Adhyaya 13
Varāha-avatāra: The Boar Incarnation Lifts the Earth and Slays Hiraṇyākṣa
મૈત્રેયના ઉપદેશ પછી વિદુરની ઉત્કંઠા વધે છે અને તેઓ સ્વાયંભુવ મનુના આદર્શ આચરણનું વર્ણન માંગે છે. મૈત્રેય કહે છે—મનુ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા; બ્રહ્માએ આજ્ઞા આપી: પ્રજાવૃદ્ધિ કરો, જીવોનું રક્ષણ કરો અને યજ્ઞ દ્વારા હરિની આરાધના કરો, કારણ કે જનાર્દન પ્રસન્ન ન થાય તો સર્વ પ્રયત્ન નિષ્ફળ છે. ત્યારબાદ સંકટ ઊભું થાય—પૃથ્વી મહાજળમાં ડૂબી જાય છે. બ્રહ્મા વિચારતા હતા ત્યારે તેમની નાસિકામાંથી અતિ સૂક્ષ્મ વરાહ પ્રગટ થઈ ક્ષણમાં વિશાળ, અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરે છે—તે સ્વયં વિષ્ણુ છે. તેમના ગર્જનથી ઊર્ધ્વ લોકના ઋષિઓ જાગી વેદિક સ્તુતિ કરે છે. વરાહ સમુદ્રમાં પ્રવેશી પૃથ્વીને શોધી દાંત પર સહેલાઈથી ઉઠાવે છે અને હિરણ્યાક્ષનો વધ કરે છે. ઋષિઓ વરાહને વેદમૂર્તિ અને યજ્ઞસ્વરૂપ કહી ગહન સ્તુતિ અર્પે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ભક્તિથી આ કથા શ્રવણ-કીર્તન કરવાથી હૃદયસ્થ હરિ પ્રસન્ન થાય છે અને ભક્ત ઉન્નત થાય છે; આગળ અવતાર-રક્ષણ અને મન્વંતર ઇતિહાસ વિસ્તરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृत: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—હે રાજન! મુનિ મૈત્રેયની પરમ પુણ્યમય વાણી સાંભળી, વાસુદેવકથામાં રતિ ધરાવનાર કૌરવ્ય વિદુરે ફરી પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 2
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
વિદુરે કહ્યું—હે મહામુને! સ્વયંભૂ બ્રહ્માના પ્રિય પુત્ર સમ્રાટ સ્વાયંભુવએ પોતાની અતિ પ્રિય પત્ની પ્રાપ્ત કર્યા પછી શું કર્યું?
Verse 3
चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
હે સત્તમ! વિષ્વક્સેન-આશ્રિત તે રાજર્ષિ આદિરાજ (મનુ)નું પવિત્ર ચરિત્ર અને કર્મ મને શ્રદ્ધાપૂર્વક કહો; હું સાંભળવા અત્યંત ઉત્સુક છું।
Verse 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
દીર્ઘકાળના પરિશ્રમથી જે સાંભળ્યું હોય તેનો સાર તો સાધુ ભક્તો દ્વારા સહેજે સ્તુત થાય છે; તેથી જેમના હૃદયમાં મુકુન્દના પાદારવિંદ વસે છે, એવા શુદ્ધ ભક્તોના ગુણ-ચરિત્રનું વારંવાર શ્રવણ કરવું જોઈએ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—વિનયી વિદુરના વચનો સાંભળી, જેના અંકમાં સહસ્રશીર્ષ પ્રભુએ પોતાના ચરણ મૂક્યા હતા, મૈત્રેય મુનિ ભગવત્કથામાં રોમાંચિત થયા અને તેના ભાવથી પ્રેરાઈ બોલવા લાગ્યા।
Verse 6
मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
મૈત્રેય મુનિ બોલ્યા—જ્યારે સ્વાયંભુવ મનુ પોતાની પત્ની સાથે પ્રગટ થયા, ત્યારે તેમણે હાથ જોડીને અને પ્રણામ કરીને વેદગર્ભ બ્રહ્માને આ રીતે કહ્યું।
Verse 7
त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
તમે જ સર્વ ભૂતોના જન્મદાતા, જીવનોપાર્જન આપનાર અને પિતા છો; છતાં અમે તમારી પ્રજા છીએ—કૃપા કરીને આજ્ઞા આપો કે અમે કઈ રીતે તમારી સેવા કરી શકીએ।
Verse 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गति: ॥ ८ ॥
હે પૂજનીય પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. અમારી શક્તિ મુજબ કર્તવ્યકર્મ કેવી રીતે કરવું તે કૃપા કરીને જણાવો, જેથી આ લોકમાં યશ અને પરલોકમાં શુભ ગતિ મળે.
