Adhyaya 16

Verse 1

ब्रह्मोवाच इति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् । प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभु: ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—યોગધર્મમાં સ્થિત તે મુનિઓના વચનોને અભિનંદન આપી, વૈકુંઠધામમાં નિવાસ કરનાર સર્વવિભુ ભગવાને આ રીતે કહ્યું।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥ २ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—આ મારા પારષદ જય અને વિજય છે; મને અવગણીને તેમણે તમારાં પ્રત્યે ભારે અપરાધ કર્યો છે।

Verse 3

यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्‍‌भिर्मामनुव्रतै: । स एवानुमतोऽस्माभिर्मुनयो देवहेलनात् ॥ ३ ॥

હે મહામુનિઓ, મારા અનુવર્તી એવા તમે જે દંડ તેમને આપ્યો છે, તે હું મંજૂર કરું છું; દેવહેલના કારણે તે અમને પણ સંમત છે।

Verse 4

तद्व: प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृता: ॥ ४ ॥

આજે હું તમારો પ્રસાદ માગું છું; મારા માટે બ્રાહ્મણ જ પરમ દૈવ છે. મારા સેવકોએ કરેલો અપમાન હું પોતાનો અપરાધ માનું છું; તેથી આ પ્રસંગ માટે ક્ષમા યાચું છું।

Verse 5

यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सोऽसाधुवादस्तत्कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामय: ॥ ५ ॥

સેવક અપરાધ કરે ત્યારે લોકો માલિકને દોષ આપે છે; એ નિંદા માલિકની કીર્તિને એમ જ નષ્ટ કરે છે જેમ શ્વેત કুষ্ঠ ત્વચાને દૂષિત કરે છે।

Verse 6

यस्यामृतामलयश:श्रवणावगाह: सद्य: पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठ: । सोऽहं भवद्भय उपलब्धसुतीर्थकीर्ति- श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि व: प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥

મારા અમૃતસમાન નિર્મળ યશનું શ્રવણ—કાન દ્વારા સ્નાન સમાન—જગતને, શ્વપચ ચાંડાલને પણ, તરત પવિત્ર કરે છે. હવે તમે મને નિઃસંદેહ ઓળખ્યા છો; તેથી મારી ભુજા પણ જો તમારાં પ્રત્યે પ્રતિકૂળ વર્તે તો હું તેને પણ કાપી નાખવામાં સંકોચ ન કરું।

Verse 7

यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्य:क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् । न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्या: प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७ ॥

ભગવાન બોલ્યા—હું મારા ભક્તોનો સેવક છું; તેથી મારા કમળચરણોની પવિત્ર રેણુ તરત જ સર્વ પાપમલ નાશ કરે છે. એ સેવાથી મારો સ્વભાવ એવો થયો છે કે હું તેણી પ્રત્યે અનાસક્ત હોવા છતાં શ્રીલક્ષ્મી મને છોડતી નથી; જ્યારે અન્ય લોકો તેણીની અલ્પ કૃપા માટે પણ તેણીના સૌંદર્યની સ્તુતિ કરી વ્રત-નિયમો પાળે છે।

Verse 8

नाहं तथाद्मि यजमानहविर्विताने श्‍च्योतद्‍घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्‍मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकै: ॥ ८ ॥

યજમાનો યજ્ઞાગ્નિમાં—જે મારું જ એક મુખ છે—ઘૃતસિક્ત હવિ અર્પે ત્યારે હું એટલો આનંદથી ભોગવતો નથી, જેટલો આનંદ હું તે ઘીથી ભરપૂર સ્વાદિષ્ટ ગ્રાસોમાં અનુભવું છું, જે મારા પ્રસાદમાં સદા સંતોષ પામેલા અને પોતાના કર્મફળ મને અર્પણ કરનાર બ્રાહ્મણોના મુખે અર્પિત થાય છે।

Verse 9

येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग- मायाविभूतिरमलाङ्‌घ्रि रज: किरीटै: । विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भ: सद्य: पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९ ॥

હું મારી અખંડ વૈકુંઠ-યોગમાયા વિભૂતિનો સ્વામી છું; ગંગાજળ મારા ચરણપ્રક્ષાલનનું અવશેષ છે. એ જ જળ ચંદ્રશેખર શિવજીના મસ્તક પર ધારિત થઈ ત્રિલોકને તરત પવિત્ર કરે છે. હું જો વૈષ્ણવના પાદરજને મસ્તક પર કિરીટ સમું ધારણ કરું, તો પછી કોણ તેને ધારણ કરવાનું નકારે?

