Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—પદાર્થના વિશેષોનું પરમ તત્ત્વ પરમાણુ છે; તે સદા અનેક, અવિભાજ્ય અને અસંયુત રહે છે. તેને જ પરમાણુ તરીકે જાણવું જોઈએ, કારણ કે દેહ એક છે એવો ભ્રમ મનુષ્યોમાં એથી જ થાય છે. સર્વ રૂપો લય પામ્યા પછી પણ તે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

સત્-તત્ત્વમાં સ્થિત પદાર્થનું જે પોતાના સ્વરૂપમાં અવિચ્છિન્ન એકત્વ છે, તે પરમ મહાન્ કૈવલ્ય કહેવાય છે. દેહાદિ ભેદ દેખાય છે, પરંતુ પરમાણુઓ જ સમગ્ર વ્યક્ત જગતની પૂર્ણ અભિવ્યક્તિનો આધાર છે.

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

હે સત્તમ! સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ દેહસમૂહોના સંયોગ-વિયોગની ગતિ માપીને કાળનો અંદાજ થાય છે. એ કાળ ભગવાન હરિની શક્તિ છે; તેઓ અવ્યક્ત હોવા છતાં સર્વ ગતિના નિયંત્રણકર્તા અને વ્યક્ત જગતના ભોક્તા, સર્વવ્યાપી છે.

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

જે કાળ પરમાણુ-સ્થાનને આવરી લે છે, તે પરમાણુ-કાળ કહેવાય. અને જે કાળ અવ્યક્ત પરમાણુ-સમષ્ટિના અવિશેષ સ્વરૂપને વ્યાપીને ભોગવે છે, તે પરમ મહાન મહાકાળ છે.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

બે અણુ મળીને એક પરમાણુ થાય છે અને ત્રણ પરમાણુ મળીને ત્રસરેṇુ કહેવાય છે. જાળીદાર બારીના છિદ્રોમાંથી પ્રવેશતી સૂર્યકિરણોમાં આ ત્રસરેṇુ દેખાય છે અને તે આકાશ તરફ ઉપર જતું હોય તેમ લાગે છે.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

ત્રણ ત્રસરેṇુના સંયોગમાં જેટલો કાળ લાગે, તેને ત્રુટિ કહે છે. સો ત્રુટિ મળીને એક વેધ થાય છે અને ત્રણ વેધ મળીને એક લવ કહેવાય છે.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

ત્રણ લવનો સમય એક નિમેષ કહેવાય; ત્રણ નિમેષ મળીને એક ક્ષણ થાય. પાંચ ક્ષણથી એક કાષ્ઠા અને પંદર કાષ્ઠાથી એક લઘુ બને.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

પંદર લઘુ મળીને એક નાડિકા (દંડ) થાય. બે દંડથી એક મુહૂર્ત બને; અને મનુષ્યગણનામાં છ અથવા સાત દંડ એક પ્રહર (યામ) કહેવાય.

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

નાડિકા (દંડ) માપવા માટે સાડે છ પલ વજનનું તાંબાનું પાત્ર બનાવાય. તેમાં ચાર આંગળ લાંબી અને ચાર માષા વજનની સોનાની સળીથી છિદ્ર કરાય; પાણીમાં મૂકતાં પાત્રમાં પાણી ભરાઈ ઊભરાય ત્યાં સુધીનો સમય એક દંડ કહેવાય.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

મનુષ્યના દિવસે ચાર અને રાત્રે પણ ચાર પ્રહર (યામ) ગણાય છે. તેમ જ પંદર દિવસ-રાત એક પક્ષ; માસમાં શુક્લ અને કૃષ્ણ એમ બે પક્ષ હોય છે.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

શુક્લ અને કૃષ્ણ—બે પક્ષનો સમુચ્ચય એક માસ છે; પિતૃલોકમાં એ જ એક દિવસ-રાત ગણાય. એવા બે માસ મળીને એક ઋતુ થાય; અને છ માસથી સૂર્યનું દક્ષિણાયન તથા ઉત્તરાયન—એક-એક અયન બને.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

દેવતાઓનો એક દિવસ-રાત બે અયનોના સંયોગથી બને છે; એ દિવસ-રાતનું સંયોજન મનુષ્યો માટે એક પૂર્ણ સંવત્સર ગણાય છે. મનુષ્યનું પરમ આયુષ્ય સો વર્ષ નક્કી કરાયું છે.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

ગ્રહો, નક્ષત્રો, તારાઓ, તેજોમય પિંડો અને પરમાણુઓ સહિત સમગ્ર જગત પોતાના-પોતાના પરિક્રમણમાં ફરતું રહે છે; નિત્ય કાળરૂપે પ્રગટ સર્વવ્યાપી પરમેશ્વરની આજ્ઞાથી તે સંવત્સરનો ચક્ર પૂર્ણ કરે છે.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

