Adhyaya 18
Varāha Confronts Hiraṇyākṣa: The Challenge, the Rescue of Earth, and the Opening of the Mace-Duel
પાછલા પ્રસંગની તીવ્રતા પછી, નારદ પાસેથી ભગવાન ક્યાં છે તે જાણી હિરણ્યાક્ષ સમુદ્રની ઊંડાઈમાં ધસી જાય છે અને વરાહ ભગવાનને પોતાની દંતશૂળ પર ભૂ-દેવીને ઉઠાવી રાખેલા જુએ છે. તે પ્રભુને ‘માત્ર પશુ’ કહી ઉપહાસ કરે છે, દેવો અને યજ્ઞધર્મનો નાશ કરવાની ધમકી આપે છે અને પૃથ્વી પર પોતાનું સ્વામિત્વ દાવો કરે છે. કટુ વચનોથી દુઃખિત છતાં ભગવાન પ્રથમ ભૂ-દેવીની સુરક્ષા કરે છે—જળમાંથી ઉપર આવી પૃથ્વીને સપાટી પર સ્થાપે છે અને તેને તરતી સ્થિર રહે તેવી શક્તિ આપે છે; બ્રહ્મા અને દેવગણ સ્તુતિ કરી પુષ્પવર્ષા કરે છે. પછી વરાહ પ્રભુ નિર્ભય થઈ ધર્મસ્થાપન માટે દૈત્યના દર્પને જવાબ આપે છે અને હિરણ્યાક્ષ મૃત્યુબંધનમાં બંધાયેલો છે એમ પ્રગટ કરે છે. ત્યારબાદ ગદાયુદ્ધ શરૂ થાય છે—દૈત્ય પ્રહાર કરે છે, પ્રભુ કુશળતાથી બચાવે છે; બંને વધતા ક્રોધ સાથે ભારે ગદાપ્રહારોની આપલે કરે છે. અંતે બ્રહ્મા આવી દ્વંદ્વ જુએ છે અને અશુભ સમય પહેલાં જલ્દી સમાપ્તિ કરવા પ્રભુને વિનંતી કરે છે—આગલા અધ્યાયના નિર્ણાયક યુદ્ધની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—વરুণના વચનો સાંભળ્યા છતાં તે મહાબલી દૈત્ય દુર્મદથી તેને ગણતરીમાં ન લાવ્યો. હે પ્રિય વિદુર, નારદ પાસેથી ભગવાન હરિનું સ્થાન જાણી તે ત્વરાથી રસાતળમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 2
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥
ત્યાં તેણે સર્વવિજયી ધરાધર ભગવાનને વરાહરૂપે જોયા; તેઓ પોતાની અગ્રદંષ્ટ્રાના છેડે ધરતીને ઉપર ઉઠાવી રહ્યા હતા. તેમના લાલચટ્ટા નેત્રોની કાંતિએ તેનું તેજ લૂંટી લીધું; ત્યારે તે હસ્યો—“અહો, જળ-થળમાં ફરતું પ્રાણી!”
Verse 3
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत: सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
દૈત્ય બોલ્યો—હે દેવશ્રેષ્ઠ, સૂકરરૂપ ધારણ કરનાર, મારી વાત સાંભળ. આ ધરતી વિશ્વસ્રષ્ટાએ અમને, રસાતળવાસીઓને, સોંપી છે. મારી નજર સામે તું એને લઈ જશે તો મારી ઇજા વિના તું બચી શકીશ નહીં.
Verse 4
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
અરે મૂર્ખ! તું અમારા શત્રુઓ દ્વારા અમારો નાશ કરવા માટે પોષાયો છે. તું માયાથી અદ્રશ્ય રહીને અસુરોનો વધ કરે છે. આજે હું તારા યોગમાયાના બળને નષ્ટ કરીને મારા સ્વજનોનો શોક દૂર કરીશ.
Verse 5
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
જ્યારે મારી ભુજાઓથી ફેંકાયેલી ગદાથી તારું મસ્તક ચૂરાઈ જશે અને તું મૃત્યુ પામીશ, ત્યારે તને બલિ અર્પણ કરનારા ઋષિઓ અને દેવતાઓ પણ મૂળ વગરના વૃક્ષોની જેમ નાશ પામશે.
Verse 6
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
જોકે ભગવાન તે અસુરના બાણ જેવા કડવા વેણથી દુઃખી થયા હતા, છતાં તેમણે તે સહન કર્યું. પોતાની દાઢ પર રહેલી પૃથ્વીને ભયભીત જોઈને, મગર દ્વારા હુમલો કરાયેલ હાથી જેમ હાથણી સાથે બહાર આવે છે, તેમ તેઓ જળમાંથી બહાર આવ્યા.