Verse 9
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે તાત, હે પૃથ્વીના અધિપતિ, હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું. તને અને તારી પત્નીને કલ્યાણ થાઓ. તું નિષ્કપટ હૃદયથી મારી આજ્ઞા માટે પોતાને અર્પણ કર્યો છે.
Verse 10
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥
હે વીર, પિતારૂપ ગુરુ પ્રત્યે પુત્રે આવી જ સેવા-આદરભાવના રાખવી યોગ્ય છે. શ્રેષ્ઠ પ્રત્યે એવો સન્માન આવશ્યક છે. જે ઈર્ષ્યાથી પર અને સાવધાન છે, તે પિતાની આજ્ઞા આનંદથી સ્વીકારી પોતાની સંપૂર્ણ શક્તિથી પૂર્ણ કરે છે.
Verse 11
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
અતએવ તું તારી પત્નીના ગર્ભમાં પોતાના ગુણો સમાન યોગ્ય સંતાન ઉત્પન્ન કર. ધર્મપૂર્વક ધરતીનું શાસન કર અને યજ્ઞો દ્વારા પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનની આરાધના કર.
Verse 12
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
હે રાજા, જો તું ભૌતિક જગતમાં સર્વ જીવોનું યોગ્ય રક્ષણ કરી શકે, તો એ જ મારી માટે શ્રેષ્ઠ સેવા છે. પરમ ભગવાન તને બંધિત જીવોના સારા રક્ષક તરીકે જોશે ત્યારે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશ નિશ્ચિતપણે તારા પર પ્રસન્ન થશે.
Verse 13
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृत: स्वयम् ॥ १३ ॥
યજ્ઞફળ સ્વીકારનાર ભગવાન જનાર્દન પ્રસન્ન ન થાય તો ઉન્નતિ માટેનો પરિશ્રમ નિષ્ફળ છે. તેઓ પરમાત્મા છે; તેમને તૃપ્ત ન કરનાર પોતાનું હિત જ અવગણે છે.
Verse 14
मनुरुवाच आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
મનુએ કહ્યું—હે વાસુદન, હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ! હું તમારા આદેશ મુજબ વર્તીશ. હવે કૃપા કરીને અહીં મારું સ્થાન અને મારીમાંથી જન્મેલી પ્રજાઓનું સ્થાન જણાવો.
Verse 15
यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
હે દેવોના દેવ! સર્વ જીવોનું નિવાસસ્થાન એવી પૃથ્વી મહાજળમાં ડૂબી ગઈ છે. કૃપા કરીને તેને ઉદ્ધરવાનો પ્રયત્ન કરો; તે તમારા પ્રયત્ન અને ભગવાનની કૃપાથી શક્ય છે.
Verse 16
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે પૃથ્વીને જળમાં ડૂબેલી જોઈ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ તેને કેવી રીતે ઉપર ઉઠાવવી તે વિષે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો.
