Adhyaya 15

Verse 1

मैत्रेय उवाच प्रजापत्यं तु तत्तेज: परतेजोहनं दिति: । दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात् ॥ १ ॥

શ્રીમૈત્રેય બોલ્યા: પ્રિય વિદુર, કશ્યપ મુનિની પત્ની દિતિ સમજી ગઈ કે ગર્ભસ્થ પુત્રો દેવતાઓને ઉપદ્રવ કરશે. તેથી પરને કષ્ટ આપવા માટે નિર્ધારિત કશ્યપનું પ્રજાપત્ય તેજ તેણે દેવવિનાશની આશંકાથી સો વર્ષ સુધી ધારણ કર્યું.

Verse 2

लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजस: । न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २ ॥

દિતિના ગર્ભબળના પ્રભાવથી સર્વ લોકોમાં સૂર્ય-ચંદ્રનું તેજ મંધ પડ્યું. લોકપાલો વ્યાકુળ થઈ વિશ્વસ્રષ્ટા બ્રહ્માને કહ્યું—“દિશાઓમાં આ અંધકારનો વિસ્તાર શા માટે?”

Verse 3

देवा ऊचु: तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । न ह्यव्यक्तं भगवत: कालेनास्पृष्टवर्त्मन: ॥ ३ ॥

દેવોએ કહ્યું—હે વિભો! આ અંધકાર તમને સારી રીતે જાણીતો છે; તે અમને અત્યંત વ્યાકુળ કરે છે. કાળનો પ્રભાવ તમને સ્પર્શતો નથી, તેથી તમારા માટે કશું પણ અવ્યક્ત નથી.

Verse 4

देवदेव जगद्धातर्लोकनाथशिखामणे । परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४ ॥

હે દેવદેવ, જગદ્ધાતા, લોકનાથોના શિરોમણિ! પરલોક અને અપલોક—બન્નેમાં રહેલા સર્વ જીવોના અંતરના ભાવ અને ઇરાદા તમે જાણો છો.

Verse 5

नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे । गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥ ५ ॥

વિજ્ઞાન અને પરાક્રમના આદિસ્રોતને નમસ્કાર! માયા દ્વારા તમે આ જગતવ્યવસ્થામાં પ્રવેશ્યા છો. પ્રભુની આજ્ઞાથી ગુણભેદ (વિશેષે રજોગુણ) ધારણ કરનાર, અવ્યક્ત યોનિમાંથી પ્રગટ થયેલા તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 6

ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६ ॥

હે પ્રભુ! આ સર્વ લોકો તમારા આત્મસ્વરૂપમાં જ સ્થિત છે અને સર્વ જીવ તમારા પરથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી તમે જ આ વિશ્વના કારણ છો; જે કોઈ અનન્ય ભાવથી તમારું ધ્યાન કરે છે, તે અચલ ભક્તિસેવા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 7

तेषां सुपक्‍वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लब्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभव: ॥ ७ ॥

પ્રાણસંયમથી મન અને ઇન્દ્રિયો જીતેલા, પરિપક્વ યોગી અને તમારી કૃપા પ્રાપ્ત કરેલાઓને આ જગતમાં ક્યાંય પરાજય થતો નથી.

Verse 8

यस्य वाचा प्रजा: सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिता: । हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नम: ॥ ८ ॥

જેમ નાકમાં બાંધેલી દોરીથી બળદ ચલાવવામાં આવે છે, તેમ વેદવાણીથી સર્વ પ્રજા નિયંત્રિત છે અને વિધાનુસાર બલિ અર્પે છે; તે વેદપ્રદાતા મુખ્ય પુરુષને અમારા નમસ્કાર.

Verse 9

स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अदभ्रदयया द‍ृष्टय‍ा आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥ ९ ॥

હે સર્વવ્યાપી! અંધકારથી જેમના કર્મો લુપ્ત થયા છે એવા આપન્ન અમારે માટે કલ્યાણ વિધાન કરો અને તમારી અપાર દયાભરી દૃષ્ટિ અમ પર કરો.

Verse 10

एष देव दितेर्गर्भ ओज: काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥

હે દેવ! દિતીના ગર્ભમાં કાશ્યપે અર્પિત કરેલા તેજથી બનેલો આ ભ્રૂણ, જેમ ઇંધણથી અગ્નિ વધે તેમ સર્વ દિશાઓને અંધકારમય કરતાં વધે છે.