Verse 7
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
સોનેરી વાળ અને ભયાનક દાઢોવાળા તે અસુરે જળમાંથી નીકળતા ભગવાનનો પીછો કર્યો, જેમ મગર હાથીનો પીછો કરે છે. વજ્ર જેવી ગર્જના કરતા તેણે કહ્યું: 'શું તને ભાગતા શરમ નથી આવતી? નિર્લજ્જ લોકો માટે નિંદા જેવું કંઈ હોતું નથી!'
Verse 8
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
ભગવાને પૃથ્વીને જળની સપાટી પર પોતાની દ્રષ્ટિમાં સ્થાપિત કરી અને તેમાં તરવાની પોતાની શક્તિનો સંચાર કર્યો. જ્યારે શત્રુ જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે બ્રહ્માજીએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને દેવતાઓએ તેમના પર પુષ્પોની વર્ષા કરી.
Verse 9
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
તે અસુર, જેના શરીર પર સોનાના આભૂષણો અને સુંદર કવચ હતા, તે વિશાળ ગદા લઈને ભગવાનની પાછળ દોડ્યો. ભગવાને તેના કડવા વેણ સહન કર્યા, પરંતુ જવાબ આપવા માટે ભયંકર ક્રોધ વ્યક્ત કરતા હસીને બોલ્યા.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
શ્રી ભગવાન બોલ્યા: સાચે જ, અમે વનવાસી છીએ અને તમારા જેવા ગ્રામ-સિંહો (કૂતરાઓ) નો શિકાર કરીએ છીએ. જે મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત છે, તે તમારી બડાઈથી ડરતો નથી, કારણ કે તમે મૃત્યુના નિયમોથી બંધાયેલા છો.
Verse 11
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
ચોક્કસપણે અમે રસાતલના રહેવાસીઓની થાપણ ચોરી લીધી છે અને અમે નિર્લજ્જ છીએ. તમારી શક્તિશાળી ગદાથી ઘાયલ થવા છતાં, હું અહીં પાણીમાં જ રહીશ કારણ કે તમારા જેવા બળવાન શત્રુ સાથે વેર બાંધીને હવે મારે જવા માટે કોઈ જગ્યા નથી.
Verse 12
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
તમે પાયદળના સેનાપતિઓના પણ અધિપતિ ગણાઓ છો, તેથી અમને હરાવવા માટે ત્વરિત પગલાં લો. તમારી નકામી વાતો છોડી દો અને અમને મારીને તમારા સ્વજનોના આંસુ લૂછો. જે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી નથી કરતો, તે સભામાં બેસવાને લાયક નથી.
Verse 13
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા: ભગવાન દ્વારા આ રીતે ઉપહાસ અને પડકાર ફેંકવામાં આવતા, તે અસુર અત્યંત ક્રોધિત થયો. છેડાયેલા નાગની જેમ તે ક્રોધથી ધ્રૂજવા લાગ્યો.
Verse 14
सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥
ક્રોધથી ફુસફુસતો, રોષથી ઇન્દ્રિયો કંપિત, તે દૈત્ય ત્વરાએ પ્રભુ હરિ પર ઝંપલાવી પોતાની ભારે ગદાથી પ્રહાર કર્યો।
Verse 15
भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
પરંતુ શત્રુએ વક્ષસ્થળ પર નિશાન કરી છોડેલો તે પ્રચંડ ગદાનો વેગ ભગવાને થોડું બાજુએ ખસી ટાળી દીધો; જેમ યોગારૂઢ યોગી મૃત્યુને ચકમો આપે।
Verse 16
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
પછી તે દૈત્ય પોતાની ગદા ફરી ઉઠાવી વારંવાર ઘુમાવતો રહ્યો અને રોષે હોઠ કાટતો રહ્યો. ત્યારે ભગવાન હરિ પણ ક્રોધિત થઈ તેની સામે ધાવ્યા।
Verse 17
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
પછી પ્રભુએ પોતાની ગદાથી શત્રુની જમણી ભ્રૂ પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ યુદ્ધમાં નિપુણ દૈત્યે, હે સૌમ્ય વિદુર, પોતાની ગદાની ચાલથી તે વારો અટકાવ્યો।
Verse 18
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥
આ રીતે હર્યક્ષ અને સ્વયં ભગવાન હરિ—બન્ને જ વિશાળ ગદાઓથી, વિજયની ઇચ્છા અને પ્રચંડ રોષથી ભરાઈ, પરસ્પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 19
तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो: क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥
બંને યુદ્ધવીરોમાં તીવ્ર સ્પર્ધા હતી. એકબીજાની તીક્ષ્ણ ગદાના પ્રહારો થી તેમના અંગો ઘાયલ થયા હતા અને પોતાના લોહીની ગંધથી તેમનો ક્રોધ વધતો ગયો. જીતવાની ઉત્કટતામાં તેઓ વિવિધ કૌશલ્યભરી ચાલો ચાલતા; તેમનો સંઘર્ષ ગાય માટે લડતા બે બળવાન સાંઢો જેવો લાગતો હતો.