Verse 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
બ્રહ્માએ વિચાર્યું—સૃષ્ટિ કરતાં કરતાં પૃથ્વી જળપ્રલયથી પ્લાવિત થઈ સમુદ્રની ઊંડાઈમાં ઉતરી ગઈ છે. સર્ગકાર્યમાં જોડાયેલા અમે હવે શું કરી શકીએ? જેના હૃદયમાંથી હું પ્રગટ થયો, એ ઈશ્વર જ મને માર્ગ બતાવે.
Verse 18
इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥
હે નિષ્પાપ વિદુર! બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે અચાનક તેમની નાસિકાના છિદ્રમાંથી અંગૂઠાના અગ્રભાગ જેટલો નાનો વરાહ-શિશુ પ્રગટ થયો।
Verse 19
तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥
હે ભારતવંશજ! બ્રહ્મા જોતા જોતા તે વરાહ આકાશમાં સ્થિત થઈ ક્ષણમાં જ મહા હાથી જેટલો વિશાળ થયો; તે મહા અદ્ભુત હતું।
Verse 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
મરીચિ વગેરે મહર્ષિઓ, કુમારો અને મનુ સાથે બ્રહ્માએ આકાશમાં તે અદ્ભુત વરાહરૂપ જોઈ હર્ષિત થઈ અનેક રીતે વિચાર-વિતર્ક કર્યો।
Verse 21
किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥
શું આ સૂકરનો વેશ ધારણ કરેલું કોઈ દિવ્ય સત્ત્વ છે? અહો! કેટલું આશ્ચર્ય—આ તો મારી નાસિકામાંથી નીકળ્યું છે!
Verse 22
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥
પ્રથમ તો આ અંગૂઠાના ટોચ જેટલું જ દેખાયું, અને ક્ષણમાં પથ્થરના ખંડ જેટલું મોટું થઈ ગયું। મારું મન વ્યાકુળ છે—શું આ યજ્ઞસ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુ છે?
Verse 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥
બ્રહ્મા પોતાના પુત્રો સાથે વિચાર કરતા હતા ત્યારે યજ્ઞપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુ મહાપર્વત સમાન ઘોર ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥
સર્વદિશામાં પ્રતિધ્વનિત થતી પોતાની ગર્જનાથી સર્વશક્તિમાન હરિએ બ્રહ્મા અને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને હર્ષિત કર્યા.
Verse 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्ते त्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
માયામય વરાહરૂપ પ્રભુની ઘર્ઘરિત ગર્જના—જે સર્વનો ખેદ નાશ કરે—સાંભળી જનলোক, તપોલોક અને સત્યલોકના મુનિઓએ ત્રણ પવિત્ર વેદોમાંથી મંગલ મંત્રો ગાયા.
Verse 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्ति- र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
સંત ભક્તોની વેદસ્તુતિ—જે તેમના ગુણગાન હતી—વેદવિતાનમૂર્તિ ભગવાને તે પોતાના માટે જ છે એમ સમજી; દેવહિત માટે ફરી ગર્જના કરીને ગજેન્દ્ર જેવી લીલાથી જળમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 27
उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर: सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥
પૃથ્વીને ઉદ્ધારવા જળમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં ભગવાન વરાહ આકાશમાં ઉડ્યા; પૂંછ ઊંચી કરી ફટકારતા, કઠોર રોમવાળી ચામડી કંપાવતા, ખુરાના આઘાતથી વાદળો છિન્ન કરતાં, શ્વેત દંષ્ટ્રા ઝળહળતી અને તેમની દૃષ્ટિનું તેજ પ્રકાશમાન હતું—જાણે મહાપર્વત।
Verse 28
घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
તે સ્વયં પરમ ભગવાન વિષ્ણુ હતા, તેથી અલૌકિક; છતાં વરાહદેહ ધારણ કરીને પૃથ્વીના માર્ગને ઘ્રાણથી શોધતા રહ્યા. ભયંકર દાંત હોવા છતાં પ્રાર્થના કરતા ભક્ત બ્રાહ્મણોને કૃપાદૃષ્ટિથી જોઈ તેઓ જળમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
વજ્રકૂટ પર્વત સમા પ્રચંડ વેગે ઝંપલાવી વરાહ પ્રભુએ સમુદ્રના મધ્યભાગને ચીરી નાખ્યો; સમુદ્રનું ઉદર ફાટ્યું હોય તેમ તે ગર્જવા લાગ્યો. ઊંચી તરંગો જાણે તેની ભુજાઓ બની વ્યાકુળ થઈ પોકાર્યા— “હે યજ્ઞેશ્વર, મારી રક્ષા કરો; મને બે ભાગમાં ન કાપો।”
Verse 30
खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
તીક્ષ્ણ બાણ સમા પોતાના ખુરોથી જળને ચીરી વરાહ પ્રભુ રસાતળમાં પ્રવેશ્યા અને અનંત સમુદ્રની પણ સીમા જોઈ. ત્યાં સૃષ્ટિના આરંભે જેવી હતી તેવી પથરાયેલી પૃથ્વી—સર્વ જીવોનું આધારસ્થાન—જોઈ તેમણે સ્વયં તેને ઉઠાવી લીધી.