Verse 10

ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या । द्रक्ष्यन्त्यघक्षतद‍ृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतु: ॥ १० ॥

બ્રાહ્મણો, ગાયો અને નિરાધાર જીવો મારા જ શરીર છે. જેમની દૃષ્ટિ પોતાના પાપથી ક્ષત થઈ ગઈ છે, તેઓ ભેદબુદ્ધિથી તેમને મારાથી જુદા જુદા જુએ છે. તેઓ ક્રોધિત સર્પ સમાન છે, અને પાપીઓના દંડાધિકારી યમરાજાના ગૃધ્રસદૃશ દૂત તેમના ચાંચથી ક્રોધપૂર્વક તેમને ફાડી નાંખે છે।

Verse 11

ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्त- स्तुष्यद्‍धृद: स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्रा: । वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्त: सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहृतस्तै: ॥ ११ ॥

પરંતુ જે લોકો બ્રાહ્મણોને બુદ્ધિથી મને જ માની, બ્રાહ્મણો કઠોર શબ્દો બોલે તોય તેમનું સન્માન કરે છે—જેનાં હૃદય આનંદિત છે, જેમનાં કમળમુખ અમૃતમય સ્મિતથી પ્રકાશિત છે—તેઓ પ્રેમભરી વાણીથી પુત્ર જેમ ક્રોધિત પિતાને શાંત કરે તેમ બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરે છે. એવા ભક્તો મારું હૃદય જીતી લે છે, અને હું જાણે તેમની દ્વારા જ શાંત કરાયો હોઉં એમ લાગે છે।

Verse 12

तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्वय‍‌तिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्य: । भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवास: ॥ १२ ॥

મારા આ સેવકોએ પોતાના સ્વામીનો અભિપ્રાય ન જાણીને તમારાં બંને પ્રત્યે અપરાધ કર્યો છે. તેથી અપરાધનું ફળ ભોગવીને પણ તેઓ જલ્દી મારા સાન્નિધ્યમાં પાછા આવે અને મારા ધામથી તેમનો નિર્વાસનકાળ અચિરেই પૂર્ણ થાય—એવી આજ્ઞા આપશો તો હું તેને મારા પર કરેલું ઉપકાર માનું છું.

Verse 13

बह्मोवाच अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत ॥ १३ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—ઋષિઓ ક્રોધરૂપ સર્પથી દંશિત હતા છતાં, વેદમંત્રોની ધારા જેવી પ્રભુની મનોહર અને પ્રકાશક વાણી સાંભળીને પણ તેમની આત્મા તૃપ્ત ન થઈ.

Verse 14

सतीं व्यादाय श‍ृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् । विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम् ॥ १४ ॥

પ્રભુની તે ઉત્તમ વાણી સાંભળવામાં સહેલી હતી, પરંતુ અર્થમાં અત્યંત ગહન અને ભારવાળી હતી. ઋષિઓ કાન ખોલીને સાંભળતા અને મનન પણ કરતા રહ્યા; છતાં તે અગાધ ઊંડાણમાં પ્રવેશ કરીને પણ પ્રભુ શું કરવા ઇચ્છે છે તે સમજી શક્યા નહીં.

Verse 15

ते योगमाययारब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् । प्रोचु: प्राञ्जलयो विप्रा: प्रहृष्टा: क्षुभितत्वच: ॥ १५ ॥

તે ચાર બ્રાહ્મણ ઋષિઓ, યોગમાયાથી પ્રગટ થયેલ પરમ પુરુષના મહિમામય વૈભવને જોઈ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; તેમના શરીરમાં રોમાંચ થયો. પછી તેઓ અંજલિ બાંધી પ્રભુને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 16

ऋषय ऊचु: न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् । कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्ष: प्रभाषसे ॥ १६ ॥

ઋષિઓએ કહ્યું—હે ભગવન, હે દેવ! તમે શું કરવા ઇચ્છો છો તે અમે જાણી શકતા નથી. કારણ કે તમે સર્વના અધ્યક્ષ હોવા છતાં અમારા પક્ષમાં ‘તમે મારા પર અનુગ્રહ કર્યો’ એમ બોલો છો, જાણે અમે તમારું કંઈ ઉપકાર કર્યું હોય.

Verse 17

ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणा: किल ते प्रभो । विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम् ॥ १७ ॥

હે પ્રભુ! બ્રાહ્મણ્ય સંસ્કૃતિના પરમ અધિષ્ઠાતા દેવ તમે જ છો. બ્રાહ્મણોને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપી તમે સૌને શિક્ષા આપો છો. દેવો અને બ્રાહ્મણો—બન્નેના પરમ આરાધ્ય તમે જ છો.