Verse 20
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुरागादृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥
હે કુરુવંશજ! દૈત્ય અને માયાથી વરાહ-દેહ ધારણ કરનાર, યજ્ઞ-સ્વરૂપ પરમેશ્વર ભગવાન વચ્ચે જગતના હિત માટે ચાલતા ભયંકર યુદ્ધને જોવા, સર્વથી સ્વતંત્ર બ્રહ્મા પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ત્યાં આવ્યા.
Verse 21
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी- र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
યુદ્ધસ્થળે પહોંચીને, હજારો ઋષિ-તપસ્વીઓના નેતા બ્રહ્માએ તે દૈત્યને જોયો—જેને અપૂર્વ શક્તિ મળી હતી, તેથી કોઈ તેની સામે લડી શકતું ન હતું અને જેમાં ભયનો લેશ પણ ન હતો. ત્યારબાદ પ્રથમવાર વરાહ-રૂપ ધારણ કરનાર નારાયણ ભગવાનને બ્રહ્માએ સંબોધ્યા.
Verse 22
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
બ્રહ્મા બોલ્યા—હે દેવ! દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને નિર્દોષ જીવો જે તમારા ચરણકમળના આશ્રયમાં છે, તેમના માટે આ અસુર કાંટા સમાન સતત પીડા આપે છે. મારી પાસેથી વર મેળવી આ દુષ્કર્મી ભય પેદા કરતો, અપ્રતિરથ પ્રતિસ્પર્ધી શોધતો લોકલોકમાં ભટકે છે.
Verse 23
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
બ્રહ્મા બોલ્યા—હે દેવ! દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને નિર્દોષ જીવો જે તમારા ચરણકમળના આશ્રયમાં છે, તેમના માટે આ અસુર કાંટા સમાન સતત પીડા આપે છે. મારી પાસેથી વર મેળવી આ દુષ્કર્મી ભય પેદા કરતો, અપ્રતિરથ પ્રતિસ્પર્ધી શોધતો લોકલોકમાં ભટકે છે.
Verse 24
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવ! આ માયાવી, દર્પિત, નિરંકુશ અને અતિ દુષ્ટ સર્પસમાન દૈત્ય સાથે બાળકની જેમ રમવું યોગ્ય નથી।
Verse 25
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
આ દારુણ દૈત્ય પોતાની અનુકૂળ ઘડી મેળવી વધુ ન વધે તે પહેલાં, હે અચ્યુત! તમારી આંતરિક દેવમાયા દ્વારા આ પાપીને નિશ્ચયે સંહાર કરો।
Verse 26
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
હે પ્રભુ! જગતને ઢાંકી દેતી આ અત્યંત ઘોર સંધ્યા ઝડપથી નજીક આવી રહી છે. હે સર્વાત્મન, દેવતાઓને વિજય અપાવી એને સંહાર કરો।
Verse 27
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
વિજય માટે અતિ અનુકૂળ ‘અભિજિત્’ નામનો શુભ મુહૂર્ત મધ્યાહ્ને શરૂ થઈ લગભગ પસાર થઈ ગયો છે; તેથી તમારા મિત્રોના કલ્યાણ માટે આ દુર્જય શત્રુનો ઝડપથી અંત કરો।
Verse 28
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
અમારા સૌભાગ્યે આ દૈત્ય પોતે જ તમારી પાસે આવ્યો છે—તેનો મૃત્યુસમય તમારી દ્વારા નિર્ધારિત છે. તેથી પરાક્રમ દર્શાવી યુદ્ધમાં એને મારીને લોકોને શાંતિમાં સ્થાપિત કરો।
Frequently Asked Questions
Varāha’s first act is poṣaṇa: safeguarding Bhū-devī and stabilizing cosmic order. The text highlights that the Lord transfers His potency so Earth can float, demonstrating that restoring dharma is not impulsive heroism but deliberate protection of the vulnerable and re-establishment of the world’s foundations before the final removal of adharma.
Hiraṇyākṣa’s insults are described as “shaftlike,” acknowledging speech as a weapon that wounds. Yet Varāha tolerates them until Earth’s fear is addressed, showing divine forbearance. When He replies, it is not egoic retaliation but a dharmic rebuke: He frames the demon as bound by death (kāla) and Himself as fearless, thereby re-centering the conflict on spiritual reality rather than verbal provocation.
Hiraṇyākṣa is a Daitya empowered by a boon (received via Brahmā), which fuels arrogance and a compulsion to find an equal combatant. He seeks notoriety through conquest and terrorizes devas, brāhmaṇas, cows, and innocents—those aligned with worship of the Lord—making his challenge a direct assault on sacrificial order and divine sovereignty.
Brahmā’s counsel frames the duel within kāla (time), a governing principle even in cosmic events. Abhijit is traditionally an auspicious midday period associated with victory; Brahmā urges swift completion to prevent the demon from gaining advantage in an inauspicious hour and to restore peace promptly. The episode underscores that the Lord’s līlā accommodates worldly timing while remaining fully capable of victory by internal potency.