Adhyaya 14
Diti’s Untimely Desire and the Birth-Cause of the Asura Line (Prelude to Hiranyākṣa–Varāha)
વિદુરે મૈત્રેય પાસેથી વરાહ અવતારની કથા સાંભળ્યા પછી હિરણ્યાક્ષ સાથે ભગવાનના યુદ્ધનું વિશેષ કારણ પૂછ્યું, કારણ કે કારણ-ઇતિહાસ વિના માત્ર રૂપવર્ણન પૂરતું નથી. મૈત્રેય કહે છે કે આવી જિજ્ઞાસા ભક્તિજનક અને મુક્તિદાયી છે, અને સંઘર્ષનું બીજ એક પૂર્વ પ્રસંગમાં છે—પૂજ્ય સંધ્યાકાળે દિતિ કામાવેશમાં કશ્યપને તરત સંગમ માટે આગ્રહ કરે છે. કશ્યપ સમયને અશુભ કહી ભૂતગણો અને શિવના વિચરણનો ઉલ્લેખ કરે છે તથા શિવની પરાત્પર સ્થિતિ સમજાવે છે, જેને સપાટીથી જોનારાઓ સમજી શકતા નથી. દિતિના દબાણથી કશ્યપ અનિચ્છાએ સંગમ કરે છે અને પછી શુદ્ધિકર્મ કરે છે. દિતિ પસ્તાય છે, શિવાપરાધ અને ગર્ભને અનિષ્ટ થવાની ભીતિ રાખે છે. કશ્યપ ભવિષ્યવાણી કરે છે કે હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ નામે બે વિનાશક પુત્રો જન્મશે; તેમને મારવા સ્વયં પરમેશ્વર અવતરીશે; છતાં દિતિના પ્રાયશ્ચિત્ત અને શ્રદ્ધાથી એ જ વંશમાં પ્રહ્લાદ જેવા આદર્શ ભક્તનો પણ પ્રાદુર્ભાવ થશે. અધ્યાય વરાહયુદ્ધને અસુર વંશોત્પત્તિના કારણ સાથે જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—કૌષારવિ મૈત્રેય મુનિ પાસેથી કારણ-વરાહરૂપ હરિની કથા સાંભળી, ધૃતવ્રત વિદુર કરજોડે ફરી પ્રભુની વધુ દિવ્ય લીલાઓ વર્ણવવા વિનંતી કરવા લાગ્યો; તે હજી તૃપ્ત થયો ન હતો।
Verse 2
विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પરંપરાથી મેં સાંભળ્યું છે કે એ જ યજ્ઞમૂર્તિ હરી (વરાહ ભગવાન) એ આદિદૈત્ય હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યો હતો।
Verse 3
तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥
હે બ્રાહ્મણ! ભગવાન વરાહ જ્યારે પોતાની દંષ્ટ્રાના અગ્રભાગે લીલાથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરી રહ્યા હતા, ત્યારે દૈત્યરાજ સાથે તેમનું યુદ્ધ કયા કારણે થયું?
Verse 4
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
શ્રદ્ધાવાન ભક્ત માટે તે અવતારના જન્મનો વિસ્તૃત વર્ણન કહો. હે ઋષિ! મારું મન પરમ કૌતૂહલથી ભરેલું છે; સાંભળીને પણ તૃપ્તિ થતી નથી.
Verse 5
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વીર! તમે હરિ ભગવાનના અવતારની કથા પૂછેલી છે, તે અતિ ઉત્તમ છે; કારણ કે તે મર્ત્યોના મૃત્યુપાશને કાપી નાખે છે.
Verse 6
ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥
મુનિ નારદ પાસેથી આ વિષયો સાંભળીને ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ ભગવાનને જાણી ગયો અને મૃત્યુના મસ્તક પર પગ મૂકીને પ્રભુના ધામે આરોહણ કર્યો.
Verse 7
अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥
આ ઇતિહાસ પણ મેં બહુ પહેલાં સાંભળ્યો હતો; દેવતાઓએ પૂછતાં દેવદેવ બ્રહ્માએ તેનું વર્ણન કર્યું હતું.