Verse 18

त्वत्त: सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव । धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मत: ॥ १८ ॥

સર્વ જીવોનો સનાતન ધર્મ આપમાંથી જ પ્રગટે છે, અને આપના અનેક અવતાર-સ્વરૂપો દ્વારા આપે સદા ધર્મનું રક્ષણ કર્યું છે. ધર્મનો પરમ ગુહ્ય લક્ષ્ય આપ જ છો; અમારા મત મુજબ આપ નિત્ય, અક્ષય અને નિર્વિકાર છો.

Verse 19

तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् । योगिन: स भवान् किंस्विदनुगृह्येत यत्परै: ॥ १९ ॥

આપની કૃપાથી યોગીઓ અને તત્ત્વચિંતકો ભૌતિક ઇચ્છાઓથી નિવૃત્ત થઈ સહેજે મૃત્યુ (અવિદ્યા)ને પાર કરે છે. તેથી કોઈ અન્ય આપને અનુગ્રહ કરી શકે—એ શક્ય નથી; આપ સ્વયં પરમેશ્વર છો.

Verse 20

यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै- रर्थार्थिभि: स्वशिरसा धृतपादरेणु: । धन्यार्पिताङ्‌घ्रितुलसीनवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥

જેનાં પાદરજને અન્ય અર્થાર્થીઓ મસ્તક પર ધારણ કરે છે, તેવી લક્ષ્મીદેવી પણ નિયમિત રીતે આપની સેવા કરે છે. કારણ કે ધન્ય ભક્તે આપના ચરણોમાં અર્પિત તુલસીની નવી માળા પર મધુવ્રતપતિ (ભમરરાજ) જેમ મંડરાય, તેમ આપના ધામમાં સ્થાન મેળવવા તે આતુર છે.

Verse 21

यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानां नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्ग: । स त्वं द्विजानुपथपुण्यरज: पुनीत: श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २१ ॥

હે શ્રીવત્સલક્ષ્મ! પરમ ભાગવત ભક્તોના પ્રસંગ અને તેમના ચરિત્રોમાં તમે અત્યંત આસક્ત છો; છતાં સતત પ્રેમમય સેવામાં રહેનારી લક્ષ્મીદેવીઓ પ્રત્યે પણ તમે આસક્ત નથી. તો પછી બ્રાહ્મણોના માર્ગની પુણ્યધૂળ તમને કેવી રીતે શુદ્ધ કરશે? અને વક્ષસ્થળ上的 શ્રીવત્સચિહ્ન તમને કેવી રીતે ‘ભાગ્યવાન’ બનાવશે?

Verse 22

धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभि: स्वै: पद्‍‌भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् । नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥

હે ભગવન્! તમે ધર્મસ્વરૂપ છો. ત્રણ યુગોમાં તમારા ત્રણ પાદોથી પ્રગટ થઈ દેવો અને દ્વિજોના હિત માટે આ ચરાચર જગતનું રક્ષણ કરો છો. તમારી વરદ શુદ્ધ-સત્ત્વમય કૃપાથી રજસ્-તમસ્ દૂર કરો.

Verse 23

न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं गोप्ता वृष: स्वर्हणेन ससूनृतेन । तर्ह्येव नङ्‌क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था लोकोऽग्रहीष्यद‍ृषभस्य हितत्प्रमाणम् ॥ २३ ॥

હે દેવ! જો તમે અહીં તમારા આશ્રિત શ્રેષ્ઠ દ્વિજકુલનું પૂજા અને મૃદુ વચનો દ્વારા રક્ષણ ન કરો, તો તમારો મંગલ ઉપાસના-માર્ગ નષ્ટ થશે. પછી લોકો તમારા પ્રભુત્વને પ્રમાણ માની તે માર્ગ ત્યજી દેશે.

Verse 24

तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सो: क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्‍धृतारे: । नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु- स्तेज: क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोद: ॥ २४ ॥

હે સત્ત્વનિધિ પ્રભુ! જનકલ્યાણ માટે તમે તમારી શક્તિથી દુષ્ટ તત્ત્વનો નાશ કરો છો; તે જાણે તમને અનભીષ્ટ લાગે. પરંતુ ત્રિસૃષ્ટિના અધિપતિ અને વિશ્વભર્તા એવા તમારા તેજમાં કોઈ ક્ષતિ થતી નથી. તમારી વિનમ્રતા તો તમારી દિવ્ય લીલાનું પ્રદર્શન છે.

Verse 25

यं वानयोर्दममधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् । अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो येऽनागसौ वयमयुङ्‌क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५ ॥

હે અધીશ! આ બે નિર્દોષ જનને કે અમને તમે જે દંડ આપવા ઇચ્છો તે અમે નિષ્કપટ સ્વીકારીશું. અમને ખબર છે કે અમે દોષરહિતોને પાપ સાથે જોડીને શાપ આપ્યો છે.