Verse 31
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥
વરાહ પ્રભુએ પોતાની દંષ્ટ્રાઓ પર ડૂબેલી પૃથ્વીને ઉઠાવી અને રસાતળના જળમાંથી ઉપર આવી અતિ તેજસ્વી રીતે શોભ્યા. ત્યારબાદ ગદા લઈને ધસી આવતાં દૈત્ય પર, સુદર્શનચક્ર સમા પ્રજ્વલિત ક્રોધથી, તેમણે ક્ષણમાં જ તેને સંહાર્યો.
Verse 32
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
પછી જળમાં માર્ગ રોકતા અસહ્ય પરાક્રમી દૈત્યને ભગવાન વરાહે લીલામાત્રે સિંહ જેમ હાથીને મારે તેમ સંહાર્યો. દૈત્યના રક્તથી તેમના ગાલ અને મુખ લાલચટ્ટ થયા, જેમ ગજેન્દ્ર જાંબલી માટી ખોદતાં લાલિમા ધારણ કરે છે.
Verse 33
तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै- र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
ત્યારે પ્રભુએ ગજલીલા સમે પોતાના વાંકાં શ્વેત દાંતની ટોચ પર પૃથ્વીને ઉઠાવી રાખી. તમાલ વૃક્ષ સમો નીલવર્ણ ધારણ કરી તેઓ પરમેશ્વર છે એમ બ્રહ્મા આદિ ઋષિઓએ જાણી અંજલિ બાંધી સ્તુતિ સાથે નમસ્કાર કર્યો।
Verse 34
ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय- स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
ઋષિઓ બોલ્યા—હે અજિત, યજ્ઞભાવન! તારી જય જય. ત્રયી-વેદસ્વરૂપ પોતાની દેહને ધુણવતા તને નમસ્કાર. જેના રોમકૂપોમાં સમુદ્રો લીન છે, એવા કારણસૂકરરૂપ ધારણ કરનાર તને પ્રણામ।
Verse 35
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
હે દેવ! તારો આ રૂપ યજ્ઞસ્વરૂપ છે, પરંતુ દુષ્કૃત આત્માઓ માટે દુર્દર્શન છે. તારી ત્વચામાં ગાયત્રી વગેરે છંદો છે, તારા રોમોમાં કુશા તૃણ છે, તારી દૃષ્ટિમાં ઘી છે, અને તારા ચાર પગોમાં ચાતુર્હોત્ર—ચાર પ્રકારના કર્મ—સ્થિત છે।
Verse 36
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
હે ઈશ! તારી જીભ સ્રક્તુણ્ડ (હવિગ્રહણ પાત્ર) છે, તારી નાસિકાઓ સ્રુવ (હવન ચમચા) છે, તારા ઉદરમાં ઇડાનો ચમસ છે, અને કાનના રંધ્રોમાં ચમસ છે. તારા મુખમાં પ્રાશિત્ર પાત્ર છે, તારા કંઠમાં સોમ-ગ્રહ છે; અને હે ભગવન, તારો ચર્વણ જ અગ્નિહોત્ર છે।