Verse 8
दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥
દક્ષપુત્રી દિતિ સંધ્યાકાળે હૃદયની કામનાથી વ્યાકુળ થઈ, મરીચિપુત્ર પતિ કશ્યપને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે સંયોગની વિનંતી કરવા લાગી।
Verse 9
इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥
સૂર્ય અસ્ત થતો હતો; મુનિ અગ્નિગૃહમાં સમાધિભાવથી બેઠા હતા. યજ્ઞાગ્નિ જેમની જિહ્વા છે એવા યજુષોના પતિ ભગવાન વિષ્ણુને પયથી આહુતિ આપી તેઓ ધ્યાનસ્થ થયા।
Verse 10
दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥
દિતિ બોલી—હે વિદ્વાન! તમારા માટે કામદેવ ધનુષ્ય-બાણ ઉઠાવી મને બળપૂર્વક પીડાવે છે, જેમ ઉન્મત્ત હાથી કેળાના વૃક્ષને કચડી નાખે છે।
Verse 11
तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥
અતએવ, હે ભદ્ર! હું જાણે દહાઈ રહી છું; આપ મારી ઉપર સંપૂર્ણ કૃપા કરો. સહપત્નીઓની સમૃદ્ધિ જોઈ હું દુઃખિત છું અને મને પુત્રો જોઈએ છે; આ કરવાથી આપને પણ આનંદ થશે।
Verse 12
भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥
પતિના આશીર્વાદથી સ્ત્રીને લોકમાં મહાન માન મળે છે. અને આપ જેવા પતિ, જે પ્રજાવિસ્તાર માટે નિમિત્ત છો, સંતાન થવાથી યશ પ્રાપ્ત કરો છો।
Verse 13
पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥
પ્રાચીન કાળમાં અમારા પિતા ભગવાન્ દક્ષ, પુત્રીવત્સલ, અમને એકેકને અલગથી પૂછતા—“વત્સા, તું કોને વર તરીકે પસંદ કરેશ?”
Verse 14
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥
અમારા ભાવ જાણીને, સંતાનહિતેચ્છુ અમારા પિતા દક્ષે પોતાની તેર પુત્રીઓને તમને અર્પણ કરી; અને ત્યારથી અમે સૌ તમારી શીલતા અનુસાર વફાદાર રહ્યા છીએ.
Verse 15
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥
હે કમલલોચન! કૃપા કરીને મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરી મને કલ્યાણ આપો. હે મહાન પુરુષ! દુઃખિત જન મહાનને શરણ આવે ત્યારે તેની વિનંતી નિષ્ફળ ન થવી જોઈએ.
Verse 16
इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥
હે વીર (વિદુર)! કામદૂષણથી પીડિત, દીન અને બહુ બોલનારી દિતીને મારીચિપુત્રે યોગ્ય વચનોથી મનાવી શાંત કરી.
Verse 17
एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥
હે ભીરુ, તને જે પ્રિય છે, તું જે ઇચ્છે છે, તે હું તરત જ કરી દઈશ. કારણ કે ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગની સિદ્ધિનું મૂળ તું જ છે; તો તારી ઇચ્છા કોણ ન પૂરી કરે?
Verse 18
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥
જેમ સમુદ્રગામી જહાજોથી મહાસાગર પાર થાય છે, તેમ પત્ની સાથે સ્વાશ્રમધર્મમાં રહી મનુષ્ય સંસારરૂપ વ્યસન-સાગર પાર કરે છે।
Verse 19
यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥
હે માનનીયે, પત્નીને પુરુષની અર્ધાંગી કહે છે, કારણ કે તે સર્વ મંગલ કાર્યોમાં સહભાગી છે. પોતાની જવાબદારીઓ તેને સોંપીને પુરુષ નિઃચિંતા રહે છે।
Verse 20
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥
જેમ દુર્ગપતિ સહેલાઈથી આક્રમક દસ્યોને જીતે છે, તેમ પત્નીનો આશ્રય લઈને અમે અન્ય આશ્રમોમાં દુર્જય એવા ઇન્દ્રિય-શત્રુઓને પણ સરળતાથી જીતીએ છીએ।
Verse 21
न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥
હે ગૃહેશ્વરી, અમે તારા જેવું વર્તી શકતા નથી; અને તું જે કર્યું છે તેનું પ્રતિદાન સમગ્ર આયુષ્યભર, મૃત્યુ પછી પણ, આપવું અશક્ય છે—ગુણોના પ્રશંસકો માટે પણ નહીં।
Verse 22
अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥
તથાપિ સંતાનોત્પત્તિ માટે હું તારી આ ઇચ્છા તરત પૂર્ણ કરીશ. પરંતુ લોકો મને દોષ ન આપે તે માટે તું માત્ર થોડા ક્ષણ રાહ જો।
Verse 23
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥
આ સમય અતિ અમંગળ છે; આ વેળાએ ભયંકર દેખાવવાળા ભૂતો અને ભૂતેશના નિત્ય અનુચરો પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.