Verse 26

श्रीभगवानुवाच एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्य: संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ । भूय: सकाशमुपयास्यत आशु यो व: शापो मयैव निमितस्तदवेत विप्रा: ॥ २६ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિપ્રો! જાણો, તમે આપેલો દંડ મૂળથી જ મારી દ્વારા નિર્ધારિત હતો. તેથી એ બંને તરત અસુરયોનિમાં જશે; પરંતુ ક્રોધથી તીવ્ર થયેલી સમાધિ દ્વારા મનમાં મારી સાથે દૃઢ યોગ બાંધીને શીઘ્ર જ મારી સાન્નિધ્યે પાછા આવશે.

Verse 27

ब्रह्मोवाच अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—સ્વયંપ્રકાશ વૈકુંઠલોકમાં વૈકુંઠનાથ પરમેશ્વરને નેત્રોને આનંદ આપનાર રૂપે જોઈ, મુનિઓ તે દિવ્ય ધામ છોડીને પરત ગયા।

Verse 28

भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मु: प्रमुदिता: शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥

મુનિઓએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યા અને વૈષ્ણવી શ્રીની દિવ્ય સમૃદ્ધિનું ગાન કરતાં અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પરત ગયા।

Verse 29

भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् । ब्रह्मतेज: समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ २९ ॥

ભગવાને પોતાના પારષદોને કહ્યું—જાઓ, ડરો નહીં; તમારું કલ્યાણ થાઓ. બ્રાહ્મણોના શાપને નષ્ટ કરવા હું સમર્થ હોવા છતાં એવું કરતો નથી; વિપરીત, આ મારી મંજૂરીથી જ છે।

Verse 30

एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा । पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३० ॥

આ વિયોગની વાત પહેલેથી જ ક્રોધિત રમા (લક્ષ્મી)એ કહી હતી—હું નિદ્રામાં હતો ત્યારે તે મારા ધામમાંથી બહાર જઈ પાછી આવતી હતી, અને તમે દ્વારે તેને અટકાવી હતી।

Verse 31

मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुन: ॥ ३१ ॥

ક્રોધ-યોગની સાધનાથી તમે બ્રાહ્મણ-અવમાનના પાપને પાર કરી શુદ્ધ થશો, અને અતિ અલ્પ સમયમાં ફરી મારા સાન્નિધ્યમાં પરત આવશો।

Verse 32

द्वा:स्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् । सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥

વૈકુંઠના દ્વારે આમ કહી ભગવાન અનેક દિવ્ય વિમાનશ્રેણીઓથી શોભિત અને સર્વોત્કૃષ્ટ લક્ષ્મી-વૈભવથી યુક્ત પોતાના ધામમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 33

तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तराद्धरिलोकत: । हतश्रियौ ब्रह्मशापादभूतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥

પરંતુ તે બે દ્વારપાલ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણોના શાપથી તેમની શ્રી-તેજસ્વિતા ક્ષીણ થઈ, ગર્વ રહિત અને વિષણ্ণ બની હરિલોક વૈકુંઠમાંથી પતિત થયા।

Verse 34

तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयो: । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्र्येषु पुत्रका: ॥ ३४ ॥

ત્યારે જય-વિજય ભગવાનના ધામમાંથી પડતા હતા ત્યારે, શ્રેષ્ઠ વિમાનોમાં બેઠેલા સર્વ દેવતાઓમાં મહાન હાહાકાર અને નિરાશાનો ગર્જન ઊઠ્યો।

Verse 35

तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरे: । दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ ३५ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું: હરીના તે જ બે મુખ્ય પારષદ દ્વારપાલ હવે દિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા છે; કશ્યપ મુનિનું પ્રબળ તેજોમય વીર્ય તેમને આવરી ચૂક્યું છે।

Verse 36

तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि व: । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥

આજે તે જોડિયા અસુરોના પરાક્રમે તમને વ્યાકુળ કર્યા છે, કારણ કે તેનાથી તમારું તેજ ઘટ્યું છે. પરંતુ મારા હાથમાં કોઈ ઉપાય નથી; કારણ કે આ બધું સ્વયં ભગવાનની ઇચ્છાથી થાય છે।

Verse 37

विश्वस्य य: स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमाय: । क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीश- स्तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थ: ॥ ३७ ॥

હે પુત્રો, ભગવાન ત્રિગુણોના અધિષ્ઠાતા છે અને વિશ્વની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ તથા પ્રલયના આદિકારણ છે. તેમની અદ્ભુત યોગમાયા યોગેશ્વરોને પણ સહેલાઈથી સમજાતી નથી. એ આદિપુરુષ પરમેશ્વર જ આપણું કલ્યાણ કરશે; તો પછી આ વિષય પર વિચાર કરીને આપણો શું હેતુ?