Verse 37
दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो: सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
હે પ્રભુ! તારો પુનઃપ્રાકટ્ય જ દીક્ષા અને ઉપસદ્ વગેરેનું મૂળ છે; તારો ગળો/ભુજભાગ શિરોધર છે. તારા દાંત પ્રાયણીય અને ઉદયનીય—દીક્ષાનું ફળ અને સમાપ્તિ—છે. તારી જીભ પ્રવર્ગ્ય છે, તારો શિર ક્રતુનું શીર્ષક છે; સત્યાવસથ્ય તારી વેદીઓ છે, અને તારા પ્રાણ જ ચિતાઓ—સમસ્ત યજ્ઞાગ્નિઓનો સમુચ્ચય—છે।
Verse 38
सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति: संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥
હે દેવ! તમારું રેતઃ સોમ-યજ્ઞ છે; પ્રાતઃસવનની ક્રિયાઓ તમારી વૃદ્ધિ છે. તમારી ત્વચા અને સ્પર્શ-અનુભૂતિ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞના ધાતુ છે; તમારા શરીરના સાંધા દ્વાદશાહ સત્રોના વિવિધ સંસ્થાભેદોના ચિહ્ન છે. તેથી તમે જ સર્વ યજ્ઞોના વિષય અને યજ્ઞોથી જ બંધાયેલા છો।
Verse 39
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥
વારંવાર નમસ્કાર—તમે સર્વ મંત્રોના દેવતા, યજ્ઞદ્રવ્યોના અધિષ્ઠાતા, સર્વ ક્રતુઓના સ્વામી અને ક્રિયા-સ્વરૂપ છો. વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને આત્મજયથી અનુભૂત થતું જ્ઞાન-સ્વરૂપ, તથા ભક્તિ-વિદ્યાના પરમ ગુરુ—તમને નમો નમઃ।
Verse 40
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
હે ભગવન, ભૂધર! તમારી દંષ્ટ્રાના અગ્રકોટે પર તમે ઉઠાવેલી પર્વતો સહિતની આ પૃથ્વી એવી શોભે છે, જેમ પાણીમાંથી હમણાં જ બહાર નીકળેલા ઉન્મત્ત ગજેન્દ્રના દાંત પર પાંદડાંসহ કમળિની શોભે.
Verse 41
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥
હે પ્રભુ! વેદત્રયીમય તમારું આ વરાહરૂપ, દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર પૃથ્વીને ધારણ કરવાથી ભૂમંડળમાં વધુ શોભાયમાન થયું છે; જેમ મહાન પર્વતશિખરો ઘન મેઘોથી શોભે છે.