Verse 24
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥
હે સાધ્વી, આ સંધ્યા સમયે ભૂતભાવન ભગવાન શિવ ભૂતપર્ષદોથી ઘેરાયેલા, પોતાના વૃષભ વાહન પર બેસી વિહરે છે.
Verse 25
श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥
શ્મશાનના ચક્રવાતની ધૂળ-ધુમાડાથી ધૂસર થઈ વિખેરાયેલી જટાઓ ધરાવનાર, ભસ્મથી ઢંકાયેલ છતાં નિર્મળ લાલાશ-સુવર્ણ દેહવાળો—તે તારા પતિનો નાનો ભાઈ, ત્રિનેત્ર દેવ શિવ છે.
Verse 26
न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥
લોકમાં તેમને ન કોઈ પોતાનો ન પરાયો; ન કોઈ અત્યંત પ્રિય, ન કોઈ નિંદ્ય. અમે વ્રતપૂર્વક તેમના ચરણોથી ત્યજાયેલ અન્ન-અવશેષને પૂજ્ય માની સ્વીકારીએ છીએ અને તેમણે જે છોડ્યું છે તે જ ગ્રહણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરીએ છીએ.
Verse 27
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गति: सताम् ॥ २७ ॥
જેનાં નિર્દોષ ચરિત્રને મનીષીઓ અવિદ્યાના પડદાને ફાડવા માટે ગાય છે; જેમના સમાન કે શ્રેષ્ઠ કોઈ નથી—તથાપિ સત્પુરુષોની પરમ ગતિ એવા તેઓ, ભગવાનના ભક્તોને કલ્યાણ અને મુક્તિ આપવા માટે પોતે પિશાચસદૃશ આચરણ કરતા જણાય છે.
Verse 28
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥
જે સ્વાત્મસ્વરૂપમાં રત છે, તેમના આચરણને ન જાણતા દુર્ભાગી મૂર્ખો હસે છે. તેઓ કૂતરાંને ભક્ષ્ય એવા આ દેહને વસ્ત્ર, માળા, આભૂષણ અને લેપથી ‘હું’ માની પોષે છે.
Verse 29
ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥
બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ પણ તેમણે સ્થાપેલી ધર્મમર્યાદાનું પાલન કરે છે. આ જગત સર્જાવનાર માયાના નિયંતા તેઓ જ છે. તેમની આજ્ઞામાં ચાલતી ‘પિશાચ-ચર્યા’ તો મહાવિભુની લીલાનું માત્ર અનુકરણ છે.
Verse 30
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—પતિએ એમ સમજાવ્યું છતાં, કામદેવે ઇન્દ્રિયો ઉન્મથિત કરવાથી દિતીએ મહાબ્રાહ્મણ ઋષિના વસ્ત્રને પકડી લીધું, જાણે નિર્લજ્જ વેશ્યા.
Verse 31
स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥
પત્નીનો આશય જાણી તે નિષિદ્ધ કર્મ કરવા મજબૂર થયો. પછી પૂજ્ય દૈવને નમસ્કાર કરીને, તે તેણી સાથે એકાંત સ્થાને શયન કર્યો.
Verse 32
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥
પછી બ્રાહ્મણે જળમાં સ્નાન-આચમન કરીને પ્રાણાયામથી વાણી સંયમિત કરી. ત્યારબાદ સનાતન નિર્મળ બ્રહ્મજ્યોતિનું ધ્યાન કરતાં, મુખમાં ગાયત્રી મંત્રનો જપ કર્યો.
