Adhyaya 17

Verse 1

मैत्रेय उवाच निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिता: । तत: सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकस: ॥ १ ॥

શ્રી મૈત્રેય બોલ્યા—વિષ્ણુમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ અંધકારનું કારણ સમજાવી કહ્યું તે સાંભળીને સ્વર્ગલોકના દેવતાઓ સર્વ ભય અને શંકાથી મુક્ત થયા. ત્યારબાદ તેઓ સૌ પોતાના-પોતાના લોકમાં પાછા ફર્યા.

Verse 2

दितिस्तु भर्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ २ ॥

સાધ્વી દિતિ પતિના આદેશ અને આગાહીથી ગર્ભસ્થ સંતાનોને કારણે દેવતાઓને આપત્તિ આવશે એવી આશંકાથી અત્યંત ચિંતિત હતી. પૂર્ણ સો વર્ષના ગર્ભકાળ પછી તેણે જડવા બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 3

उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयो: । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहा: ॥ ३ ॥

એ બે દાનવોના જન્મ સમયે સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં અનેક ઉપદ્રવો થયા—અતિ ભયંકર અને આશ્ચર્યજનક।

Verse 4

सहाचला भुवश्चेलुर्दिश: सर्वा: प्रजज्वलु: । सोल्काश्चाशनय: पेतु: केतवश्चार्तिहेतव: ॥ ४ ॥

પર્વતો સહિત પૃથ્વી કંપી ઉઠી અને સર્વ દિશાઓ જાણે પ્રજ્વલિત થઈ ગઈ. ઉલ્કાઓ અને વજ્રપાત થવા લાગ્યા; શનિ જેવા અપશકુન ગ્રહો તથા ધૂમકેતુઓ પણ દેખાયા—મહા અનિષ્ટના સૂચક।

Verse 5

ववौ वायु: सुदु:स्पर्श: फूत्कारानीरयन्मुहु: । उन्मूलयन्नगपतीन्वात्यानीको रजोध्वज: ॥ ५ ॥

અતિ દુઃસ્પર્શ પવન વારંવાર ફૂંકારતો વહેતો, વિશાળ વૃક્ષોને મૂળથી ઉખેડતો ગયો; વાવાઝોડાં તેની સેના અને ધૂળના વાદળો તેના ધ્વજ હતા.

Verse 6

उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्याद‍ृश्यते पदम् ॥ ६ ॥

હાસ્ય સમી વીજળી ચમકતી ઘન વાદળઘટાએ આકાશના જ્યોતિષ્કોને ઢાંકી દીધા; અંધકાર સર્વત્ર છવાઈ ગયો, કશું દેખાતું ન હતું.

Verse 7

चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मि: क्षुभितोदर: । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभु: शुष्कपङ्कजा: ॥ ७ ॥

ઊંચી તરંગોવાળો સમુદ્ર શોકગ્રસ્તની જેમ રડ્યો, સમુદ્રના જીવજંતુઓમાં ખળભળાટ થયો; નદીઓ, સરોવરો અને કૂવો પણ ક્ષુબ્ધ થયા, અને કમળો સૂકાઈ ગયા.

Verse 8

मुहु: परिधयोऽभूवन् सराह्वो: शशिसूर्ययो: । निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्य: प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રની આસપાસ વારંવાર ધુમ્મસભર્યા વલયો દેખાયા, જાણે ગ્રહણકાળે; વાદળ વિના પણ ગર્જના સંભળાઈ, અને પર્વતની ગુફાઓમાંથી રથોના ખડખડાટ જેવા નાદ ઊઠ્યા.

Verse 9

अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । सृगालोलूकटङ्कारै: प्रणेदुरशिवं शिवा: ॥ ९ ॥

ગામોના અંદર શિયાળણીઓ અપશકુનરૂપે ચીસો પાડી, મોઢામાંથી પ્રચંડ અગ્નિ ઉગાળતી રહી; તેમની સાથે શિયાળ અને ઘુવડ પણ કર્કશ અવાજોથી અમંગળનું ઘોષણ કરવા લાગ્યા.

Verse 10

सङ्गीतवद्रोदनवदुन्नमय्य शिरोधराम् । व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्तत: ॥ १० ॥

ગળાં ઊંચાં કરીને કૂતરાં અહીં-ત્યાં વિવિધ અવાજો કાઢતા—ક્યારેક ગીત જેવા, ક્યારેક રડવા જેવા।

Verse 11

खराश्च कर्कशै: क्षत्त: खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् । खार्काररभसा मत्ता: पर्यधावन् वरूथश: ॥ ११ ॥

હે ક્ષત્તા (વિદુર), ગધેડાં કઠોર ખુરાંથી ધરતીને આઘાત કરતાં, મત્ત બની ટોળાં-ટોળાં અહીં-ત્યાં દોડ્યા અને કર્કશ રેંક્યા।

Verse 12

रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन् खगा: । घोषेऽरण्ये च पशव: शकृन्मूत्रमकुर्वत ॥ १२ ॥