Verse 11

मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचर: । प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું: હે મહાબાહો! શબ્ડબ્રહ્મથી જ્ઞેય આત્મભૂ ભગવાન બ્રહ્મા, તેમની પ્રાર્થનાઓથી પ્રસન્ન થઈ, રુચિર વાણીથી દેવોને ઉત્તર આપી તેમને સંતોષવા લાગ્યા.

Verse 12

ब्रह्मोवाच मानसा मे सुता युष्मत्पूर्वजा: सनकादय: । चेरुर्विहायसा लोकाल्लोकेषु विगतस्पृहा: ॥ १२ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા મનથી જન્મેલા સનકાદિ ચાર પુત્રો તમારા પૂર્વજ છે. તેઓ ભૌતિક તથા આધ્યાત્મિક આકાશોમાં નિષ્કામ થઈ સર્વત્ર વિહરે છે.

Verse 13

त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मन: । ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥

આ રીતે વિહર્યા પછી તેઓ એક વખત નિર્મળાત્મા ભગવાનના વૈકુંઠધામે ગયા—તે વૈકુંઠનિવાસે, જેને સર્વ લોકો નમસ્કાર કરે છે.

Verse 14

वसन्ति यत्र पुरुषा: सर्वे वैकुण्ठमूर्तय: । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥

વૈકુંઠ લોકોમાં સર્વ નિવાસીઓ ભગવાન સમાન રૂપ ધરાવે છે. તેઓ ઇન્દ્રિયભોગની ઇચ્છા વિના, નિષ્કામ ધર્મભક્તિથી હરિની આરાધના કરે છે.

Verse 15

यत्र चाद्य: पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचर: । सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृष: ॥ १५ ॥

વૈકુંઠમાં આદિપુરુષ ભગવાન વિરાજે છે, જેમને વૈદિક વાણીથી જાણવામાં આવે છે. તેઓ નિર્મળ સત્ત્વમાં સ્થિત, રજ-તમ રહિત; અને પોતાના ભક્તોને ધર્મપ્રગતિનું કલ્યાણ આપે છે.

Verse 16

यत्र नै:श्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमै: । सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत्कैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥

તે વૈકુંઠ લોકોમાં ‘નૈઃશ્રેયસ’ નામનું વન છે, જ્યાં ઇચ્છા પૂર્ણ કરનારા કલ્પવૃક્ષો છે. સર્વ ઋતુઓની શોભાથી તે વન સદા ઝળહળે છે, જાણે કૈવલ્ય જ મૂર્તિમાન હોય.

Verse 17

वैमानिका: सललनाश्चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमलक्षपणानि भर्तु: । अन्तर्जलेऽनुविकसन्मधुमाधवीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्त: ॥ १७ ॥

વૈકુંઠ લોકોમાં વિમાનવાસી જન પોતાની પત્નીઓ સાથે વિમાનોમાં વિહાર કરતાં સદૈવ પ્રભુના નિર્મળ ચરિત્ર અને લીલાઓનું ગાન કરે છે. હરિ-કીર્તનમાં તન્મય થઈ તેઓ મધુથી ભરપૂર સુગંધિત માધવી લતાની સુગંધને પણ તુચ્છ ગણી પવનમાં ઉડાવી દે છે.

Verse 18

पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक- दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां य: । कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चै र्भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥

જ્યારે ભમરાનો રાજા ઊંચા સ્વરે હરિકથા સમાન પ્રભુની મહિમા ગુંજવે છે, ત્યારે કબૂતર, કોયલ, સારસ, ચક્રવાક, હંસ, પોપટ, તીતર અને મોરનો કલરવ ક્ષણમાત્ર માટે શાંત થઈ જાય છે. તે દિવ્ય પક્ષીઓ હરિગુણ સાંભળવા પોતાનું ગાન અટકાવે છે.