Verse 42
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥
હે પ્રભુ! ચલ-અચલ સર્વ જીવોના નિવાસ માટે આ પૃથ્વીને સ્થિર કરો. આ પૃથ્વી તમારી પત્ની છે અને તમે પરમ પિતા છો. જેમ કુશળ યજમાન અરણિ-કાષ્ઠમાં અગ્નિ સ્થાપે છે તેમ તમે તમારી તેજશક્તિ આમાં સ્થાપી છે; તેથી માતૃભૂ સાથે અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 43
क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
હે પ્રભુ! જળમાં ગયેલી ધરતીને રસાતલમાંથી ઉદ્ધરવા તમારા સિવાય બીજો કોણ સમર્થ? તમે તો વિશ્વ-વિસ્મય છો; તેથી આ આશ્ચર્ય નથી, કારણ કે તમારી માયાશક્તિથી જ આ અદ્ભુત જગત સર્જાયું છે।
Verse 44
विधुन्वता वेदमयं निजं वपु- र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि- र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥
હે ઈશ્વર! અમે જન, તપ અને સત્ય લોકના નિવાસી હોવા છતાં, તમે તમારું વેદમય દેહ ઝાટક્યું ત્યારે તમારા ખભાના રોમમાંથી છંટકાયેલા કલ્યાણકારી જળબિંદુઓએ અમને ધોઈ અત્યંત પવિત્ર કર્યા।
Verse 45
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषते य: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
હે ભગવન! તમારી લીલાઓનો કોઈ પાર નથી; જે તેનો અંત જાણવા ઇચ્છે તે નિશ્ચયે ભ્રષ્ટમતિ છે. યોગમાયાના ગુણસંયોગથી આ સમગ્ર જગત મોહિત છે; કૃપા કરીને આ બંધિત જીવો પર તમારી નિર્હેતુક દયા વરસાવી કલ્યાણ આપો।
Verse 46
मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે મુનિઓ અને બ્રહ્મવાદીઓ દ્વારા સ્તુતિ પામીને ભગવાને જળમાં પોતાના ખુરોથી ધરતીને સ્પર્શ કરી અને તેને પાણી પર સ્થાપિત કરી।
Verse 47
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥
આ રીતે ભગવાન હરિ—વિષ્વક્સેન, પ્રજાપતિ અને સર્વ જીવોના પાલક—એ લીલાથી રસાતલમાંથી ધરતીને ઉઠાવી, તેને પાણી પર તરતી રાખીને પોતાના ધામે પરત ગયા।
Verse 48
य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
જે ભક્તિભાવથી હરિના વરાહરૂપની આ મંગલ, વર્ણનીય કથા સાંભળે અને સંભળાવે, તેના હૃદયમાં વસતા જનાર્દન તત્કાળ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 49
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशय: स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥
સર્વ આશીર્વાદોના સ્વામી પ્રભુ પ્રસન્ન થાય તો શું દુર્લભ રહે? દિવ્ય સિદ્ધિથી બીજું બધું તુચ્છ લાગે. જે અનન્ય દૃષ્ટિથી ભજન કરે, તેના હૃદયસ્થ પરમ પ્રભુ સ્વયં પરમ ગતિ આપે છે।
Verse 50
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
આ લોકમાં પુરુષાર્થનો સાર જાણનાર કોણ એવો હશે કે ભગવાનની લીલાઓની અમૃતમય પુરાણકથા—જે સ્વયં સંસારતાપ હરે છે—કાનની અંજલિથી પી ને પણ વિરક્ત થઈ જાય? નર-ઇતર સિવાય કોણ?
Frequently Asked Questions
The episode emphasizes that secondary creation (visarga) under Brahmā ultimately depends on the Supreme Lord. The startling emergence from Brahmā’s body signals divine sovereignty over cosmic administration: when the earth is lost and Brahmā reaches the limit of his capacity, Viṣṇu manifests and directs the outcome, illustrating poṣaṇa—protection that transcends the creator’s power.
The stuti maps sacrificial components onto Varāha’s limbs—skin as Vedic meters, hairs as kuśa, eyes as ghee, mouth and tongue as offering-plates—teaching that yajña is ultimately personal and culminates in Viṣṇu. This is a theological claim: the Lord is both the meaning of the Vedas and the recipient of sacrifice; ritual becomes fruitful only when it satisfies Him (Janārdana).
Hiraṇyākṣa is the demonic force opposing cosmic order, associated here with the submergence and destabilization of the earth. His slaying demonstrates that the Lord’s protection is not only restorative (lifting the earth) but also corrective (removing the obstructive adharma). The victory frames avatāra-kathā as both cosmological rescue and moral-theological restoration.
The text states that hearing and describing Varāha-kathā with a devotional attitude pleases the Lord situated in everyone’s heart. When He is pleased, nothing essential remains unachieved: devotion matures into the highest perfection, and other attainments are seen as secondary to loving service.