ગધેડાંના રેંકાણથી ભયભીત પક્ષીઓ ચીસો પાડતાં માળાંમાંથી ઉડી ગયા; અને ગોશાળામાં તથા જંગલમાં રહેલા પશુઓએ શાકૃદ-મૂત્ર કર્યું।

Verse 13

गावोऽत्रसन्नसृग्दोहास्तोयदा: पूयवर्षिण: । व्यरुदन्देवलिङ्गानि द्रुमा: पेतुर्विनानिलम् ॥ १३ ॥

ગાયો ભયથી કંપી ઉઠीं અને દૂધના બદલે લોહી દોહાયું; વાદળોએ પુંય વરસાવ્યું; મંદિરોમાં દેવમૂર્તિઓ રડી ઊઠीं; અને પવન વિના વૃક્ષો પડી ગયા।

Verse 14

ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिता: । अतिचेरुर्वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥

મંગળ-શનિ જેવા અશુભ ગ્રહો વધુ તેજસ્વી થયા અને બુધ-બૃહસ્પતિ-શુક્ર તથા અનેક નક્ષત્રમંડળોને પણ વટાવી ગયા; વક્રગતિથી ચાલતાં ગ્રહો પરસ્પર સંઘર્ષમાં પડ્યા।

Verse 15

दृष्ट्वान्यांश्च महोत्पातानतत्तत्त्वविद: प्रजा: । ब्रह्मपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्‍वसम्प्लवम् ॥ १५ ॥

આ અને અન્ય અનેક મહોત્પાતો જોઈને, બ્રહ્માના ચાર કુમારો સિવાય તત્ત્વ ન જાણતી પ્રજા ભયભીત થઈ. આ સંકેતોનું રહસ્ય ન સમજી તેમણે વિશ્વપ્રલય નજીક છે એમ માન્યું.

Verse 16

तावादिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ । ववृधातेऽश्मसारेण कायेनाद्रिपती इव ॥ १६ ॥

તે બંને આદિદૈત્યોએ સહસાએ પોતાનું અસાધારણ પૌરુષ પ્રગટ કર્યું. તેમનું શરીર ઇસ્પાત સમ દૃઢ બની વધવા લાગ્યું, જાણે બે મહાપર્વતો।

Verse 17

दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभि- र्निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ । गां कम्पयन्तौ चरणै: पदे पदे कट्या सुकाञ्‍च्यार्कमतीत्य तस्थतु: ॥ १७ ॥

તેમના સુવર્ણ મુકુટોના શિખરો જાણે આકાશને સ્પર્શતા; તેમણે દિશાઓ ઢાંકી દીધી. પગલે પગલે ધરતી કંપતી; ઝગમગતા કંકણોથી શોભિત ભુજાઓ અને સુંદર કાંછીથી બંધાયેલી કમર જાણે સૂર્યને ઢાંકી દેતી હતી.

Verse 18

प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद् य: प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदु: प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रत: ॥ १८ ॥

પ્રજાપતિ કશ્યપે તે જોડિયા પુત્રોને નામ આપ્યાં. જે પહેલો જન્મ્યો તેને હિરણ્યાક્ષ કહ્યું, અને દિતીના ગર્ભમાં જે પહેલો ગર્ભિત થયો તેને હિરણ્યકશિપુ નામ આપ્યું.

Verse 19

चक्रे हिरण्यकशिपुर्दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च । वशे सपालाँल्लोकांस्त्रीनकुतोमृत्युरुद्धत: ॥ १९ ॥

બ્રહ્માના વરથી હિરણ્યકશિપુ અહંકારથી ઉદ્ધત થયો. તેણે પોતાની ભુજબળથી ત્રણેય લોકોને તેમના પાલકો સહિત વશમાં કર્યા; તેથી ત્રિલોકમાં કોઈથી પણ મૃત્યુનો ભય તેને રહ્યો નહીં.

Verse 20

हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य प्रिय: प्रीतिकृदन्वहम् । गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुर्मृगयन् रणम् ॥ २० ॥

તેનો નાનો ભાઈ હિરણ્યાક્ષ હંમેશાં મોટા ભાઈ હિરણ્યકશિપુને પ્રસન્ન કરવા માટે કર્મોમાં તત્પર રહેતો. ખભા પર ગદા ધારણ કરી, યુદ્ધભાવથી સમગ્ર જગતમાં રણ શોધતો ફરતો હતો।

Verse 21

तं वीक्ष्य दु:सहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् । वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥

તેને જોયા માત્રથી જ તેની અદમ્ય તીવ્રતા સહન કરવી કઠિન લાગતી. પગે ઝણઝણતા સોનાના નૂપુર, ગળે વિશાળ વૈજયંતી માળા, અને એક ખભા પર ટેકવેલી મહાગદા સાથે તે શોભતો હતો।

Verse 22

मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् । भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहय: ॥ २२ ॥