Verse 19

मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण- पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाता: । गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस्तप: सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥

મંદાર, કુંદ, કુરબક, ઉત્પલ, ચંપક, અર્ણ, પુન્નાગ, નાગકેસર, બકુલ, કમળ અને પારિજાત જેવા પુષ્પો દિવ્ય સુગંધથી ભરપૂર હોવા છતાં તુલસીના તપનો મહિમા જાણે છે. કારણ કે ભગવાન પોતે તુલસીદળોથી અલંકૃત થાય છે, તેથી બધા પુષ્પો તુલસીને વિશેષ માન આપે છે.

Verse 20

यत्संकुलं हरिपदानतिमात्रद‍ृष्टै- र्वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानै: । येषां बृहत्कटितटा: स्मितशोभिमुख्य: कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यै: ॥ २० ॥

હરિના પાદપદ્મના દર્શનમાત્રથી વૈકુંઠ વૈદૂર્ય, મરકત અને સોનાથી બનેલા વિમાનોથી ભરેલું રહે છે. ત્યાંના કૃષ્ણપરાયણ નિવાસીઓ મોટા કટિતટ અને સ્મિતથી શોભતા મુખ ધરાવતી પ્રિય સાથીઓથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, તેમના હાસ્ય-વિલાસ અને સૌંદર્યથી કામમાં ઉદ્દીપ્ત થતા નથી.

Verse 21

श्री रूपिणी क्‍वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा । संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्न: ॥ २१ ॥

વૈકુંઠની સ્ત્રીઓ લક્ષ્મીદેવી સમાન રૂપવતી અને દોષમુક્ત છે. હાથમાં લીલાના કમળ લઈને, પગના ઝાંઝર ઝણકારતા તેઓ હરિસદ્મમાં શોભે છે. ક્યારેક સોનાની કિનારીઓથી સજાયેલા સ્ફટિક જેવી દીવાલો ઝાડતા દેખાય છે, જાણે ભગવાનની કૃપા મેળવવા માટે આ સેવા કરે છે.

Verse 22

वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्र- मुच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्री: ॥ २२ ॥

લક્ષ્મીદેવીઓ પોતાના-પોતાના ઉપવનોમાં, વિદ્રુમ-તટોથી શોભિત નિર્મળ અમૃતજળવાળી વાપીઓના કિનારે, દાસીઓ સાથે તુલસીપત્ર અર્પણ કરીને ઈશ્વરની આરાધના કરે છે. પૂજા સમયે જળમાં પોતાના ઊંચા નાકવાળા સુંદર મુખનું પ્રતિબિંબ જોઈ એમ માને છે કે ભગવાનના ચુંબનથી તેમની શોભા વધુ વધી ગઈ છે।

Verse 23

यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादा- च्छृण्वन्ति येऽन्यविषया: कुकथा मतिघ्नी: । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारा- स्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तम:सु हन्त ॥ २३ ॥

જે લોકો પાપહંતા પ્રભુના વૈકુંઠલોકોના વર્ણનનું ન તો ચર્ચા કરે છે, ન સાંભળે છે, અને અન્ય વિષયોની બુદ્ધિ ભ્રમિત કરતી કુકથાઓ સાંભળે છે—તે ખરેખર હતભાગ્ય અને ખેદજનક છે. વૈકુંઠકથા છોડીને ભૌતિક જગતની વાતોમાં લાગેલા લોકો અજ્ઞાનના ઘોર અંધકારમાં ફેંકાઈ જાય છે।

Verse 24

येऽभ्यर्थितामपि च तो नृगतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવગણ, માનવદેહ અત્યંત મહત્વનો છે; અમને પણ એવી ગતિની ઇચ્છા થાય છે, કારણ કે માનવરૂપમાં તત્ત્વજ્ઞાન અને પરિપૂર્ણ ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ જે માનવજીવન પામીને પણ ભગવાન અને તેમના ધામને ન સમજે, તેને જાણવું કે તે બાહ્ય માયાના વિસ્તૃત પ્રભાવથી અત્યંત મોહીત છે।

Verse 25

यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥ २५ ॥

પ્રભુના યશને પ્રેમથી સાંભળતાં ભાવવિભોર થઈ જતાં, જેમના અંગોમાં રોમાંચ થાય અને આંખોમાંથી અશ્રુ ઝરે—એ લોકો ધ્યાન-તપ વગેરેની ચિંતા ન કરતાં પણ પરમ વૈકુંઠરાજ્યને પામે છે. તે રાજ્ય ભૌતિક બ્રહ્માંડોથી ઉપર છે અને બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓને પણ અત્યંત ઇચ્છનીય છે।