સંવત્સર, પરિવત્સર, ઇડાવત્સર, અનુવત્સર અને વત્સર—આકાશમાં સૂર્ય-ચંદ્ર-તારાઓ વગેરેની ગતિચક્ર માટે આ પાંચ નામો કહેવાય છે, એમ વિદુરે જણાવ્યું.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

હે વિદુર! સૂર્ય પોતાની શક્તિથી સર્વ જીવોમાં જીવનશક્તિ પ્રેરિત કરે છે. ભૌતિક આસક્તિના મોહમાંથી મુક્ત કરવા માટે તે સૌની આયુષ્યમર્યાદા ક્ષીણ કરે છે અને યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓથી સ્વર્ગારોહણનો માર્ગ વિસ્તારે છે. તેથી આકાશમાં મહાવેગે દોડતા કાળરૂપ સૂર્યને દર પાંચ વર્ષે એકવાર સર્વ પૂજનસામગ્રી સાથે અર્ઘ્ય-બલિ અર્પણ કરો.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

વિદુર બોલ્યા: પિતૃલોક, દેવલોક અને મનુષ્યોની આયુષ્યમર્યાદા—આ પરમ રીતે મેં સમજી લીધી છે. હવે કૃપા કરીને કલ્પની સીમાથી પર રહેલા મહાવિદ્વાન જીવોની આયુ જણાવો.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

હે મહાભાગ! તમે ભગવાનના કાળરૂપ એવા નિત્ય કાળની ગતિ જાણો છો. યોગદૃષ્ટિની સિદ્ધિથી આત્મસાક્ષાત્કારી બની તમે સમગ્ર વિશ્વ જુઓ છો.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર! કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચાર યુગોને ચતુર્યુગ કહે છે. આ બધાનો કુલ સમય દેવવર્ષે બાર હજાર વર્ષ સમાન નિરૂપિત થયો છે.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

ક્રમશઃ કૃતયુગમાં ચાર, ત્રેતામાં ત્રણ, દ્વાપરમાં બે અને કલિમાં એક—હજારોની સંખ્યા; અને સૈકાઓની સંખ્યા તેની બમણી. તેથી કૃત ૪૮૦૦, ત્રેતા ૩૬૦૦, દ્વાપર ૨૪૦૦ અને કલિ ૧૨૦૦ દેવવર્ષ છે.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

દરેક યુગના પહેલાં અને પછીના સંક્રમણકાળ, ઉપર જણાવ્યા મુજબ થોડા સો વર્ષના, તજ્જ્ઞ ખગોળવિદો ‘યુગસંધ્યા’ કહે છે. તે સમયમાં વિવિધ ધાર્મિક કર્મો કરવામાં આવે છે.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

હે વિદુર! કૃતયુગમાં ધર્મ ચાર પાદ સાથે મનુષ્યોમાં પૂર્ણ રીતે વર્તતો હતો; પરંતુ અન્ય યુગોમાં અધર્મ વધતાં ધર્મ એક-એક પાદ કરીને ઘટતો જાય છે.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

ત્રિલોક (સ્વર્ગ, મર્ત્ય, પાતાળ)ની બહાર બ્રહ્મલોકમાં ચાર યુગોના હજાર ગણાં બ્રહ્માનો એક દિવસ છે. એટલો જ સમય બ્રહ્માની રાત્રિ છે, જેમાં વિશ્વસૃષ્ટિકર્તા નિદ્રામાં નિમિલિત થાય છે.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

બ્રહ્માની રાત્રિ પૂર્ણ થતાં બ્રહ્માના દિવસે લોક-કલ્પનો આરંભ થાય છે અને તે ત્યાં સુધી ચાલે છે, જ્યાં સુધી ભગવાન બ્રહ્માના દિવસે ક્રમશઃ ચૌદ મનુઓ પોતપોતાનો સમય ભોગવે છે।

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

દરેક મનુ પોતપોતાનો સમય ભોગવે છે—ચાર યુગોના એકોતેર ચક્રોથી થોડો વધુ।

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

દરેક મન્વંતર વિલય પછી આગળનો મનુ ક્રમથી આવે છે; સાથે તેના વંશજો પણ આવે છે, જે વિવિધ લોકોમાં શાસન કરે છે. પરંતુ સપ્તર્ષિ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવો અને તેમના અનુચરો—ગંધર્વાદિ—મનુ સાથે જ એકસાથે પ્રગટ થાય છે.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

આ બ્રહ્માના દિવસની દૈનંદિન સૃષ્ટિ છે, જેમાં ત્રિલોક (સ્વર્ગ, મર્ત્ય, પાતાળ)નું પરિભ્રમણ થાય છે. અહીં જ તિર્યક્ (પશુ), મનુષ્ય, પિતૃ અને દેવો પોતાના કર્મ અનુસાર પ્રગટ થાય છે અને લય પામે છે.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

દરેક મન્વંતરમાં ભગવાન પોતાની આંતરંગ શક્તિ પ્રગટ કરી મનુ વગેરે રૂપે અવતરે છે અને પ્રગટ પરાક્રમથી આ વિશ્વનું પાલન કરે છે।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

