ક્ષત્રિયે જ્યારે મહાન ભક્ત ઉદ્ધવને પ્રિયતમ શ્રીકૃષ્ણની વાર્તા કહેવા પૂછ્યું, ત્યારે પ્રભુનું સ્મરણ થતાં જ અતિ વ્યાકુલતાથી ઉદ્ધવ તરત જવાબ આપી શક્યા નહીં.
Verse 2
य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥
તે એવો હતો કે પાંચ વર્ષની વયે પણ, માતાએ સવારના નાસ્તા માટે બોલાવ્યા છતાં, બાળલીલા રૂપે શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં એટલો લીન હતો કે ખાવું ઇચ્છતો ન હતો.
Verse 3
स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥
આ રીતે ઉદ્ધવે બાળપણથી પ્રભુની અવિરત સેવા કરી; વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તે સેવાભાવ શિથિલ ન થયો. પ્રભુની વાર્તા પૂછતાં જ તે સ્વામીના ચરણોનું સ્મરણ કરીને તેમાં લીન થયો.
Verse 4
स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥
તે ક્ષણમાત્ર મૌન રહ્યો; શરીર પણ હલ્યું નહીં. તીવ્ર ભક્તિયોગથી કૃષ્ણના ચરણસ્મરણની સુધામાં ઊંડે લીન થઈ, તે સાધુની જેમ પરમ તૃપ્તિ અને આનંદમાં દેખાયો.
Verse 5
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥
વિદુરે જોયું કે ઉદ્ધવના સર્વ અંગોમાં રોમાંચ ફૂટ્યો હતો; વિયોગના આંસુ આંખોમાંથી વહેતા, તે તેને પુંછતો હતો. તેથી વિદુર સમજી ગયા કે પ્રભુ પ્રત્યેના વિસ્તૃત સ્નેહમાં ઉદ્ધવ સંપૂર્ણપણે તરબતર છે।
Verse 6
शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥
ઉદ્ધવ ધીમે ધીમે ભગવાનના લોકમાંથી ફરી માનવલોકમાં પરત આવ્યા. આંખો પુંછી, સ્મૃતિ જાગૃત કરી, પ્રસન્નતાથી હળવી સ્મિત સાથે તેમણે વિદુરને કહ્યું।
Verse 7
उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥
ઉદ્ધવે કહ્યું: પ્રિય વિદુર, જગતનો સૂર્ય શ્રીકૃષ્ણ અસ્ત થયો છે, અને કાળરૂપ મહા અજગરે આપણું ઘર ગળી લીધું છે. હવે આપણા કલ્યાણ વિશે હું શું કહું?
Verse 8
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥
અફસોસ, આ લોક બહુ દુર્ભાગ્યશાળી છે; અને એથી પણ વધુ દુર્ભાગ્યશાળી યદુવંશીઓ—જે સાથે રહીને પણ હરિને ઓળખી ન શક્યા, જેમ માછલીઓ ચંદ્રને ઓળખતી નથી।
Verse 9
इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥
યાદવો સંકેત-જ્ઞ, અત્યંત પ્રૌઢ અને સાત્વત ધર્મમાં નિષ્ણાત હતા. સર્વ પ્રકારના વિહારામાં તેઓ હંમેશા પ્રભુ સાથે જ રહેતા; છતાં સૌએ તેમને સર્વભૂતોમાં નિવાસ કરનાર, સાત્વતોના શ્રેષ્ઠ પરમેશ્વર તરીકે જ માન્યા।
Verse 10
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥
જે લોકો પ્રભુની માયાથી મોહિત છે અને અસત્યનો આશ્રય લે છે, તેમના વચનો હરિમાં પૂર્ણ શરણાગત ભક્તની બુદ્ધિને કદી ભ્રમિત કરી શકતા નથી।
Verse 11
प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥
જેઓએ તપ કર્યું નહોતું અને જેમની દૃષ્ટિ તૃપ્ત ન હતી, તેમના સમક્ષ લોકલોચન શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું; પછી તે સ્વરૂપ લઈને તેઓ અંતર્ધાન થયા।
Verse 12
यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥
પ્રભુએ પોતાની આંતરિક શક્તિ યોગમાયાના બળથી મર્ત્યલોકમાં લીલાને યોગ્ય એવું પોતાનું નિત્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. તેમની લીલાઓ સૌને—પોતાના વૈભવ પર ગર્વ કરનારાઓને પણ—વિસ્મિત કરે છે; તેથી શ્રીકૃષ્ણનું દિવ્ય દેહ સર્વ ભૂષણોનું પણ ભૂષણ છે।
Verse 13
यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥
મહારાજ યુધિષ્ઠિરે કરેલા રાજસૂય યજ્ઞના વેદી પર ત્રિલોકના દેવતાઓ એકત્ર થયા. શ્રીકૃષ્ણના સુંદર દેહલક્ષણો જોઈને તેમણે માન્યું કે માનવસૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માની આ પરમ કુશળ રચના છે।
Verse 14
यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥
પ્રેમથી તરબતર હાસ્ય, રસસભર લીલા અને નજરોના વિનિમયથી માન પામેલી વ્રજગોપીઓ, કૃષ્ણ દૂર ગયા ત્યારે વ્યાકુળ થઈ. તેઓ આંખોથી તેમને અનુસરી રહી, પછી સ્તબ્ધ બુદ્ધિથી બેસી રહી; ઘરકામ પૂરા કરી શકી નહીં।
Verse 15
स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥
પર અને અપર સૃષ્ટિના નિયંતા કરુણામય ભગવાન, શાંત ભક્તો અને ગુણમય લોકોમાં ઘર્ષણ થાય ત્યારે, અજ હોવા છતાં મહત્તત્ત્વના અંશ સાથે અગ્નિ સમા પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥
અજ હોવા છતાં શ્રીકૃષ્ણનો વસુદેવના કારાગૃહમાં જન્મ, શત્રુભયથી વ્રજમાં ગુપ્તવાસ, અને અનંતવીર્ય હોવા છતાં મથુરાથી ભયવશ પ્રસ્થાન—આ બધું વિચારીને મને વ્યથા થાય છે।
Verse 17
दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥
કંસના ભારે ભયથી ઘરથી દૂર રહેતાં કૃષ્ણ-બલરામ માતા-પિતાના ચરણોની સેવા કરી શક્યા નહીં; ત્યારે પ્રભુએ કહ્યું—“મા, પિતા, અમને ક્ષમા કરો.” આ સ્મરણથી મારું હૃદય દુઃખે છે।
Verse 18
को वा अमुष्याङ्घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥
એના કમળચરણની ધૂળ એકવાર પણ સુઘનાર પુરુષ તેને કેવી રીતે ભૂલી શકે? માત્ર ભ્રૂપલ્લવના વિસ્તરણથી જ શ્રીકૃષ્ણે ધરતી પર ભાર બનેલ દुष્ટોને યમ સમા સંહાર્યા।
Verse 19
दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥
રાજસૂયમાં તમે જોયું કે કૃષ્ણને દ્વેષ કરનાર ચૈદ્યરાજ શિશુપાલને પણ યોગસિદ્ધિ મળી. જે સિદ્ધિ માટે યોગીઓ સાધનાથી લાલાયિત રહે છે—એવા શ્રીકૃષ્ણના વિરહને કોણ સહન કરી શકે?
Verse 20
तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥
એ જ રીતે નરલોકના અન્ય વીરો પણ કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં અર્જુનના બાણપ્રહારથી શુદ્ધ થયા અને શ્રીકૃષ્ણના નેત્રોને રમ્ય એવા કમલમુખનું દર્શન કરતાં કરતાં પ્રભુના પરમ ધામને પામ્યા।
Verse 21
स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥
પરંતુ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ સર્વ ‘ત્રય’ના અધિષ્ઠાતા, અદ્વિતીય અને સ્વતંત્ર પરમેશ્વર છે; સ્વરાજ્યલક્ષ્મીથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ. સૃષ્ટિના ચિરંજીવી લોકપાલો કરોડો મુકુટોથી તેમના પાદપીઠને સ્પર્શ કરી પૂજાસામગ્રી અર્પણ કરીને તેમની આરાધના કરે છે।
Verse 22
तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥
અતએવ, હે વિદુર, શું આ સ્મરણ આપણને—તેણાના સેવકોને—વેદના આપતું નથી કે રાજસિંહાસન પર બેઠેલા ઉગ્રસેનની સામે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ઊભા રહી વિનયથી કહેતા—“હે દેવ, કૃપા કરીને આ જાણો”?
Verse 23
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥
અહો! તે પૂતના કેટલી દુષ્ટ હતી—મારવાની ઇચ્છાથી તેણે વિષમય સ્તન પિવડાવ્યું; છતાં તેને ધાત્રી-માતાને યોગ્ય એવી ગતિ મળી. એવા દયાળુ કરતાં વધુ દયાળુ બીજો કોણ? તો અમે કોની શરણ જઈએ?