Verse 26

तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचि: । आपु: परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग- मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥

આ રીતે સનક, સનાતન, સનંદન અને સનત્કુમાર—આ મહર્ષિઓ યોગમાયાના બળથી તે વૈકુંઠધામમાં પહોંચી, અપૂર્વ પરમાનંદને અનુભવે છે. તેમણે જોયું કે વિશ્વગુરુના અધિકાર હેઠળનું, સર્વ લોકોથી વંદનીય એવું તે દિવ્ય ધામ, વૈકુંઠના શ્રેષ્ઠ ભક્તો ચલાવતા વિચિત્ર રીતે અલંકૃત વિમાનોની તેજસ્વી શોભાથી પ્રકાશિત છે અને ત્યાં સ્વયં ભગવાન અધિષ્ઠિત છે।

Verse 27

तस्मिन्नतीत्य मुनय: षडसज्जमाना: कक्षा: समानवयसावथ सप्तमायाम् । देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य- केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ ॥ २७ ॥

વૈકુંઠપુરીના છ પ્રવેશદ્વારો પાર કરીને, શોભા-સજાવટમાં આશ્ચર્ય ન માનતા, મુનિઓએ સાતમા દ્વારે સમવયસ્ક બે તેજસ્વી દ્વારપાલોને જોયા—ગદા ધારણ કરેલા અને અમૂલ્ય કેયૂર, કુંડળ, કિરીટ, વસ્ત્રાદિથી વિભૂષિત।

Verse 28

मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये । वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ ॥ २८ ॥

તે બંને દ્વારપાલ તાજા ફૂલની વનમાળાથી શોભિત હતા, જેમાં મત્ત ભમરા ગુંજતા હતા; તે માળા તેમના ગળે અને નિલવર્ણ ચાર ભુજાઓની વચ્ચે ગોઠવેલી હતી. વાંકાં ભ્રૂ, ફૂલેલા નાસારંધ્રો અને લાલચટ્ટી આંખોથી તેઓ થોડા ઉગ્ર લાગતા હતા.

Verse 29

द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका या: । सर्वत्र तेऽविषमया मुनय: स्वद‍ृष्टय‍ा ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्का: ॥ २९ ॥

બન્ને દ્વારપાલ જોતા રહ્યા છતાં, પૂછ્યા વિના જ મુનિઓ અંદર પ્રવેશ્યા. તેમની દૃષ્ટિ સર્વત્ર સમ હતી; ‘મારું-તારું’ એવો ભેદભાવ નહોતો. જેમ સોનાં અને હીરાંના બનેલા પહેલાના છ દ્વારો તેઓ નિર્ભયતાથી પાર કર્યા, તેમ જ પોતાની ઇચ્છાથી સાતમા દ્વારમાં પણ પ્રવેશ્યા.

Verse 30

तान् वीक्ष्य वातारशनांश्चतुर: कुमारान् वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् । वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥

જેઓને વસ્ત્ર તરીકે માત્ર વાયુ જ હતો એવા ચાર કુમારોને જોઈ—દેખાવમાં પાંચ વર્ષના બાળક જેવા, પરંતુ સર્વ જીવોમાં પ્રાચીનતમ અને આત્મતત્ત્વના જ્ઞાતા—ભગવાનને અપ્રિય સ્વભાવ ધરાવતા તે બે પ્રતિહારો પોતાના દંડથી તેમનો માર્ગ અટકાવવા લાગ્યા. અયોગ્ય રીતે તેમણે તે મહાત્માઓના તેજનો ઉપહાસ કરી અવમાનના કરી।

Verse 31

ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमाना: स्वर्हत्तमा ह्यपि हरे: प्रतिहारपाभ्याम् । ऊचु: सुहृत्तमदिद‍ृक्षितभङ्ग ईष- त्कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षा: ॥ ३१ ॥

અન્ય દેવતાઓ જોતા રહ્યા છતાં, શ્રીહરિના બે મુખ્ય દ્વારપાલોએ—કુમારો સર્વથા યોગ્ય હોવા છતાં—તેમને પ્રવેશથી રોક્યા. પોતાના પરમ પ્રિય સ્વામી શ્રીહરિના દર્શનની તીવ્ર ઇચ્છા ભંગ થતાં ક્રોધથી તેમની આંખો અચાનક લાલ થઈ ગઈ, અને તેઓ થોડા કઠોર સ્વરે બોલ્યા.