દિવસના અંતે તમોગુણના અલ્પ અંશના પ્રભાવથી વિશ્વની પ્રબળ ગતિ રોકાઈ જાય છે; કાળના વશથી અસંખ્ય જીવ તે લયમાં લીન રહે છે અને સર્વત્ર મૌન છવાય છે।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

જ્યારે બ્રહ્માની રાત્રિ આવે છે, ત્યારે ભૂર્ વગેરે ત્રણેય લોક નજરથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને સામાન્ય રાત્રિની જેમ સૂર્ય-ચંદ્રનું તેજ પણ લુપ્ત થાય છે।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

સંકર્ષણના મુખમાંથી નીકળેલી અગ્નિશક્તિથી નીચેના ત્રણ લોક દહન થવા લાગે ત્યારે, તે પ્રચંડ ઉષ્માથી પીડિત ભૃગુ વગેરે મહર્લોકવાસી ઋષિઓ જનલોકમાં જાય છે।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

પ્રલયના આરંભે કલ્પાંતથી ઉછળેલા સમુદ્રો તરત જ વધીને ત્રિભુવનને ડૂબાડી દે છે; પ્રચંડ વાવાઝોડાથી ઉઠેલી ભયંકર તરંગો ક્ષણમાં સર્વત્ર જળ ભર देती છે।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

અનંતશયન એવા અનંતાસન પર જળમાં ભગવાન હરિ યોગનિદ્રામાં નેત્ર મીંચી શયન કરે છે. જનલોકના નિવાસીઓ કરજોડીને તેમની મહિમા ગાય છે.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

આ રીતે કાળગતિથી ચિહ્નિત અહોરાત્રિના પ્રવાહમાં સર્વ જીવોનું આયુષ્ય ક્ષીણ થાય છે. બ્રહ્મા આદિનું પણ પરમ આયુષ્ય લોકભેદે ગણીએ તો માત્ર સો વર્ષ જ કહેવાય છે.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

બ્રહ્માના સો વર્ષના આયુષ્યને બે ભાગમાં વહેંચે છે—પ્રથમ પરાર્ધ અને દ્વિતીય પરાર્ધ. પ્રથમ પરાર્ધ વીતી ગયો છે અને બીજો પરાર્ધ હવે પ્રવર્તે છે.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

પ્રથમ પરાર્ધની શરૂઆતમાં ‘બ્રાહ્મ-કલ્પ’ નામે મહાન કલ્પ થયો, જેમાં બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. બ્રહ્માના પ્રાકટ્ય સાથે જ વેદો ‘શબ્દબ્રહ્મ’ રૂપે એકસાથે પ્રગટ થયા—એવું વિદ્વાનો કહે છે.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

એ જ બ્રાહ્મ-કલ્પના અંતે ‘પાદ્મ-કલ્પ’ થયો એમ કહે છે. તે કલ્પમાં ભગવાન હરિના નાભિ-સરોભરમાં રહેલા જળાશયમાંથી વિશ્વકમળ—લોકપદ્મ—ઉગ્યું.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

હે ભારતવંશજ! આ કલ્પ બ્રહ્માના જીવનના દ્વિતીય પરાર્ધનો પણ કહેવાય છે; જેમાં હરિ શૂકર (વરાહ) અવતારરૂપે પ્રગટ થયા, તેથી તે ‘વારાહ-કલ્પ’ તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘દ્વિ-પરાર્ધ’ કહેવાતો આ સમય, અવ્યક્ત, અનંત, અનાદિ અને જગદાત્મા પરમ પુરુષ માટે એક નિમેષ સમાન ગણાય છે.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

આ શાશ્વત કાળ પરમાણુથી લઈને બ્રહ્માના આયુષ્યના દ્વિ-પરાર્ધાંત સુધી સર્વ પરિમાણોનો નિયામક છે; છતાં તે પરમ પ્રભુના અધિન છે. કાળ માત્ર દેહાભિમાની જીવોને જ—સત્યલોક વગેરે ઊંચા લોક સુધી—વશ કરી શકે છે.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

આઠ ભૌતિક તત્ત્વોના વિકારો સાથે યુક્ત અને વિશેષ વગેરે આવરણોથી ઘેરાયેલો આ બ્રહ્માંડ-કોશ બહાર તરફ પચાસ કરોડ યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

જ્યાં દરેક આવરણ અગાઉના કરતાં દસગણું વધુ જાડું છે; અને અંદર સ્થિત અસંખ્ય બ્રહ્માંડ-સમૂહો એક મહાસમૂહમાં પરમાણુ સમાન દેખાય છે.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

અતએવ પરમ પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ સર્વ કારણોના પણ મૂળ કારણ કહેવાય છે. તેથી વિષ્ણુનું પરમ ધામ નિઃસંદેહ શાશ્વત છે અને તે જ સર્વ પ્રકટીઓના મૂળ મહાવિષ્ણુનું પણ ધામ છે.