Verse 24
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥
હું તો માનું છું કે ત્ર્યધીશ પ્રભુ પ્રત્યે વૈરભાવ ધરાવતા અસુરો પણ ભક્તો કરતાં વધારે છે; કારણ કે યુદ્ધમાં દ્વેષચિંતનમાં લીન રહીને પણ તેઓ તાર્ક્ષ્યપુત્ર ગરુડના ખભા પર આરૂઢ, હાથમાં સુદર્શનચક્ર ધારણ કરીને આવતાં પ્રભુનું દર્શન કરી લે છે।
Verse 25
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥
પૃથ્વીના કલ્યાણ માટે બ્રહ્માએ પ્રાર્થના કરેલા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, ભોજરાજના કારાગારમાં દેવકીના ગર્ભમાં વસુદેવથી પ્રગટ થયા।
Verse 26
ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥
પછી કংসના ભયથી પિતા વસુદેવે તેમને નંદમહારાજના વ્રજમાં લઈ ગયા; ત્યાં બલરામ સાથે તેઓ ઢાંકેલી જ્વાળાની જેમ અગિયાર વર્ષ રહ્યા।
Verse 27
परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्द्विजसंकुलिताङ्घ्रिपे ॥ २७ ॥
ગોપબાળકો અને વાછરડાંથી ઘેરાયેલા સર્વશક્તિમાન પ્રભુ યમુના કિનારાના ઉપવનોમાં, ચહકતા પક્ષીઓથી ગુંજતા વૃક્ષઘન પ્રદેશમાં વિહરતા।
Verse 28
कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥
પ્રભુએ વ્રજવાસીઓ માટે દર્શનીય બાળચેષ્ટાઓ દર્શાવી; ક્યારેક રડતા, ક્યારેક હસતા, મોહક બાળક સમા અને સિંહશાવક સમા દેખાતા।
Verse 29
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥
લક્ષ્મીનિકેતન એવા તે પ્રભુ સુંદર ગોધન ચરાવતા, અનુગામી ગોપબાળકોને સાથે રાખી મધુર વેણુનાદથી આનંદિત કરતા।
Verse 30
प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥
ભોજરાજ કંસે નિયુક્ત કરેલા રૂપ બદલનારા માયાવી જાદુગરો કૃષ્ણવધ માટે આવ્યા; પરંતુ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે લીલામાં તેમને બાળક રમકડાં તોડી નાખે તેમ સહેલાઈથી સંહાર્યા।
Verse 31
विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥
યમુનાનો એક ભાગ નાગાધિપતિ કાલિયાના વિષથી દૂષિત થતાં વ્રજવાસીઓ ગભરાઈ ગયા. ભગવાને જળમાં જ તે સર્પરાજને દંડ આપી હાંકી કાઢ્યો અને પછી ગાયોને તે જ પાણી પીવડાવી બતાવ્યું કે પાણી ફરી સ્વાભાવિક થયું છે।
Verse 32
अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वययं विभु: ॥ ३२ ॥
સર્વશક્તિમાન શ્રીકૃષ્ણે નંદ મહારાજની અપાર સંપત્તિનો ઉપયોગ ગોપૂજામાં કરાવવો અને સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રને પાઠ ભણાવવો ઇચ્છ્યો. તેથી તેમણે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની મદદથી ગોચરભૂમિ અને ગાયોની ‘ગોસવ’ દ્વારા પૂજા કરવા પિતાને ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 33
वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥
પોતાનું માન અપમાનિત થયું એમ માની ઇન્દ્રે ક્રોધથી વ્રજ પર અવિરત વરસાદ વરસાવ્યો, જેથી વ્રજવાસીઓ અત્યંત વ્યાકુળ થયા. પરંતુ કરુણામય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતને લીલાછત્ર બનાવી ઉઠાવી તેમને સંકટમાંથી બચાવ્યા।
Verse 34
शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥
શરદઋતુની ચાંદનીથી ઝળહળતા રાત્રિપ્રારંભે, મધુર કલપદ ગાતા, સ્ત્રીઓના મંડળનું મણિ બની ભગવાન આનંદથી વિહાર કર્યા।
Frequently Asked Questions
Uddhava’s silence and tears are symptoms of bhāva—devotional ecstasy—arising from intense remembrance (smaraṇa) and separation (vipralambha). In Bhāgavata theology, such transformation indicates that the heart has deeply assimilated love for Bhagavān; speech momentarily fails because the mind is absorbed in the ‘nectar’ of the Lord’s lotus feet rather than in external narration.
The chapter distinguishes physical proximity from spiritual recognition. The Yadus had association, learning, and devotion, yet many related to Kṛṣṇa through familiarity, social identity, or partial understanding. Bhāgavata emphasizes that full recognition of Hari as the Supreme Person depends on purified vision and surrender (śaraṇāgati), not merely being near the Lord in a worldly sense.
Uddhava frames disappearance not as the Lord’s loss of existence but as withdrawal from the perception of those lacking qualification (tapas/discipline and spiritual vision). Since the Lord appears by His internal potency (yoga-māyā) in an eternal form, His departure is likewise a divine act: He remains Bhagavān, while access to His visible līlā is curtailed for those unable to see Him ‘as He is.’
It illustrates the Lord’s extraordinary mercy (dayā) and His acceptance of even a distorted offering when it contacts Him. Pūtanā came with poison and hostility, yet because she offered her breast (a motherly gesture, though deceitful), Kṛṣṇa granted her a maternal position in liberation. The point is not to endorse malice, but to magnify Bhagavān’s compassion and the purifying power of contact with Him.