Verse 32

मुनय ऊचु: को वामिहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै- स्तद्धर्मिणां निवसतां विषम: स्वभाव: । तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां को वात्मवत्कुहकयो: परिशङ्कनीय: ॥ ३२ ॥

મુનિઓએ કહ્યું—ભગવાનની સર્વોચ્ચ પરિચર્યામાં સ્થિત હોવા છતાં આ બેનો સ્વભાવ એટલો વિસંગત કેમ થયો? વૈકુંઠમાં તેઓ કેવી રીતે રહે છે? ભગવાનના રાજ્યમાં શત્રુનો પ્રવેશ ક્યાંથી? પરમ પુરુષોત્તમનો શત્રુ નથી; તેને કોણ ઈર્ષ્યા કરે? લાગે છે આ બે કપટી છે, તેથી અન્યને પણ પોતાના જેવા શંકે છે।

Verse 33

न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा- वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीरा: । पश्यन्ति यत्र युवयो: सुरलिङ्गिनो: किं व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥

વૈકુંઠમાં ધીર પુરુષો ભગવાન અને નિવાસીઓ વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી જોતા, જેમ આકાશમાં મોટા-નાના આકાશનો ભેદ નથી. તો આ સમરસતામાં ભયનું બીજ ક્યાંથી ઊગ્યું? આ બે વૈકુંઠવાસીઓ જેવા વેશમાં છે; તો તેમની અસંગતિ ક્યાંથી આવી?

Verse 34

तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तु: कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । लोकानितो व्रजतमन्तरभावद‍ृष्टय‍ा पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥

અતએવ આ બે મલિન અને મંદબુદ્ધિ લોકોને યોગ્ય દંડ કેવી રીતે આપવો તે વિચારીએ, જેથી અંતે તેમનું હિત થાય. વૈકુંઠજીવનમાં દ્વૈત જોવાને કારણે તેઓ દૂષિત છે; તેથી તેમને અહીંથી ભૌતિક લોકમાં મોકલવા જોઈએ, જ્યાં જીવને ત્રણ પ્રકારના શત્રુ હોય છે।

Verse 35

तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगै: । सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत्- पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥

મુનિઓએ ઉચ્ચારેલો તે ઘોર બ્રહ્મદંડ, જે કોઈપણ અસ્ત્રોના સમૂહથી અટકાવી શકાય તેમ નથી, એમ સમજીને હરિના અનુચર એવા બંને દ્વારપાલ તરત જ અત્યંત ભયભીત થયા અને ભારે વ્યાકુળતાથી બ્રાહ્મણોના ચરણોમાં પડી ગયા।

Verse 36

भूयादघोनि भगवद्‍‌भिरकारि दण्डो यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् । मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽध: ॥ ३६ ॥

દ્વારપાલોએ કહ્યું—હે નિષ્પાપ મુનિઓ! તમે આપેલો દંડ યોગ્ય છે, કારણ કે અમે દેવતુલ્ય સાધુઓનો પણ અપમાન કર્યો. પરંતુ અમારી પશ્ચાત્તાપભરી વિનંતી પર કૃપા કરીને, અમે નીચે ને નીચે જતા હોઈએ ત્યારે પણ ભગવાનની સ્મૃતિ નાશ કરનાર મોહ અમને ન ઘેરી લે।

Verse 37

एवं तदैव भगवानरविन्दनाभ: स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्य: । तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीना- मन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्री: ॥ ३७ ॥

એ જ ક્ષણે કમળનાભ ભગવાન, જે આર્યહૃદયનો આનંદ છે, પોતાના સેવકો દ્વારા સાધુઓના અપમાનને જાણી શ્રીસહ ત્યાં ગયા—જેનાં ચરણ પરમહંસ મહામુનિઓ શોધે છે।

Verse 38

तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भि- स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोर्व्यजनयो: शिववायुलोल- च्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥

સનકાદિ ઋષિઓએ જોયું—જે વિષ્ણુને પહેલાં સમાધિમાં માત્ર હૃદયમાં જ જોતા, તે હવે આંખો સામે પ્રગટ થયા. છત્ર-ચામરાદિ ઉપકરણો સાથે પારષદો સાથે આગળ વધતાં ચામરના શ્વેત વાળ બે હંસ જેવા મૃદુ હલ્યા, અને અનુકૂળ પવનથી છત્રની મોતીની ઝાલર અમૃતબિંદુ જેવી ડોલી।

Verse 39

कृत्‍स्‍नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्‍नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्व- श्चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥

તેઓએ પ્રભુને જોયા—સમસ્ત આનંદના ભંડાર, પ્રસન્નમુખ, ઇચ્છનીય તેજથી યુક્ત—જેનાં સ્નેહભર્યા સ્મિત અને દૃષ્ટિ હૃદયને સ્પર્શે છે. શ્યામવર્ણ પ્રભુનું વિશાળ વક્ષસ્થળ શ્રીદેવીથી શોભિત હતું; જાણે તેઓ સ્વયં દિવ્યધામના શિરોમણિને સૌંદર્ય-સૌભાગ્યથી ભરતા હોય।

Verse 40

पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्‍च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च । वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४० ॥

પીળા વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા તેમના વિશાળ નિતંબ પર ઝગમગતી કાંસી શોભતી હતી, અને ભમરાઓના ગુંજનથી વિશેષ બનેલી વનમાળા પણ હતી. તેમના સુંદર કળાઈઓ પર કંકણ ઝળહળતા; એક હાથ ગરુડના ખભા પર રાખ્યો હતો અને બીજા હાથથી કમળને ફેરવતા હતા।

Verse 41

विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्ह- गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् । दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य- हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥

તેમના ગાલ વીજળી જેવી ઝગમગતી મકરાકૃતિ કુંડળોની શોભા વધારતા હતા; નાક ઉન્નત, મસ્તક પર રત્નજડિત મુકુટ. દૃઢ ભુજાઓની વચ્ચે મનોહર, અતિમૂલ્ય હાર લટકતો હતો, અને કંઠ પર કૌસ્તુભ મણિ વિરાજમાન હતી।

Verse 42

अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिराया: स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तद‍ृशो मुदा कै: ॥ ४२ ॥

અહીં પ્રગટ થયેલા નારાયણનું અતિશય સૌંદર્ય ભક્તોની બુદ્ધિથી અનેકગણું વધીને શ્રીલક્ષ્મીના સૌંદર્યગર્વને પણ પરાજિત કરતું હતું. હે દેવગણ, એવો પ્રભુ મારા, શિવજીના અને તમારાં સૌનાં પણ આરાધ્ય છે. ઋષિઓ અતૃપ્ત દૃષ્ટિથી તેમને નિહાળી આનંદથી તેમના કમળચરણોમાં મસ્તક નમાવતાં રહ્યા.

Verse 43

तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायु: । अन्तर्गत: स्वविवरेण चकार तेषां सङ्‌क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वो: ॥ ४३ ॥

કમલનયન ભગવાનના કમળચરણોના કિઞ્જલ્ક સાથે મિશ્રિત તુલસી-મકરંદની સુગંધવાળો પવન જ્યારે તે ઋષિઓના નાસારંધ્રમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે નિરાકાર બ્રહ્મમાં આસક્ત હોવા છતાં તેમના મન અને દેહમાં પણ ઉથલપાથલ થઈ ગઈ.

Verse 44

ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोश- मुद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिष: पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्‌घ्रि- द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्यु: ॥ ४४ ॥

તેઓએ પ્રભુના મુખને નીલ કમળના કોશની અંદર જેવી શોભા ધરાવતું જોયું અને તેમના વધુ સુંદર અધરો પર કુન્દફૂલ જેવી વિકસિત હાસ્યરેખા નિહાળી. તે દર્શનથી પૂર્ણ તૃપ્ત થઈ, વધુ જોવા ઇચ્છાથી તેમણે તેમના પાદયુગલના નખો તરફ નજર કરી—જે લાલ મણિઓ સમા તેજસ્વી હતા. આમ વારંવાર પ્રભુના દિવ્ય દેહનું દર્શન કરીને તેઓ અંતે તેમના સાકાર સ્વરૂપમાં ધ્યાનસ્થ થયા.