Verse 33
दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥
હે ભારતવંશજ, દિતિ પોતાના દોષપૂર્ણ કર્મથી લજ્જિત થઈ, મુખ નીચે કરી પતિ પાસે જઈ આ રીતે બોલી।
Verse 34
दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥
દિતી બોલી—હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને જુઓ કે સર્વ જીવોના સ્વામી ભગવાન રુદ્ર (શિવ) મારા મહા અપરાધને કારણે મારા આ ગર્ભને ન મારી નાંખે।
Verse 35
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥
હું મહાન રુદ્રને નમસ્કાર કરું છું—તે ઉગ્ર દેવતા છે અને ભૌતિક ઇચ્છાઓ પણ પૂર્ણ કરે છે; તે શિવ છે, ક્ષમાશીલ છે, છતાં ક્રોધે દંડ મૂકનાર અને દંડ ધારણ કરનાર છે।
Verse 36
स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥
તે ભગવાન અમારાં પર પ્રસન્ન થાય; તે મારા દિયર છે—મારી બહેન સતીના પતિ. તે સર્વ સ્ત્રીઓના પૂજ્ય દેવ છે અને અતિ કૃપાળુ છે; કારણ કે સ્ત્રીઓ તો અસંસ્કારી વ્યાધ દ્વારા પણ દયા પાત્ર ગણાય છે।
Verse 37
मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—સંતાનોના લોકકલ્યાણની આશા રાખતી, ભયથી કંપતી પત્નીને, સંધ્યા-વંદનના નિયમથી નિવૃત્ત થયેલા પ્રજાપતિ કશ્યપે આ રીતે કહ્યું।
Verse 38
कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥
વિદ્વાન કશ્યપે કહ્યું: તારા મનની અપવિત્રતા, આ સમયના દોષ, મારી આજ્ઞાના અનાદર અને દેવતાઓ પ્રત્યેની તારી ઉદાસીનતાને કારણે બધું જ અમંગળ થયું છે.
Verse 39
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥
હે ઉદ્ધત સ્ત્રી, તારા આ નિંદિત ગર્ભથી બે અધમ પુત્રોનો જન્મ થશે. હે કમનસીબ નારી, તેઓ ત્રણેય લોક અને લોકપાલોને સતત રડાવશે!
Verse 40
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥
તેઓ ગરીબ, નિરપરાધ જીવોની હત્યા કરશે, સ્ત્રીઓ પર અત્યાચાર કરશે અને મહાત્માઓને ક્રોધિત કરશે.
Verse 41
तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥
તે સમયે, સર્વ જીવોના હિતચિંતક, વિશ્વના સ્વામી, ભગવાન અવતાર ધારણ કરશે અને તેમનો વધ કરશે, જેમ ઈન્દ્ર પોતાના વજ્રથી પર્વતોનો નાશ કરે છે.
Verse 42
दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥
દિતિએ કહ્યું: આ બહુ સારું છે કે મારા પુત્રોનો વધ સાક્ષાત ભગવાનના સુદર્શન ચક્રધારી ઉદાર બાહુઓ દ્વારા થશે. હે પ્રભુ, તેઓ ક્યારેય બ્રાહ્મણ ભક્તોના ક્રોધથી ન મરે.
Verse 43
न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥
જે બ્રાહ્મણના દંડથી દગ્ધ થયો હોય અને સદા પ્રાણીઓથી ભયભીત રહે, તે જે જે યોનિમાં જાય ત્યાં ન તો નરકવાસીઓ કૃપા કરે, ન તો તે યોનિના જીવો.
Verse 44
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
કાશ્યપ બોલ્યા—તારા શોક, પશ્ચાત્તાપ અને તત્કાળ યોગ્ય વિચારથી, તેમજ પરમ ભગવાનમાં અડગ શ્રદ્ધા અને મહાદેવ તથા મારા પ્રત્યેના આદરથી (આ ફળ પ્રાપ્ત થશે)।
Verse 45
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
તારા પુત્રના પુત્રોમાં એક (પ્રહ્લાદ) સજ્જનોના મત પ્રમાણે ભગવાનનો માન્ય ભક્ત બનશે; તેનું શુદ્ધ યશ ભગવાનના યશ સમાન ગવાશે.