મન અને શરીરના બળ તથા પ્રાપ્ત થયેલા વરદાનના પ્રભાવથી તે ગર્વથી ઉન્મત્ત થયો હતો. કોઈના હાથેથી મૃત્યુનો ભય તેને ન હતો અને તેને રોકી શકે એવો કોઈ ન હતો. તેથી દેવતાઓ તેને જોઈને જ ભયથી છુપાઈ ગયા, જેમ ગરુડથી ડરીને સાપો છુપાય છે।

Verse 23

स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । सेन्द्रान्देवगणान् क्षीबानपश्यन् व्यनदद् भृशम् ॥ २३ ॥

દૈત્યરાજે પોતાના તેજથી ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ અદૃશ્ય થયેલા જોયા—જે પહેલાં બળના મદમાં મસ્ત હતા—અને તેઓ ન મળતાં તેણે અત્યંત જોરથી ગર્જના કરી।

Verse 24

ततो निवृत्त: क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विप: ॥ २४ ॥

પછી સ્વર્ગલોકથી પરત ફરી તે મહાબલ દૈત્ય રમતમાં, ગંभीर અને ભયાનક ગર્જના કરતો સમુદ્રમાં ઉન્મત્ત હાથીની જેમ કૂદી પડ્યો।

Verse 25

तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणा: सन्नधिय: ससाध्वसा: । अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवु: ॥ २५ ॥

તે સમુદ્રમાં પ્રવેશતાં જ વરુણની સેના સમાન જલચર પ્રાણીઓ ભયથી કંપી ઉઠ્યા અને તેના તેજથી આઘાત ન પામ્યા છતાં બહુ દૂર ભાગી ગયા. આમ હિરણ્યાક્ષે પ્રહાર કર્યા વિના જ પોતાનું વૈભવ દર્શાવ્યું.

Verse 26

स वर्षपूगानुदधौ महाबल- श्चरन्महोर्मीञ्‍छ्वसनेरितान्मुहु: । मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरी- मासेदिवांस्तात पुरीं प्रचेतस: ॥ २६ ॥

ઘણા ઘણાં વર્ષો સુધી સમુદ્રમાં ફરતાં મહાબળી હિરણ્યાક્ષે પવનથી ઉછળેલી વિશાળ તરંગોને પોતાની લોખંડની ગદાથી વારંવાર પ્રહાર કર્યા અને અંતે વરુણની રાજધાની વિભાવરીમાં પહોંચ્યો.

Verse 27

तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं यादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचव- ज्जगाद मे देह्यधिराज संयुगम ॥ २७ ॥

ત્યાં જલચરગણોના સ્વામી અને અધોલોકના લોકપાલ વરુણ (પ્રચેતાંસ)ને જોઈ, હિરણ્યાક્ષ ઉપહાસ કરવા સ્મિત સાથે નીચ માણસની જેમ તેના ચરણોમાં પડીને બોલ્યો—“હે અધિરાજ! મને યુદ્ધ આપો.”

Verse 28

त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान् यद्राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥ २८ ॥

તમે એક લોકમંડળના લોકપાલ, વિશાળ યશવાળા અધિપતિ છો; દુર્મદ અને અહંકારી વીરોનું બળ હરનાર છો. જગતમાં સર્વ દૈત્ય-દાનવોને જીત્યા પછી તમે એક વખત પ્રભુ માટે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો હતો.

Verse 29

स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषा द‍ृढं प्रलब्धो भगवानपां पति: । रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥

આ રીતે અપરિમિત અહંકારથી ઉન્મત્ત શત્રુએ કઠોર ઉપહાસ કરતાં પૂજ્ય જલપતિ વરુણ ક્રોધિત થયો; પરંતુ પોતાની બુદ્ધિથી ઊઠેલો ક્રોધ શમાવી તેણે કહ્યું—“પ્રિય, અમે હવે યુદ્ધથી નિવૃત્ત થયા છીએ; યુદ્ધ માટે અમે બહુ વૃદ્ધ થઈ ગયા છીએ.”

Verse 30

पश्यामि नान्यं पुरुषात्पुरातनाद् य: संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । आराधयिष्यत्यसुरर्षभेहि तं मनस्विनो यं गृणते भवाद‍ृशा: ॥ ३० ॥

યુદ્ધમાં તને સંતોષ આપી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી, તે આદિ-પુરુષ ભગવાન વિષ્ણુ સિવાય. તેથી, હે અસુરશ્રેષ્ઠ, જેને તારા જેવા વીર પણ સ્તુતિથી ગાય છે, તેનાં શરણમાં જા.

Verse 31

तं वीरमारादभिपद्य विस्मय: शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृत: । यस्त्वद्विधानामसतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥

તે વીરસ્વરૂપ પ્રભુને નજીકથી પામતાં જ તારો અહંકાર તરત તૂટી જશે, અને કૂતરાઓથી ઘેરાયેલા યુદ્ધમેદાનમાં તું વીરસય્યા પર શાશ્વત નિદ્રામાં પડી જશે. તારા જેવા દુષ્ટોને શાંત કરવા અને સજ્જનો પર કૃપા કરવા માટે તે વરાહાદિ અવતાર ધારે છે.