Verse 45

पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गै- र्ध्यानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौंस्‍नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धै- रौत्पत्तिकै: समगृणन् युतमष्टभोगै: ॥ ४५ ॥

આ જ પ્રભુનું સ્વરૂપ છે, જેને અહીં યોગમાર્ગે પરમગતિ શોધનારાઓ ધ્યાનનું આશ્રય માને છે અને જે નેત્રોને આનંદ આપે છે. આ કલ્પિત નથી; મહાન સિદ્ધ યોગીઓ દ્વારા પ્રમાણિત યથાર્થ સ્વરૂપ છે. પ્રભુ અષ્ટસિદ્ધિઓથી પૂર્ણ છે, પરંતુ અન્ય માટે તે સિદ્ધિઓ પૂર્ણતાથી પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 46

कुमारा ऊचु: योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्ध: । यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो न: पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ ४६ ॥

કુમારો બોલ્યા: હે અનંત પ્રભુ, દુષ્ટચિત્તોને તમે હૃદયમાં સ્થિત હોવા છતાં અપ્રગટ રહો છો; પરંતુ આજે તમે અમારા નેત્રમૂળે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા છો. અમારા પિતા બ્રહ્મા પાસેથી કાન દ્વારા જે વર્ણન સાંભળ્યું હતું, તે તમારી કૃપામય પ્રકટતાથી હવે સાચું અનુભૂતિરૂપ બન્યું છે.

Verse 47

तं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् । यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगै- रुद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागा: ॥ ४७ ॥

હે ભગવન્! અમે તમને પરમાત્મતત્ત્વ, પરમ સત્ય તરીકે જાણીએ છીએ; તમે શુદ્ધ સત્ત્વમાં તમારું દિવ્ય રૂપ પ્રગટ કરો છો. તમારી કૃપાથી જ દૃઢ ભક્તિયોગ દ્વારા શુદ્ધ હૃદયવાળા વૈરાગી મુનિઓ તમારા નિત્ય રૂપને હૃદયમાં જાણે છે.

Verse 48

नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किम्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदङ्‌घ्रि शरणा भवत: कथाया: कीर्तन्यतीर्थयशस: कुशला रसज्ञा: ॥ ४८ ॥

હે પ્રભુ! જે તમારા ચરણોમાં શરણાગત છે અને કીર્તનયોગ્ય પવિત્ર લીલાકથાઓ સાંભળવા-ગાવામાં કુશળ તથા રસજ્ઞ છે, તેઓ તમારા પ્રસાદને પણ ‘અત્યંતિક’ વરદાન ગણતા નથી; તો ભ્રૂ ઉંચકીને આપેલા ભયહર અન્ય વરોની તો વાત જ શું! તેઓ મોક્ષને પણ તુચ્છ ગણે છે.

Verse 49

कामं भव: स्ववृजिनैर्निरयेषु न: स्ता- च्चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्‌घ्रि शोभा: पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्र: ॥ ४९ ॥

હે પ્રભુ! અમારા પોતાના દોષકર્મોથી અમને નરકમાં જન્મ મળે તો પણ ચાલે; પરંતુ અમારું ચિત્ત મધમાખી જેવું તમારા પદકમળોમાં રમે. અમારી વાણી તુલસીપત્રની જેમ તમારા ચરણોની શોભા વધારતી રહે, અને અમારા કાન સદા તમારા ગુણગાનથી ભરાયેલા રહે—એ જ પ્રાર્થના છે.

Verse 50

प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिमवापुरलं द‍ृशो न: । तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीत: ॥ ५० ॥

હે પ્રભુ! તમે દયાપૂર્વક અમારા સમક્ષ જે આ પુરુહૂત રૂપ પ્રગટ કર્યું, તેનાથી અમારી દૃષ્ટિ અને મન પરમ તૃપ્તિ પામ્યા. તેથી અમે તે ભગવંતના નિત્ય સ્વરૂપને નમસ્કાર કરીએ છીએ, જેને દુર્ભાગી અને અલ્પબુદ્ધિ લોકો જોઈ શકતા નથી.