Verse 46
योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥
જેમ યોગપ્રક્રિયાઓ નબળા રંગના સોનાને શુદ્ધ કરે છે, તેમ સાધુજન તેમના પગલાં અનુસરવા માટે નિર્વૈરતા વગેરે ગુણોનો અભ્યાસ કરીને પોતાને તેમના શીલ પ્રમાણે ઘડશે.
Verse 47
यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा ॥ ४७ ॥
જેનાં પ્રસાદથી—જેનું જ સ્વરૂપ આ વિશ્વ છે—આ જગત પ્રસન્ન થાય છે, તે સ્વદૃષ્ટા ભગવાન્ તે ભક્તથી તૃપ્ત રહે છે, જે તેમના સિવાય બીજું કશું ઇચ્છતો નથી.
Verse 48
स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥
તે પરમ ભાગવત મહાત્મા મહાન પ્રભાવશાળી અને મહાત્માઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ થશે. પરિપક્વ ભક્તિથી પરમાનંદમાં સ્થિત થઈ દેહ ત્યજી વૈકુંઠધામને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 49
अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥
તે નિર્લોભ, શીલવાન અને સર્વ સદ્ગુણોનો ભંડાર હશે. બીજાની સમૃદ્ધિમાં હર્ષિત અને દુઃખિતોના દુઃખમાં વ્યથિત થશે; તેને કોઈ શત્રુ નહીં હોય. ઉનાળાની તાપ પછી શીતળ ચંદ્ર જેમ, તે સર્વ લોકનો શોક હરશે.
Verse 50
अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥
તમારો પૌત્ર અંદર અને બહાર સર્વત્ર નિર્મળ કમળનેત્ર ભગવાનને દર્શન કરશે; ભક્તની ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનાર અને જેમની પ્રિયા શ્રીલક્ષ્મી છે. ઝગમગતા કુંડળોથી શોભિત તેમનું મુખ તે જોશે.
Verse 51
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા: પોતાનો પૌત્ર મહાન ભાગવત થશે અને પોતાના પુત્રોનો વધ શ્રીકૃષ્ણ કરશે એમ સાંભળીને દિતિ અત્યંત પ્રસન્નચિત્ત થઈ।
Frequently Asked Questions
Sandhyā is traditionally reserved for purification and worship (evening rites), and the Bhagavatam frames it as a liminal time when subtle influences are intensified. Kaśyapa’s warning teaches that dharma includes right timing (kāla), not only right action. Diti’s insistence, driven by kāma, becomes the narrative cause for inauspicious progeny—showing how desire coupled with neglect of sacred timing can ripple into cosmic disturbance, later requiring the Lord’s avatāra intervention (poṣaṇa).
The chapter provides the genealogical and moral prehistory: Hiraṇyākṣa’s birth is traced to Diti’s transgression of propriety and timing, resulting in two asura sons destined to oppress the worlds. Kaśyapa foretells that the Supreme Lord will descend to kill them, directly linking their emergence to the necessity of the Varāha līlā. Thus, the fight is not random heroism; it is the Lord’s protective response (poṣaṇa) to restore balance when demoniac power rises.
Kaśyapa presents Śiva as unparalleled yet often misunderstood: externally ash-covered and cremation-ground-associated, but internally self-situated and spiritually pure. The description instructs readers not to judge transcendence by external symbols and clarifies Śiva’s role as a great controller connected to material energy while remaining a foremost devotee and benefactor. This framing also explains why offending sacred order at sandhyā is serious—Śiva’s presence symbolizes the potency of that time and the consequences of irreverence.
The Bhagavatam emphasizes that bhakti is independent and supremely purifying, not mechanically determined by birth. Kaśyapa’s boon indicates that Diti’s repentance, faith in the Supreme Lord, and respect for Śiva and her husband mitigate the inauspicious outcome, allowing a luminous devotee to arise within the same line. Theologically, this demonstrates the Lord’s sovereignty over karma and His capacity to manifest devotion anywhere, making Prahlāda a paradigmatic example of devotion transcending circumstance.